'โรคตาอุบัติใหม่' ไวรัสจาก 'สัตว์น้ำ'สู่คน สัมผัสดิบๆยิ่งเสี่ยง

เมื่อวันที่ 26 มีนาคม 2569 วารสาร Nature Microbiology ได้ตีพิมพ์ผลงานการศึกษา เรื่อง “โรคตาที่เกิดขึ้นใหม่ในมนุษย์มีความเกี่ยวข้องกับการติดเชื้อไวรัสจากสัตว์น้ำสู่คน (An emerging human eye disease is associated with aquatic virus zoonotic infection)” ของต่างประเทศ สรุปได้ว่า โรคตาในมนุษย์ชนิดหนึ่งที่เรียกว่า “POH-VAU” เพิ่งเกิดขึ้นเมื่อไม่นานมานี้ ซึ่งสาเหตุยังไม่ชัดเจน ในที่นี้ได้รายงานว่า POH-VAU มีความเกี่ยวข้องกับไวรัส ชื่อว่า CMNV (Covert mortality nodavirus) แพร่หลายในสัตว์น้ำที่เลี้ยงและสัตว์น้ำป่าทั่วโลก

โดยได้ยืนยันการติดเชื้อ CMNV ในเนื้อเยื่อตาในผู้ป่วย POH-VAU จำนวน 70 ราย ซึ่งข้อมูลทางระบาดวิทยาระบุว่า การแปรรูปสัตว์น้ำที่ไม่ได้รับการป้องกันบ่อยครั้งและการบริโภคสัตว์น้ำดิบเป็นเหตุการณ์การสัมผัสที่รายงานบ่อยที่สุด โดยรวมแล้วคิดเป็น 71.4% ของกรณีที่ได้รับการตรวจสอบ การศึกษานี้แสดงให้เห็นว่าไวรัสในสัตว์น้ำมีความเกี่ยวข้องกับโรคอุบัติใหม่ในมนุษย์

อาการของตา หลังติดเชื้อไวรัส

ดร.อนันต์ จงแก้ววัฒนา นักไวรัสวิทยา ผู้อำนวยการกลุ่มวิจัยนวัตกรรมสุขภาพสัตว์และการจัดการ ศูนย์พันธุวิศวกรรมและเทคโนโลยีชีวภาพแห่งชาติ (ไบโอเทค) สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) ให้ข้อมูลเรื่องนี้ผ่านเฟซบุ๊กว่า  เมื่อพูดถึงโรคติดต่อจากสัตว์สู่คน เรามักจะนึกถึงโรคระบาดที่เกิดจากไวรัสซึ่งมีต้นกำเนิดมาจากสัตว์บกอย่างค้างคาว ลิง หรือสัตว์ฟันแทะ

มีงานวิจัยชิ้นนึงเพิ่งตีพิมพ์ในวารสาร Nature Microbiology ได้รายงานการพบโรคตาอุบัติใหม่ในคนที่มีความเชื่อมโยงกับการติดเชื้อไวรัสจากสัตว์น้ำ ซึ่งเป็นหลักฐานชิ้นสำคัญที่แสดงให้เห็นว่าไวรัสในสัตว์น้ำสามารถข้ามสายพันธุ์มาก่อโรคในมนุษย์ได้โดยตรง

โรคตาอุบัติใหม่นี้มีชื่อว่า POH-VAU (Persistent Ocular Hypertensive Viral Anterior Uveitis) ผู้ป่วยจะมีการอักเสบที่บริเวณช่องม่านตาด้านหน้าแบบกำเริบซ้ำไปซ้ำมา โรคนี้จะเกิดภาวะความดันภายในลูกตาสูงอย่างรุนแรงและต่อเนื่อง ซึ่งเป็นการอักเสบที่ดื้อต่อการรักษาด้วยยาหยอดตาต้านไวรัสหรือยาลดความดันตาแบบมาตรฐาน ผู้ป่วยจำนวนมากจำเป็นต้องใช้ยาอย่างต่อเนื่องเป็นระยะเวลานาน และมีผู้ป่วยถึงหนึ่งในสามที่ท้ายที่สุดแล้วต้องเข้ารับการผ่าตัดรักษาต้อหินเพื่อลดความดันตา

