สมองสะสมของเสียได้! เปิด 3 วิธีช่วยกระตุ้นระบบทำความสะอาดสมอง

สมองของเราทำงานตลอดเวลา ไม่ว่าจะเป็นการคิด จดจำ เรียนรู้ หรือควบคุมการทำงานต่าง ๆ ของร่างกาย ระหว่างที่สมองทำงานก็มีของเสียเกิดขึ้นเช่นเดียวกับอวัยวะอื่น ๆ และถ้าของเสียเหล่านี้สะสมมากเกินไป ก็อาจส่งผลต่อสุขภาพสมองในระยะยาวได้

ร่างกายจึงมีระบบที่ช่วยกำจัดของเสียออกจากสมองโดยเฉพาะ เรียกว่า ระบบกำจัดของเสียในสมอง (Glymphatic System) ทำหน้าที่ลำเลียงของเสียจากเนื้อเยื่อสมอง รวมถึงโปรตีนบางชนิดที่เกี่ยวข้องกับโรคอัลไซเมอร์ เพื่อช่วยรักษาสภาพแวดล้อมที่เหมาะสมต่อการทำงานของเซลล์สมอง

อย่างไรก็ตาม งานวิจัยพบว่า เมื่ออายุมากขึ้น ประสิทธิภาพของระบบนี้มีแนวโน้มลดลง ขณะที่การนอนหลับไม่เพียงพอ การอักเสบเรื้อรัง รวมถึงสุขภาพหัวใจและหลอดเลือดที่ไม่ดี ก็อาจส่งผลต่อกระบวนการกำจัดของเสียในสมองเช่นกัน

ที่น่าสนใจคือ พฤติกรรมใกล้ตัวอย่างการนอนหลับ การออกกำลังกาย และการฝึกหายใจ อาจมีส่วนช่วยให้ระบบกำจัดของเสียในสมองทำงานได้ดีขึ้น

กรุงเทพธุรกิจ ชวนผู้อ่านทำความเข้าใจว่า สมองมีกระบวนการกำจัดของเสียอย่างไร พร้อมเปิด 3 วิธีดูแลสุขภาพสมองจากงานวิจัย ที่สามารถนำไปปรับใช้ในชีวิตประจำวัน เพื่อช่วยให้สมองทำงานได้ดีและมีสุขภาพแข็งแรงในระยะยาว

สมองมีระบบกำจัดของเสียของตัวเอง ทำงานอย่างไร?

ร่างกายของเรามี ระบบน้ำเหลือง (Lymphatic System) ที่ช่วยลำเลียงของเสียและของเหลวส่วนเกินออกจากเนื้อเยื่อ แต่สมองมีกลไกกำจัดของเสียที่แตกต่างออกไป

ศาสตราจารย์ไมเคน เนเดอร์การ์ด (Maiken Nedergaard) จากมหาวิทยาลัยโคเปนเฮเกน และมหาวิทยาลัยโรเชสเตอร์ อธิบายไว้ว่า ระบบนี้อาศัยช่องว่างขนาดเล็กบริเวณรอบหลอดเลือดในสมองเป็นเส้นทางให้ของเหลวหล่อเลี้ยงสมองและไขสันหลัง (Cerebrospinal Fluid) ไหลผ่านและแลกเปลี่ยนกับของเหลวระหว่างเซลล์สมอง ก่อนพาของเสียจากกระบวนการทำงานของเซลล์ออกไป

การเต้นของหัวใจและการขยายตัวหดตัวของหลอดเลือดมีส่วนช่วยขับเคลื่อนการไหลเวียนของของเหลวภายในระบบนี้

การศึกษาพบว่า ผู้ป่วยโรคอัลไซเมอร์ โรคพาร์กินสัน และโรคหลอดเลือดสมองบางกลุ่ม อาจมีการทำงานของระบบกำจัดของเสียในสมองลดลง ขณะที่การทดลองในสัตว์พบว่า เมื่อระบบนี้ทำงานผิดปกติ ของเสียและโปรตีนบางชนิดอาจสะสมในสมองมากขึ้น และสัมพันธ์กับการดำเนินโรคที่รุนแรงขึ้น

