ในวาระ 240 ปี ชาตกาล พระสุนทรโวหาร(ภู่) 'สุนทรภู่' รัตนกวีแห่งกรุงรัตนโกสินทร์และกวีเอกของโลก
วัดศรีสุดารามวรวิหาร, กองทุนอนุสรณ์สุนทรภู่, สมาคมนักกลอนแห่งประเทศไทย และองค์กรเครือข่าย ร่วมกันจัดงาน วันสุนทรภู่ วันศุกร์ที่ 26 มิถุนายน พ.ศ. 2569 ณ วัดศรีสุดารามวรวิหาร
ช่วงเช้า มีพิธีบวงสรวงสุนทรภู่ ณ ศาลาตรงนำชัย, การอ่านบทกวีสดุดีเกียรติคุณสุนทรภู่ โดย รองศาสตราจารย์ ดร.สุปาณี พัดทอง, พิธีมอบรางวัลผู้ชนะประกวดบทความ ศาสตราจารย์ฐะปะนีย์ นาครทรรพ, พิธีมอบรางวัลผู้ชนะการประกวดกลอนแปด สืบสายธารกานท์กลอนสุนทรภู่ ณ ศาลาวิจิตร,
การอ่านบทร้อยกรอง ที่ชนะการประกวดกองทุนอนุสรณ์สุนทรภู่, พิธีเจริญพระพุทธมนต์และพิธีบำเพ็ญกุศลอุทิศแด่สุนทรภู่ ณ พิพิธภัณฑ์สุนทรภู่, ถวายอาหารเพลพระภิกษุสงฆ์ ณ ศาลาการเปรียญ
ช่วงบ่ายเป็นการปาฐกถาและเสวนา
การศึกษาสุนทรภู่และผลงาน
"วันนี้จะมาประมวลให้เห็นภาพการศึกษาสุนทรภู่และผลงานที่ผ่านมา โดยเฉพาะอย่างยิ่งตั้งแต่ พ.ศ. 2529 ซึ่งเป็นปีครบ 200 ปีชาตกาล เพื่อให้เห็นแนวทางสำหรับคนที่อยากจะสืบสานต่อยอดต่อไป
สุนทรภู่ไม่ได้เพิ่งโด่งดังหลังจากองค์การยูเนสโก (UNESCO) ประกาศยกย่องให้เป็นบุคคลสำคัญของโลกด้านวรรณกรรม ปี พ.ศ. 2529
แต่เป็นกวีที่มีชื่อเสียงมาตั้งแต่สมัยโบราณ ตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 2 เป็นต้นมา มีความสามารถในกลอนดอกสร้อย กลอนสักวา และโด่งดังไปถึงลาวและเขมร
ท่านเข้ารับราชการตั้งแต่ พ.ศ. 2367 อยู่ในกรมพระอาลักษณ์ เป็นหนึ่งในกวีที่รัชกาลที่ 2 ทรงปรึกษาด้านการแต่งคำประพันธ์ และเป็นผู้ต่อบทพระราชนิพนธ์ที่ทำให้พระองค์ทรงสำราญพระราชหฤทัย"
Cr. Kanok Shokjaratkul
ศาสตราจารย์กิตติคุณ ดร.ชลดา เรืองรักษ์ลิขิต กล่าวในงานปาฐกถา เรื่อง 240 ปี สุนทรภู่ การศึกษาสุนทรภู่และผลงานของสุนทรภู่
"อย่างครั้งหนึ่ง ทรงพระราชนิพนธ์เรื่องม้าเทศแล้วติดขัด สุนทรภู่ก็ต่อให้ว่า
"สูงสามศอกเสกสีสัน" ได้ทั้งความและทั้งความไพเราะ
หรือตอนแต่งรามเกียรติ์ ตอนสีดาจะผูกคอตาย ทรงแต่งค้างไว้ที่
"จึงเอาผ้าผูกพันกษัตริย์รัด เกี่ยวกับหวัดกับกิ่งศพใหญ่" สุนทรภู่ก็ต่อให้ว่า
"ชายหนึ่งผูกศออรทัย แล้วทอดองค์ลงไปจะให้ตาย"
การเล่าเรื่องพวกนี้เป็น ลูกเล่น เวลาสอนหนังสือให้นักเรียนตื่นตัว
สุนทรภู่เป็นคนคิดไว แต่งกลอนได้ฉับพลัน เป็นกลอนปฏิภาณ
อีกตอนหนึ่งคือการแก้กลอนเรื่องอิเหนา ที่เดิมแต่งว่า