หากปล่อยทิ้งไว้ภาวะความดันตาที่สูงจะนำไปสู่การทำลายเซลล์เยื่อบุบุผิวกระจกตา ม่านตาฝ่อลีบ เส้นประสาทตาถูกทำลายอย่างไม่อาจฟื้นฟูได้ และส่งผลให้สูญเสียการมองเห็นอย่างถาวรในที่สุด

ไวรัสก่อโรคในสัตว์น้ำข้ามมาก่อโรคในตาคน

จากการสืบสวนหาสาเหตุของโรคที่เดิมทียังไม่มีใครทราบแน่ชัด นักวิจัยได้นำเนื้อเยื่อม่านตาของผู้ป่วยไปตรวจสอบอย่างละเอียดด้วยกล้องจุลทรรศน์อิเล็กตรอน และได้ค้นพบอนุภาคของไวรัสซ่อนตัวอยู่ ยิ่งไปกว่านั้นเมื่อตรวจเลือดของผู้ป่วยที่มีภาวะความดันตาสูงก็พบปริมาณสารพันธุกรรมของไวรัสชนิดนี้ในระดับสูงเช่นกัน ไวรัสที่พบนี้มีชื่อว่า CMNV (Covert mortality nodavirus) ซึ่งไม่ใช่ไวรัสสายพันธุ์ใหม่

แต่เป็นไวรัสชนิดอาร์เอ็นเอที่เป็นที่รู้จักกันดีในวงการสัตวแพทย์และอุตสาหกรรมการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำทั่วโลก เนื่องจากเป็นตัวการสำคัญที่ทำให้กุ้งและปลาในฟาร์มล้มตายและก่อให้เกิดความสูญเสียทางเศรษฐกิจ การค้นพบนี้จึงบ่งชี้ว่าไวรัสซึ่งเคยอาศัยและก่อโรคอยู่ในสัตว์น้ำจืดและสัตว์ทะเล จะสามารถข้ามสายพันธุ์ เข้าก่อให้เกิดโรคร้ายแรงในอวัยวะที่ซับซ้อนอย่างดวงตาของคนเราได้

สัมผัสกับสัตว์น้ำดิบใกล้ชิดยิ่งเสี่ยง

โรค POH-VAU ไม่ได้ติดต่อจากคนสู่คนผ่านการสัมผัสทั่วไปหรือการหายใจรดกัน แต่มีความเชื่อมโยงกับพฤติกรรมการจัดการอาหารและการสัมผัสกับสัตว์น้ำในชีวิตประจำวัน ผู้ป่วยส่วนใหญ่มีประวัติการสัมผัสกับสัตว์น้ำดิบอย่างใกล้ชิดและต่อเนื่อง โดยกลุ่มเสี่ยงสูงสุดคือผู้ที่ต้องชำแหละ ทำความสะอาด หรือเตรียมสัตว์น้ำเพื่อประกอบอาหารในครัวเรือนโดยไม่สวมถุงมือหรืออุปกรณ์ป้องกัน

พฤติกรรมเช่นนี้ทำให้เสี่ยงต่อการถูกหนามปลา เกล็ดหรือเปลือกกุ้งและก้ามปูทิ่มตำจนเกิดบาดแผลที่มือ ซึ่งบาดแผลคือประตูที่ให้เชื้อไวรัส CMNV ที่ปนเปื้อนอยู่ในตัวสัตว์น้ำสามารถแทรกซึมเข้าสู่กระแสเลือดของมนุษย์ได้โดยตรง ยิ่งผู้ป่วยมีประวัติถูกสัตว์น้ำทิ่มตำบ่อยครั้งหรือมีบาดแผลรุนแรงมากเท่าใด ระยะเวลาฟักตัวของโรคก็จะยิ่งสั้นลงและอาจแสดงอาการรุนแรงภายในเวลาไม่ถึง 3 เดือน

