ผิดไม่เป็นครู ถ้าไม่รู้ตัวว่าผิดพลาดแบบไหน โดย อนิรุทธิ์ ตุลสุข

ธรรมชาติไม่เคยสร้างอะไรให้สมบูรณ์แบบตั้งแต่แรกครับ แต่ปล่อยให้สิ่งมีชีวิตแต่ละตัวเกิดมาต่างกันเล็กน้อย แล้วลองผิดลองถูกไปเรื่อยๆ ตัวไหนผิดก็ไม่รอด ตัวไหนถูกก็ได้ไปต่อ

ใครที่ชอบกิน “เอ็นกาวะ” หรือเคยเห็นปลาตาเดียวตามตลาด คงสงสัยว่าทำไมตาทั้งสองข้างถึงอยู่ฝั่งเดียวกัน เดิมทีบรรพบุรุษของมันเป็นปลาธรรมดาที่มีตาข้างละดวง พอเริ่มหากินที่พื้นทะเลก็ต้องนอนตะแคง ตาข้างล่าง จึงจมทรายใช้การไม่ได้ ตัวที่บังเอิญเกิดมาตาเบี่ยงขึ้นด้านบนนิดหน่อย มองเห็นได้ก่อนจึงรอด ผ่านไปหลายล้านปี ตาข้างนั้นก็เคลื่อนข้ามหัวมาอยู่ฝั่งเดียวกัน หน้าตาที่ดูเหมือนความผิดปกติ จึงเป็นผลลัพธ์ของการลองผิดลองถูกนับล้านรุ่น

“ยิปซีทะเล” หรือชาวบาเจา แถบอินโดนีเซียและฟิลิปปินส์ ดำน้ำหาปลาวันละหลายหนมานับพันปี บรรพบุรุษที่ร่างกายรับการดำน้ำไม่ไหวอยู่รอดได้น้อยกว่า ทุกวันนี้พวกเขามีม้ามใหญ่กว่าคนทั่วไป ไว้เป็นถังเก็บเม็ดเลือดแดงสำรองใช้ตอนกลั้นหายใจ

ธรรมชาติจึงเรียนรู้จากความผิดพลาดได้จริง เพียงแต่ช้าและแพงมาก ต้องแลกด้วยชีวิตของตัวที่ไม่รอดนับไม่ถ้วน เพื่อผลลัพธ์แบบข้ามภพข้ามชาติ ที่เรียกว่า “วิวัฒนาการ”

ข่าวที่เกี่ยวข้อง:

ทำไมผู้นำที่ดี จะต้องยอมรับผิดเมื่อทำพลาด รู้คำตอบเชิงจิตวิทยา

สื่อสารไม่รู้เรื่อง? อย่ารีบแก้ “ทักษะการสื่อสาร”โดย อนิรุทธิ์ ตุลสุข 

แต่คนทำงานรอข้ามชาติไม่ได้ โชคดีที่ธรรมชาติยังมีเมตตา มอบของขวัญไว้ให้อย่างหนึ่ง คือความสามารถในการเปลี่ยนความผิดพลาดเป็นบทเรียนได้ภายในชาตินี้ ที่เรียกว่า “พัฒนาการ” นั่นคือการทำงานของสมองครับ

สมองไม่ได้รอให้อะไรเกิดขึ้น แต่เดาล่วงหน้าอยู่ตลอดเวลา เรื่องที่เป็นไปตามคาดจึงแทบไม่ถูกสนใจ แต่พอผลจริงไม่ตรงกับที่เดาไว้ สมองจะสะดุ้ง และอาการสะดุ้งนี้เองคือจุดเริ่มต้นของการเรียนรู้

แค่ราวหนึ่งในสิบวินาทีหลังทำผิด สมองก็ส่งสัญญาณเตือนออกมาแล้ว บางครั้งเร็วจนเจ้าตัวยังไม่ทันรู้ตัวด้วยซ้ำ แต่คนจะระวังและปรับตัวได้ ก็ต่อเมื่อมี “สัญญาณรู้ตัว” ตามมาอีกจังหวะหนึ่ง

เหมือนกริ่งไฟไหม้ที่ดังขึ้นในออฟฟิศ แต่ทุกคนคิดว่า “ซ้อมอีกแล้ว” แล้วนั่งทำงานต่อ เสียงจะดังแค่ไหน ก็เหมือนไม่มีสัญญาณเลย

งานของ Jason Moser และคณะ (2011) ยังพบว่า คนที่เชื่อว่าความสามารถพัฒนาได้ (growth mindset) มีสัญญาณรู้ตัวชัดกว่า และทำได้ดีขึ้นหลังพลาด พวกเขาไม่ได้พลาดน้อยกว่าใคร แต่ยอม “หันไปมอง” ความผิดพลาดตรงๆ มากกว่า

สมองรู้ว่าพลาดเสมอครับ แต่เจ้าของสมองไม่ได้รู้ตัวเสมอไป และต่อให้รู้ตัว ก็ยังไม่พอจะเปลี่ยนความผิดพลาดเป็นการปรับปรุง

Amy Edmondson อาจารย์จาก Harvard Business School ผู้บุกเบิกงานวิจัยเรื่องความปลอดภัยทางจิตใจ (Psychological Safety) แบ่งความผิดพลาดไว้สามแบบในหนังสือ The Right Kind of Wrong (2023) เพื่อให้รู้ว่าต้องแก้ที่จุดใด