"น้ำใสเย็นแลเห็นตัวปลา แหวกกอบัวอยู่ไหวไหว" สุนทรภู่แก้เป็น
"น้ำใสไหลเย็นเห็นตัวปลา ว่ายแหวกปทุมมาอยู่ไหวไหว" รัชกาลที่ 2 ก็โปรดให้แก้ตาม
นอกจากนี้ยังมีเรื่องปฏิภาณตอนเสด็จประพาสเห็นมะกรูดพวง และเรื่องเรือ 'ตองปลิว' ที่สุนทรภู่ตอบโต้ได้อย่างชาญฉลาด
ในส่วนของ พระอภัยมณี เป็นเรื่องเอกที่ใช้เวลาแต่งถึง 2 รัชกาล (ร.2 และ ร.3) แต่แต่งมากที่สุดในสมัยรัชกาลที่ 3 เพื่อเลี้ยงชีพ
เนื้อหาแปลกใหม่จนบางคนมองว่าเป็นนิยายที่ สยดสยอง คือเหลือเชื่อ แต่มาจากจินตนาการและคำกลอนที่ไพเราะ
ในสมัยนั้นคนอ่านติดใจมากถึงขั้นเอาเงินมารอขอคัดลอก
ต่อมาสมัยรัชกาลที่ 5 หมอสมิทก็นำมาพิมพ์ขายเป็นเล่มละสลึง ขายดีเป็นเทน้ำเทท่าจนเกิดเป็นโรงพิมพ์วัดเกาะ"
รูปหล่อสุนทรภู่ในวัยเยาว์กำลังนั่งทบทวนบทเรียน หันหน้าเข้าหาคลอง ที่วัดศรีสุดารามวรวิหาร สถานที่ศึกษาเล่าเรียนในวัยเด็กของสุนทรภู่ Cr.Kanok Shokjaratkul
อาจารย์ชลดาฯ ที่ลูกศิษย์เรียกว่า ครูชล กล่าวต่อว่า
"สำหรับการศึกษาประวัติและผลงานก่อน พ.ศ. 2529 ครูได้เริ่มศึกษาตอนเข้ารับราชการใหม่ ๆ พ.ศ. 2520
โดยมีบรมจารย์ 4 ท่านที่เป็นพื้นฐานสำคัญ คือ
- พระยาปริยัติธรรมธาดา (แพ ตาละลักษมณ์) รวบรวมเล่มแรก พ.ศ. 2456
- สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ พ.ศ. 2465
- หม่อมเจ้าจันทร์จิรายุวัฒน์ รัชนี (พ.ณ ประมวญมารค) เขียนประวัติและนิทานคำกลอน พ.ศ. 2497
- เปลื้อง ณ นคร (ฉันท์ ขำวิไล) เขียน 100 ปี สุนทรภู่ พ.ศ. 2498
ครูแนะนำว่า "ใครที่ไม่เคยอ่าน อย่ามัวไปอ่าน AI ให้ไปอ่าน 4 เล่มนี้ก่อน" แม้จะมีข้อขัดแย้งบ้างแต่เป็นพื้นฐานที่ต้องขบคิด
หลังจากปี 2529 ที่ได้รับยกย่องเป็นกวีโลก งานพิมพ์ของสุนทรภู่ก็คึกคักมาก
แบ่งกลุ่มงานศึกษาในช่วง 40 ปีหลังออกเป็น 8 กลุ่ม คือ
- ศึกษาประวัติและผลงานโดยรวม
- วิเคราะห์รายเรื่องหรือรายตอน (เช่น ภูมิศาสตร์ในพระอภัยมณี, อาหารการกิน, หรือเรื่องเพศสภาวะ)
- ตรวจสอบความแท้จริงของผลงาน (เช่น สุภาษิตสอนหญิง, นิราศอิเหนา, หรือนิราศพระแท่นดงรัง)
- ศึกษาประเด็นเฉพาะ (เช่น จิตวิทยา, นิเวศวิทยา, พันธุ์ไม้, นก)
- ศึกษาการประพันธ์ (กลอน, กาพย์, โคลง)
- นำมาเล่าใหม่ (ฉบับร้อยแก้ว, การ์ตูน)
- งานแปลเป็นภาษาต่างประเทศ
- การแต่งขยาย (เช่น พระอภัยมณีไซเบอร์ หรือนิยายรักสุนทรภู่)