 นอกจากนี้ การกินสัตว์น้ำแบบสุกๆ ดิบๆ เป็นประจำก็เป็นอีกหนึ่งช่องทางสำคัญที่ทำให้ร่างกายรับเชื้อเข้าไปสะสม ข้อสันนิษฐานนี้ยิ่งมีน้ำหนักมากขึ้น เมื่อทีมวิจัยได้ทำการสุ่มตรวจสัตว์น้ำที่วางขายตามท้องตลาด และพบว่ามีสัตว์น้ำจำนวนมาก ไม่ว่าจะเป็น ปลา กุ้ง ปู หรือแม้แต่ปลาหมึก ที่มีเชื้อไวรัส CMNV ปะปนอยู่ในเนื้อเยื่อและกล้ามเนื้อในปริมาณสูง

ไวรัสจากสัตว์น้ำชนิดนี้ ทำลายการมองเห็นของคน

ในงานวิจัยนี้ทีมวิจัยได้ทำการทดลองในห้องปฏิบัติการพบว่า เมื่อนำไวรัสชนิดนี้ไปเพาะเลี้ยงร่วมกับเซลล์เยื่อบุกระจกตาของมนุษย์ ไวรัสสามารถบุกรุกเข้าไปเจริญเติบโต เพิ่มจำนวนอยู่ภายในเซลล์ และส่งผลให้เซลล์ของมนุษย์ตายลงเป็นจำนวนมาก ซึ่งแสดงให้เห็นถึงความเป็นพิษต่อเนื้อเยื่อดวงตาอย่างชัดเจน ยิ่งไปกว่านั้น เมื่อทำการทดสอบโดยการฉีดเชื้อไวรัสเข้าสู่ดวงตาของหนูทดลอง พบว่าภายในเวลาไม่กี่สัปดาห์ หนูทดลองเริ่มมีอาการซึม น้ำหนักลด

 และที่สำคัญที่สุดคือเกิดภาวะความดันภายในลูกตาสูงขึ้นอย่างต่อเนื่องแบบเดียวกับที่พบในผู้ป่วยมนุษย์ เมื่อนำเนื้อเยื่อดวงตาของหนูไปตรวจทางพยาธิวิทยา ก็พบความเสียหายอย่างรุนแรง ทั้งการเกิดช่องว่างและรอยโรคในชั้นม่านตาและจอประสาทตา

ข้อมูลจากการทดลองที่สอดคล้องกับอาการทางคลินิกเหล่านี้ เป็นหลักฐานเชิงประจักษ์ว่า ไวรัสจากสัตว์น้ำชนิดนี้มีศักยภาพเพียงพอที่จะปรับตัว เอาชนะกำแพงข้ามสายพันธุ์ และกลายมาเป็นภัยคุกคามทางสุขภาพรูปแบบใหม่ที่สามารถทำลายการมองเห็นของมนุษย์ได้จริง

วิธีการป้องกันที่ดีที่สุด

วิธีการป้องกันที่ดีที่สุด คือ การปรับเปลี่ยนพฤติกรรมโดยการสวมถุงมือทุกครั้งเมื่อต้องทำความสะอาดหรือชำแหละสัตว์น้ำ เพื่อป้องกันบาดแผล รวมถึง การปรุงอาหารทะเลและสัตว์น้ำทุกชนิดให้สุกอย่างทั่วถึงก่อนรับประทาน การใส่ใจในสุขอนามัยพื้นฐานเหล่านี้จะช่วยลดความเสี่ยงในการรับเชื้อไวรัสข้ามสายพันธุ์ได้อย่างมีประสิทธิภาพ

ในขณะเดียวกัน หน่วยงานสาธารณสุขและภาคการเกษตรก็จำเป็นต้องเพิ่มการเฝ้าระวังโรคในอุตสาหกรรมสัตว์น้ำอย่างเข้มงวด เพื่อปกป้องทั้งความมั่นคงทางอาหารและสุขภาพของประชาชนไปพร้อมๆ กัน
อ้างอิง : An emerging human eye disease is associated with aquatic virus zoonotic infection