อย่างไรก็ตาม นักวิทยาศาสตร์ยังไม่สามารถสรุปได้ว่า ความผิดปกติของระบบนี้เป็นสาเหตุโดยตรงของโรคดังกล่าวในมนุษย์ หรือเป็นผลที่เกิดขึ้นร่วมกับกระบวนการของโรค

1. นอนหลับให้มีคุณภาพ เพราะสมองกำจัดของเสียได้ดีระหว่างนอน

การนอนหลับไม่ได้มีความสำคัญเพียงแค่ช่วยให้ร่างกายพักผ่อนหรือฟื้นฟูพลังงาน แต่ยังเกี่ยวข้องกับกระบวนการกำจัดของเสียในสมองด้วย

งานวิจัยพบว่า ระหว่างการนอนหลับ สมองของหนูทดลองสามารถกำจัดของเสียจากกระบวนการเผาผลาญได้เพิ่มขึ้น รวมถึงโปรตีนเบตาอะไมลอยด์ (Amyloid-beta) ซึ่งเป็นโปรตีนที่เกี่ยวข้องกับการเกิดคราบสะสมในสมองของผู้ป่วยอัลไซเมอร์

ผลการศึกษานี้ทำให้นักวิทยาศาสตร์เริ่มเข้าใจว่า การนอนหลับอาจมีบทบาทสำคัญต่อการรักษาสภาพแวดล้อมภายในสมองให้เหมาะสมต่อการทำงานของเซลล์ประสาท โดยเฉพาะช่วงการนอนหลับแบบไม่กลอกตาเร็ว (Non-Rapid Eye Movement หรือ Non-REM) ซึ่งมีการเปลี่ยนแปลงของกิจกรรมสมองและการไหลเวียนเลือดเป็นจังหวะช้า ๆ

งานวิจัยยังพบว่า หลอดเลือดในสมองมีการขยายและหดตัวเป็นจังหวะทุกประมาณ 10 - 50 วินาที โดยปริมาตรของหลอดเลือดแดงอาจเพิ่มขึ้นราว 10% การเปลี่ยนแปลงนี้มีส่วนช่วยขับเคลื่อนของเหลวที่เกี่ยวข้องกับการกำจัดของเสีย

ในทางกลับกัน การอดนอนหรือพักผ่อนไม่เพียงพออาจรบกวนการไหลเวียนของของเหลวและกระบวนการกำจัดของเสียในสมอง

อยากดูแลสมอง เริ่มจากการปรับพฤติกรรมการนอน

• เข้านอนและตื่นนอนให้ใกล้เคียงเวลาเดิมทุกวัน
• ถ้านอนไม่หลับ ให้ลองลุกไปทำกิจกรรมที่ผ่อนคลายแล้วค่อยกลับมานอนเมื่อรู้สึกง่วง
• ให้ความสำคัญกับการนอนหลับตามธรรมชาติ และปรึกษาแพทย์ถ้าจำเป็นต้องใช้ยานอนหลับเป็นประจำ
• ไม่จำเป็นต้องกังวลมากเกินไปถ้ามีบางคืนที่นอนหลับไม่ดี เพราะสุขภาพสมองได้รับอิทธิพลจากพฤติกรรมสะสมในระยะยาว

สิ่งสำคัญไม่ใช่การพยายามนอนให้สมบูรณ์แบบทุกคืน แต่เป็นการสร้างกิจวัตรที่ช่วยให้ร่างกายได้รับการพักผ่อนอย่างสม่ำเสมอ