ประเด็นที่น่าสนใจ เช่น นิราศพระแท่นดงรัง สำนวนที่ 2 สรุปจากหลักฐานภายในว่า เณรกลั่น เป็นผู้แต่งหลัก โดยเล่าเรื่องความรักและญาติพี่น้องของตนเอง แต่มี เงา ของสุนทรภู่ที่เป็นอาจารย์ช่วยขัดเกลาและเติมบทให้
หรือเรื่อง นิราศสุพรรณ ที่อาจารย์สองท่านมองต่างมุมกัน โดยท่านหนึ่งมองว่าล้มเหลว แต่ครูมองว่าเป็นความสำเร็จและความคิดสร้างสรรค์ในการแต่งโคลงสี่สุภาพของสุนทรภู่
บทสรุป: การจะศึกษาให้ลึกต้องมีพื้นฐานก่อน ต้องอ่านงานที่คนอื่นทำมาแล้วให้เข้าใจ
และเตือนว่าการอ่านงานสุนทรภู่ต้องสังเกตการใช้คำ เช่น ท่านใช้ ขจรจาย หรือ กำจรจาย ไม่ใช่ "ขจรขจาย" อย่างที่บางคนชอบไปแก้
หวังว่าข้อมูล 40 ปีนี้จะเป็นประโยชน์สำหรับคนที่จะทำงานต่อไปโดยไม่ทำซ้ำเดิม ยกเว้นแต่จะมีประเด็นที่ต่างออกไป"
Cr.Kanok Shokjaratkul
สุนทรภู่ในโลกสมัยใหม่: จากรำพันพิลาป สู่การพิสูจน์ด้วย AI
"รำพันพิลาป แต่งขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2385 ขณะที่ท่านบวชอยู่ที่วัดเทพธิดาราม วรรณคดีเรื่องนี้เปรียบเสมือนการบันทึกชีวิตที่เต็มไปด้วยความทุกข์และการเดินทางของท่าน มีท่อนที่คุ้นหูกันดีอย่าง
"ทั้งบ้านทั้งวังวัดเป็นศัตรู แม้นขืนอยู่ยากเย็นจะเห็นใคร"
ซึ่งสะท้อนอารมณ์ความรู้สึกสะเทือนใจในขณะนั้นได้อย่างชัดเจน
นอกจากนี้เรายังเห็นโลกแห่งจินตนาการผ่าน ความฝัน ที่ท่านใช้สื่อสารถึงบุคคลสำคัญ อย่างกรมหมื่นอัปสรสุดาเทพ รวมถึงการถ่ายทอดวัฒนธรรมอย่างเรื่องข้าวแช่หรือการแต่งเครื่องแป้งสดในสมัยนั้นด้วย"
ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.รัตนพล ชื่นค้า ผู้ดำเนินรายการ กล่าวเริ่มต้นงานเสวนา
ภาพลักษณ์ของสุนทรภู่ในสื่อสมัยใหม่ : การ์ตูน
"จากการศึกษากลุ่มหนังสือการ์ตูน 4 เรื่อง ตั้งแต่ปี 2548 จนถึงปี 2563 พบว่ามีการนำเสนอประวัติชีวิตของสุนทรภู่ในแง่มุมที่น่าสนใจมาก
โดยเฉพาะเล่มล่าสุดในปี 2563 ที่ชื่อว่า รำพันพิลาป รู้ไว้เลย สุนทรภู่ยอดกวี ซึ่งเขียนในลายเส้นแบบมังงะญี่ปุ่น เล่มนี้มุ่งเน้นไปที่ความมุ่งมั่นและการดิ้นรนในฐานะ กวีรับจ้าง เพื่อสร้างแรงบันดาลใจให้คนรุ่นใหม่ที่มีความฝัน"
Cr.Kanok Shokjaratkul
ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.อาทิตย์ ดรุนัยธร จากมหาวิทยาลัยราชภัฏนครสวรรค์ ผู้มีผลงานวิจัยโดดเด่นเรื่องภาพลักษณ์ของสุนทรภู่ในวรรณกรรมประเภทการ์ตูน กล่าวถึงการศึกษาที่ผ่านมา
"จากการวิเคราะห์ ผมพบภาพลักษณ์ของสุนทรภู่ที่ปรากฏในการ์ตูนถึง 9 ด้านด้วยกัน