แบบแรก คือ ความผิดพลาดพื้นฐาน (Basic Failure) เกิดในเรื่องที่มีวิธีที่ถูกอยู่แล้ว แต่พลาดเพราะเผลอ มั่นใจเกินไป ข้ามกฎ ไม่เคยถูกสอน หรือขั้นตอนบกพร่องเอง อย่างส่งใบเสนอราคาโดยไม่ให้ใครตรวจซ้ำ เพราะคิดว่า “ทำมาเป็นร้อยใบแล้ว” จนตัวเลขผิดไปหนึ่งหลัก ซึ่งยากมากที่จะโชคดีแบบ Alexander Fleming ที่ลืมจานเพาะเชื้อไว้จนราขึ้นกลายเป็นยาเพนิซิลลินและรางวัลโนเบล

แบบที่สอง คือ ความล้มเหลวที่ซับซ้อน (Complex Failure) เกิดในงานที่คุ้นเคย แต่เรื่องเล็กๆ หลายเรื่องดันมาเจอกันพอดี แบบฝนตกขี้หมูไหล โดยไม่มีใครผิดอยู่คนเดียว อย่างโปรเจกต์ที่ส่งไม่ทัน เพราะลูกค้าแก้บรีฟ คนในทีมลาป่วย และระบบล่มในสัปดาห์เดียวกัน

แบบที่สาม คือ ความล้มเหลวอย่างชาญฉลาด (Intelligent Failure) เกิดตอนลองของใหม่ที่ยังไม่มีใครรู้คำตอบ คิดมาดีแล้ว และเสี่ยงแค่พอให้เรียนรู้ อย่าง James Dyson ที่สร้างต้นแบบเครื่องดูดฝุ่นไร้ถุง 5,127 ชิ้น ล้มเหลว 5,126 ครั้ง ก่อนได้ตัวที่ใช้งานได้จริง

องค์กรส่วนใหญ่มักรับมือความผิดพลาดด้วยสองท่าประจำที่ดูตรงข้ามกัน แต่พลาดเหมือนกัน คือไม่แยกแยะว่าเป็นแบบไหน

ท่าแรกคือ “ด่า” ว่าทุกความผิดพลาดเป็นความประมาท ผู้บริหารส่วนใหญ่ที่ Edmondson ถามยอมรับว่า ความล้มเหลวที่น่าตำหนิจริงมีแค่ 2-5% แต่องค์กรกลับปฏิบัติราวกับว่าน่าตำหนิถึง 70-90% คนทำงานจึงเรียนรู้ที่จะ “ซ่อนซุกความผิดไว้ใต้พรม”

ท่าที่สองคือ “ชม” ว่าทุกความผิดพลาดเป็นการลองของใหม่ จนพายเรือวนในอ่าง พลาดเรื่องเดิมซ้ำๆ เพราะเข้าใจผิดว่านั่นคือ “ได้ประสบการณ์” เพื่อเรียนรู้

ทางที่ควรเป็นจึงเริ่มจากคำถามว่า “พลาดแบบไหน” แทนคำถามว่า “ใครผิด” แล้วแก้ให้ตรงแบบ แบบแรกป้องกันด้วยระบบ เช่น การตรวจซ้ำ และการสอนงานให้ชัดตั้งแต่แรก แบบที่สองเปิดทางให้คนกล้าส่งเสียงตั้งแต่รู้สึกว่า “ท่าจะไม่ทัน”

ส่วนแบบที่สามให้พื้นที่ลองต่อ แล้วเก็บบทเรียนไปทำให้ดีขึ้น เมื่อองค์กรถามแบบนี้ ประโยค “ผมพลาดครับ” ก็จะไม่ใช่ประโยคที่ต้องรวบรวมความกล้าทั้งชีวิตก่อนพูด และอย่าถอดบทเรียนกันแค่เป็นพิธี เพราะหลายครั้งบทเรียนถูก “ถอดออกมาแล้ว” ครับ แค่ไม่เคยถูก “สวมกลับเข้าไปใหม่” การถอดบทเรียนจะมีความหมาย ก็ต่อเมื่อจบด้วยสิ่งที่เปลี่ยนจริงอย่างน้อยหนึ่งอย่าง

ในการใช้ชีวิตก็คล้ายกัน เมื่อพลาด อย่าเพิ่งรีบตำหนิตัวเอง เพราะความเครียดทำให้สมองส่วนหน้าที่ใช้คิดไตร่ตรองทำงานแย่ลง จนอยากหนีปัญหามากกว่าหันไปมอง ให้ถามตัวเองว่า “พลาดแบบไหน” แล้วแก้ให้ตรงแบบ ทำแบบนี้ซ้ำๆ วงจรประสาทที่ใช้บ่อยจะเชื่อมกันแน่นขึ้น จนการพัฒนาตัวเองกลายเป็นนิสัย นี่แหละคือ “พัฒนาการ” ของขวัญที่ธรรมชาติทิ้งไว้ให้

ด้วยเหตุนี้ ผิดจึงไม่เป็นครูครับ มันเป็นแค่ข้อสอบชีวิต ที่ต้องมีคนตรวจว่าผิดแบบไหน จะได้ไม่วนกลับมาผิดซ้ำ และเราต่างหากที่ต้องเป็นครูตัวจริงคนนั้น ก่อนสลับบทเป็นนักเรียน เพื่อเรียนรู้และแก้ในส่วนที่ทำได้ ไม่ว่าจะอยู่ในบทบาทหัวหน้า สมาชิกในทีม หรือในชีวิตส่วนตัว คุณภาพชีวิตการทำงานที่ดีไม่ได้มาจากการไม่เคยพลาด แต่มาจากการพลาดแล้วไม่ต้องกลัว ไม่ต้องซ่อน และไม่ต้องพลาดซ้ำครับ