2. ออกกำลังกายสม่ำเสมอ ช่วยให้ระบบกำจัดของเสียในสมองทำงานดีขึ้น

การออกกำลังกายเป็นหนึ่งในพฤติกรรมที่มีหลักฐานชัดเจนว่า ดีต่อสุขภาพหัวใจและหลอดเลือด ช่วยควบคุมการอักเสบ และส่งเสริมการนอนหลับ ซึ่งทั้งหมดอาจมีส่วนสนับสนุนการทำงานของระบบกำจัดของเสียในสมอง

แม้ระหว่างออกกำลังกาย การไหลเวียนของของเหลวผ่านระบบกำจัดของเสีย บางส่วนอาจลดลงชั่วคราว แต่การออกกำลังกายอย่างต่อเนื่องในระยะยาวกลับอาจช่วยเพิ่มประสิทธิภาพของระบบนี้ได้

งานวิจัยพบว่า การออกกำลังกายระดับปานกลางอย่างต่อเนื่องเป็นเวลา 12 สัปดาห์ มีความสัมพันธ์กับการไหลเวียนของของเหลวในระบบกำจัดของเสียในสมองที่เพิ่มขึ้น เมื่อเปรียบเทียบกับผลของการออกกำลังกายเพียงครั้งเดียว

ผลการศึกษานี้ชี้ให้เห็นว่า ประโยชน์ของการออกกำลังกายต่อสมองอาจไม่ได้เกิดขึ้นทันทีหลังออกกำลังกาย แต่เป็นผลจากการปรับตัวของร่างกายเมื่อทำอย่างสม่ำเสมอ

เจมส์ โบรตช์ (James Broatch) นักวิจัยจากสถาบันสุขภาพและการกีฬา มหาวิทยาลัยวิกตอเรีย ประเทศออสเตรเลีย อธิบายว่า สุขภาพหัวใจและหลอดเลือดมีความสำคัญต่อการทำงานของระบบนี้ เนื่องจากการไหลเวียนของของเหลวในสมองส่วนหนึ่งอาศัยแรงจากการเต้นของหัวใจและการเคลื่อนไหวของหลอดเลือด

นอกจากนี้ การออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอยังช่วยลดการอักเสบระดับต่ำที่เกิดขึ้นเรื้อรังในร่างกาย ซึ่งอาจเป็นอีกปัจจัยที่ช่วยให้ระบบกำจัดของเสียในสมองทำงานได้ดีขึ้น

ไม่จำเป็นต้องออกกำลังกายหนัก ก็เริ่มดูแลสมองได้

หัวใจสำคัญคือการเลือกกิจกรรมที่ทำได้ต่อเนื่อง เช่น การเดินเร็ว ปั่นจักรยาน หรือว่ายน้ำ 

สำหรับคนที่ไม่ค่อยมีเวลา อาจเริ่มจากการเพิ่มการเคลื่อนไหวในชีวิตประจำวัน เช่น เดินขึ้นบันไดแทนลิฟต์ จอดรถให้ไกลขึ้น หรือเดินระหว่างพักจากการทำงาน

แม้การเคลื่อนไหวเพียงไม่กี่นาทีจะยังไม่มีหลักฐานโดยตรงว่าช่วยเพิ่มการกำจัดของเสียในสมอง แต่ก็มีประโยชน์ต่อสุขภาพโดยรวม

3. ฝึกหายใจช้าและลึก ช่วยกระตุ้นการไหลเวียนของของเหลวในสมอง

หลายคนคุ้นเคยกับการฝึกหายใจเพื่อคลายความเครียดหรือช่วยให้จิตใจสงบ แต่การหายใจอาจส่งผลต่อการเคลื่อนไหวของของเหลวภายในสมองด้วย

งานวิจัยพบว่า การหายใจช้าและลึกในรูปแบบต่าง ๆ สามารถทำให้การเคลื่อนไหวของของเหลวในสมองเปลี่ยนแปลงอย่างชัดเจนเมื่อเทียบกับการหายใจตามปกติ

