เศรษฐกิจแพลตฟอร์มกับ เขตอำนาจศาล ตามความมุ่งหมายของ กฎหมายสหภาพยุโรป

เนื่องจากแพลตฟอร์มออนไลน์ทำให้ผู้ประกอบธุรกิจสามารถดำเนินกิจกรรมข้ามพรมแดนได้โดยไม่จำเป็นต้องมีสถานประกอบการทางกายภาพในทุกรัฐสมาชิก

หลักเกณฑ์การกำหนดเขตอำนาจศาล ที่อาศัยภูมิลำเนาของจำเลยหรือสถานที่ตั้งทางกายภาพจึงอาจไม่เพียงพอสำหรับข้อพิพาททางดิจิทัล

หลักการดังกล่าวมุ่งพิจารณาว่า ผู้ประกอบธุรกิจจงใจดำเนินกิจกรรมไปยังบุคคลหรือตลาดในเขตอำนาจศาลใดโดยเฉพาะหรือไม่

 บทความนี้วิเคราะห์หลักการดังกล่าวภายใต้ระเบียบ Brussels I Recast และระเบียบว่าด้วยการคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคลทั่วไป (General Data Protection Regulation: GDPR)

โดยเสนอว่า แม้หลักการนี้จะเหมาะสมกับเศรษฐกิจดิจิทัล แต่การนำมาใช้ต้องคำนึงถึงความแน่นอนทางกฎหมาย หลักความได้สัดส่วน และหลักอำนาจอธิปไตยเหนือดินแดน

มาตรา 4 แห่งระเบียบ Brussels I Recast กำหนดหลักทั่วไปว่า เขตอำนาจศาลในคดีแพ่ง และพาณิชย์พิจารณาจากภูมิลำเนาของจำเลย ขณะที่มาตรา 17(1)(c) กำหนดหลักเกณฑ์พิเศษสำหรับสัญญาผู้บริโภคบางประเภท เมื่อผู้ประกอบธุรกิจดำเนินกิจกรรมหรือมุ่งหมายกิจกรรมไปยังรัฐสมาชิกที่ผู้บริโภคมีภูมิลำเนา และสัญญานั้นอยู่ในขอบเขตของกิจกรรมดังกล่าว

ในคดี Pammer v Reederei Karl Schlüter GmbH & Co KG และ Hotel Alpenhof v Heller ศาลยุติธรรมแห่งสหภาพยุโรป (Court of Justice of the European Union: CJEU) วินิจฉัยว่า

การเข้าถึงเว็บไซต์จากรัฐสมาชิกอื่นเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอที่จะถือว่าผู้ประกอบธุรกิจมุ่งหมายกิจกรรมไปยังรัฐนั้น ต้องพิจารณาพฤติการณ์โดยรวมว่าผู้ประกอบธุรกิจมีเจตนาสร้างความสัมพันธ์ทางการค้ากับผู้บริโภคในรัฐดังกล่าวหรือไม่

ปัจจัยที่ใช้พิจารณาว่า ผู้ประกอบธุรกิจมุ่งหมายกิจกรรมทางการค้าไปยังรัฐสมาชิกใดรัฐหนึ่งโดยเฉพาะหรือไม่นั้น ต้องพิจารณาจากพฤติการณ์โดยรวมที่สะท้อนถึงเจตนาในการเข้าถึงตลาดและสร้างความสัมพันธ์ทางการค้ากับผู้บริโภคในรัฐดังกล่าว

โดยปัจจัยสำคัญ ได้แก่

1.ลักษณะระหว่างประเทศของธุรกิจ พิจารณาจากรูปแบบการดำเนินกิจกรรมที่แสดงถึงความตั้งใจให้บริการลูกค้าในต่างประเทศ เช่น ระบบจองสินค้าหรือบริการที่รองรับลูกค้าหลายรัฐสมาชิก

อย่างไรก็ตาม การดำเนินธุรกิจผ่านอินเทอร์เน็ตเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอที่จะยืนยันการมุ่งหมายตลาดในทุกรัฐที่เข้าถึงเว็บไซต์ได้

2.ภาษาที่ใช้และสกุลเงินที่รับชำระเงิน อาจสะท้อนเจตนาเข้าถึงตลาดเป้าหมาย โดยเฉพาะการใช้ภาษาท้องถิ่นและรองรับสกุลเงินของรัฐนั้น แต่การใช้ภาษาอังกฤษหรือเงินยูโรอาจเป็นแนวทางธุรกิจทั่วไป จึงต้องพิจารณาร่วมกับปัจจัยอื่น เช่น ข้อมูลติดต่อเฉพาะหรือเงื่อนไขการขายที่สอดคล้องกับตลาดเป้าหมาย

3.การจัดส่งสินค้าระหว่างประเทศ เช่น การระบุรัฐที่สามารถจัดส่งสินค้า การกำหนดค่าจัดส่งรายประเทศ หรือการจัดเตรียมระบบโลจิสติกส์สำหรับตลาดเป้าหมาย แสดงถึงความพร้อมในการดำเนินธุรกรรมข้ามพรมแดนอย่างเป็นรูปธรรม มากกว่าการที่เว็บไซต์สามารถเข้าถึงได้จากรัฐนั้นเพียงอย่างเดียว