ไม่ว่าจะเป็นกวีผู้มีปฏิภาณไหวพริบตั้งแต่เด็ก, ผู้ใฝ่รู้ที่มักขลุกตัวอยู่ในหอพระสมุด หรือภาพลักษณ์ที่เป็นที่จดจำอย่าง นักเลงสุรา และ ผู้ไม่ประสบความสำเร็จในชีวิตคู่
แต่สิ่งที่น่าสนใจมากคือการนำเสนอภาพลักษณ์ ผู้ต่อต้านสงคราม ผ่านเรื่อง พระอภัยมณี
โดยผู้เขียนการ์ตูนได้ตีความคำสอนของรัชกาลที่ 2 ที่อยากเห็นโลกปราศจากการรบราฆ่าฟันมาเป็นแรงบันดาลใจในการสร้างตัวละครที่ใช้เครื่องดนตรี (ปี่) แทนอาวุธ"
ไขปริศนา 'สุภาษิตสอนหญิง' ด้วย AI และภาษาศาสตร์
"วันนี้ขออนุญาตใช้หลักภาษาศาสตร์ล้วน ๆ มาช่วยวิเคราะห์ เราได้สร้าง คลังข้อมูลภาษา (Corpus) โดยนำผลงานที่เชื่อว่าเป็นของสุนทรภู่จริง ๆ มาผ่านกระบวนการทางคอมพิวเตอร์
ทั้งการตัดคำและกำกับเสียง เพื่อสกัดออกมาเป็น รหัสวจนลีลา หรือลายเซ็นเฉพาะตัวของท่าน
เราใช้เครื่องมือที่เรียกว่า กลอน X-ray เพื่อดูรายละเอียดตั้งแต่พยัญชนะต้น สระ และตัวสะกด
จากการวิเคราะห์ข้อมูลขนาดใหญ่ (Big Data) เราพบว่าสุนทรภู่มีความจงใจในการใช้ พยัญชนะควบกล้ำ สูงมาก
รวมถึงมีการใช้ สระผสม (เอีย เอือ อัว) ในสัดส่วนที่โดดเด่นเป็นพิเศษ"
Cr.Kanok Shokjaratkul
รองศาสตราจารย์ ดร.จันทิมา อังคพานิชยกิจ จากคณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ผู้เชี่ยวชาญด้านวาทกรรมวิเคราะห์และคลังข้อข้อมูลภาษา กล่าวถึงการใช้ AI ช่วยวิเคราะห์ผลงานของสุนทรภู่ ซึ่งบางเล่มมีผู้บอกว่าไม่ใช่ผลงานของท่าน
"เมื่อเรานำรหัสเหล่านี้ไปตรวจสอบกับ สุภาษิตสอนหญิง ผลที่ได้น่าตื่นเต้นมาก เพราะลายเซ็นทางภาษานั้น แมตช์ (Match) แบบ 100% กับงานอื่น ๆ ของท่าน
ทั้งในเรื่องพยัญชนะควบกล้ำและสระผสม ซึ่งจัดกลุ่มอยู่ในระดับเดียวกับงานนิราศและคำสอนเรื่องอื่น ๆ ของท่าน
ในขณะที่เมื่อเรานำ บทละครเรื่องขุนช้างขุนแผน (ตอนกำเนิดพลายงาม) มาทดสอบ กลับพบว่าผลการวิเคราะห์ กระเด็น ออกนอกกรอบลายเซ็นนี้ไป ซึ่งอาจเป็นเพราะมีการแต่งร่วมกันหลายคน
ดังนั้น หากใช้เกณฑ์ทางภาษาศาสตร์และ AI เป็นตัววัด สุภาษิตสอนหญิง ยังคงถือว่าอยู่ในกรอบผลงานของสุนทรภู่"
แม้ว่าจะผ่านมาแล้ว 240 ปีแล้ว ผลงานของสุนทรภู่ ก็ยังคงเป็นที่สนใจและเป็นแหล่งศึกษาเรียนรู้ของเหล่านักเขียนนักอ่านต่อไป
วัดศรีสุดารามวรวิหาร Cr.Kanok Shokjaratkul
อนุสาวรีย์สุนทรภู่วัยเด็ก ที่วัดศรีสุดารามวรวิหาร Cr.Kanok Shokjaratkul