โดยเฉพาะการหายใจด้วยกระบังลม (Diaphragmatic Breathing) หรือการหายใจเข้าลึก ๆ ให้หน้าท้องขยายออก พบว่ามีผลต่อการเคลื่อนไหวของของเหลวมากที่สุด

นักวิจัยอธิบายว่า การเปลี่ยนแปลงของแรงดันภายในทรวงอกและช่องท้องระหว่างหายใจ อาจมีส่วนช่วยขับเคลื่อนของเหลวที่เกี่ยวข้องกับสมองและไขสันหลัง

นอกจากนี้ การทำสมาธิและโยคะยังอาจช่วยปรับสมดุลของระบบประสาทอัตโนมัติ (Autonomic Nervous System) ซึ่งควบคุมการตอบสนองต่อความเครียดและการพักผ่อนของร่างกาย

3 เทคนิคฝึกหายใจที่ลองทำได้ในชีวิตประจำวัน

• การหายใจแบบกล่อง (Box Breathing) หายใจเข้า 4 วินาที กลั้นหายใจ 4 วินาที หายใจออก 4 วินาที และกลั้นหายใจอีก 4 วินาที ก่อนเริ่มรอบใหม่
• การหายใจแบบ 4-7-8 (4-7-8 Breathing) หายใจเข้า 4 วินาที กลั้นหายใจ 7 วินาที และค่อย ๆ ผ่อนลมหายใจออก 8 วินาที
• การถอนหายใจเป็นจังหวะ (Cyclic Sighing) หายใจเข้าช้า ๆ ตามด้วยการสูดลมหายใจเข้าอีกครั้งสั้น ๆ เพื่อเติมลม ก่อนค่อย ๆ ผ่อนลมหายใจออกยาว ๆ

การฝึกหายใจสามารถทำได้ระหว่างพักจากงาน ก่อนนอน หรือในช่วงที่รู้สึกเครียด โดยไม่จำเป็นต้องใช้เวลานาน และควรฝึกอย่างสบาย ๆ และไม่ฝืนกลั้นหายใจจนรู้สึกเวียนศีรษะ

ดูแลสมองให้ดี ไม่ได้มีแค่การฝึกความจำ

แม้ระบบกำจัดของเสียในสมองจะเป็นหนึ่งในประเด็นที่นักวิทยาศาสตร์ให้ความสนใจมากขึ้น แต่ยังมีคำถามอีกหลายข้อที่ต้องศึกษา โดยเฉพาะการทำงานของระบบนี้ในมนุษย์ และความเป็นไปได้ในการนำความรู้ไปพัฒนาวิธีป้องกันหรือรักษาโรคทางระบบประสาท

ถึงแม้ว่าเราจะยังไม่สามารถสรุปได้ว่า การนอนหลับ การออกกำลังกาย หรือการฝึกหายใจ จะช่วยป้องกันโรคสมองเสื่อมได้โดยตรง แต่ทั้งสามพฤติกรรมก็มีประโยชน์ต่อสุขภาพในด้านอื่นที่ได้รับการสนับสนุนจากงานวิจัยอยู่แล้ว ไม่ว่าจะเป็นการส่งเสริมสุขภาพหัวใจ ลดความเครียด ช่วยให้นอนหลับดีขึ้น หรือรักษาสมรรถภาพของร่างกายเมื่ออายุมากขึ้น

การดูแลสุขภาพสมองจึงไม่จำเป็นต้องเริ่มจากวิธีที่ซับซ้อน แค่ให้ความสำคัญกับการนอนหลับให้เพียงพอ ขยับร่างกายอย่างสม่ำเสมอ และหาเวลาผ่อนคลายความเครียดในแต่ละวัน ก็เป็นพื้นฐานสำคัญที่จะช่วยให้สมองและร่างกายมีสุขภาพดีไปพร้อมกันในระยะยาว

 

อ้างอิง washingtonpost