4.การอ้างถึงฐานลูกค้าต่างประเทศ เช่น การแสดงคำรับรองจากลูกค้า การนำเสนอกรณีศึกษา หรือการระบุว่าธุรกิจให้บริการแก่ลูกค้าในรัฐนั้น อาจสะท้อนถึงความสนใจในตลาดดังกล่าว

อย่างไรก็ตาม การมีลูกค้าต่างประเทศเพียงอย่างเดียวไม่จำเป็นต้องแสดงว่าผู้ประกอบธุรกิจจงใจมุ่งหมายตลาดนั้น เพราะลูกค้าอาจเข้ามาใช้บริการเองโดยไม่มีการดำเนินการเชิงรุกจากธุรกิจ

5.กลยุทธ์การโฆษณาและการส่งเสริมการขาย เช่น การกำหนดกลุ่มเป้าหมายตามประเทศ การใช้ผู้มีอิทธิพลทางสื่อสังคมออนไลน์ในรัฐนั้น หรือการจัดแคมเปญเฉพาะตลาด อาจแสดงถึงเจตนาเข้าถึงผู้บริโภคโดยตรง

อย่างไรก็ตาม การที่โฆษณาปรากฏผ่านระบบอัตโนมัติหรืออัลกอริทึมไม่ได้ยืนยันเจตนาดังกล่าวเสมอไป จึงต้องพิจารณาระดับการควบคุมและการกำหนดกลุ่มเป้าหมายประกอบด้วย

ดังนั้น ปัจจัยเหล่านี้ไม่ควรใช้เป็นรายการตรวจสอบที่ตายตัว หรือถือว่าปัจจัยใดมีผลชี้ขาดโดยลำพัง

แต่ต้องประเมินร่วมกันตามข้อเท็จจริงของแต่ละกรณี โดยให้น้ำหนักแก่หลักฐานที่แสดงถึงเจตนาเชิงรุกในการเข้าถึงตลาดอย่างเป็นรูปธรรม 

เพื่อรักษาสมดุลระหว่างการคุ้มครองผู้บริโภคกับความแน่นอนทางกฎหมาย และป้องกันมิให้ผู้ประกอบธุรกิจต้องเผชิญเขตอำนาจศาลของรัฐสมาชิกเพียงเพราะเว็บไซต์หรือบริการออนไลน์สามารถเข้าถึงได้จากรัฐเหล่านั้น

มาตรา 3 GDPR กำหนดขอบเขตการใช้บังคับของกฎหมายคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล มาตรา 3(1) ใช้กับการประมวลผลข้อมูลในบริบทของกิจกรรมของสถานประกอบการของผู้ควบคุมข้อมูล หรือผู้ประมวลผลข้อมูลในสหภาพยุโรป โดยไม่คำนึงถึงสถานที่ประมวลผล 

ส่วนมาตรา 3(2) ขยายการใช้บังคับไปยังผู้ควบคุมข้อมูลหรือผู้ประมวลผลข้อมูล ที่ไม่ได้จัดตั้งในสหภาพยุโรป หากกิจกรรมเกี่ยวข้องกับการเสนอสินค้าหรือบริการแก่บุคคลในสหภาพยุโรป หรือการติดตามพฤติกรรมของบุคคลดังกล่าวภายในสหภาพยุโรป

ตัวอย่างเช่น บริษัทนอกสหภาพยุโรปที่จงใจเสนอแอปพลิเคชันแก่บุคคลในรัฐสมาชิกและประมวลผลข้อมูลที่เกี่ยวข้อง อาจอยู่ภายใต้มาตรา 3(2)(a) ขณะที่บริษัทที่ติดตามพฤติกรรมออนไลน์เพื่อสร้างประวัติหรือวิเคราะห์พฤติกรรม อาจอยู่ภายใต้มาตรา 3(2)(b) เมื่อเป็นไปตามเงื่อนไขของกฎหมาย

แนวทาง Guidelines 3/2018 on the Territorial Scope of the GDPR ของคณะกรรมการคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคลแห่งยุโรป (European Data Protection Board: EDPB) อธิบายว่า

การที่บุคคลอยู่ในสหภาพยุโรปหรือสามารถเข้าถึงเว็บไซต์ได้จากดินแดนดังกล่าว ไม่เพียงพอที่จะพิสูจน์การมุ่งหมายทางการตลาด ต้องพิจารณา กิจกรรมของผู้ประกอบธุรกิจว่ามุ่งเสนอสินค้าหรือบริการแก่บุคคลในสหภาพยุโรป หรือติดตามพฤติกรรมที่เกิดขึ้นภายในสหภาพหรือไม่

กล่าวโดยสรุปแล้ว หลักการมุ่งหมายทางการตลาด เป็นกลไกสำคัญของกฎหมายสหภาพยุโรปในการกำกับดูแลกิจกรรมดิจิทัลข้ามพรมแดน โดย Brussels I Recast มุ่งคุ้มครองผู้บริโภค ส่วน GDPR ขยายการคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคลไปยังธุรกิจนอกสหภาพบางประเภท 

อย่างไรก็ตาม การใช้หลักการนี้ต้องมีความเชื่อมโยงที่ชัดเจนกับเขตอำนาจศาล และคำนึงถึงความแน่นอนทางกฎหมายและหลักความได้สัดส่วน เพื่อป้องกันการขยายการใช้บังคับกฎหมายข้ามดินแดนเกินขอบเขตที่กฎหมายกำหนด