กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม (ทส.) โดยคณะกรรมการคุ้มครองซากดึกดำบรรพ์มีมติให้ "แหล่งซากดึกดำบรรพ์หอยขมเหมืองแม่เมาะ จังหวัดลำปาง" ขึ้นทะเบียนเป็นแหล่งซากดึกดำบรรพ์แห่งที่ 27 ของประเทศไทย เมื่อวันที่ 16 กันยายน 2568 ซึ่งการขึ้นทะเบียนนี้ครอบคลุมพื้นที่ 52 ไร่ และอยู่ภายใต้พระราชบัญญัติคุ้มครองซากดึกดำบรรพ์ พ.ศ. 2551
ซากหอยขมที่ค้นพบในเหมืองแม่เมาะ จังหวัดลำปาง ส่วนใหญ่เป็นหอยขมน้ำจืดในวงศ์ Viviparidae โดยเฉพาะสกุล Bellamya ซึ่งเป็นสิ่งมีชีวิตที่มีการวิวัฒน์มาตั้งแต่ยุคซีโนโซอิก (ราว 66–1.8 ล้านปีก่อน) และยังคงพบในธรรมชาติจนถึงปัจจุบัน นอกจากนี้ยังมีการพบหอยขมสกุลอื่น ๆ เช่น Paludina, Melanoides และ Planorbis ร่วมด้วย
ฟอสซิลเหล่านี้มีอายุเก่าแก่ประมาณ 13 ล้านปี ถูกพบโดยการไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทย (กฟผ.) ระหว่างการทำเหมืองถ่านหิน และนอกจากหอยขมแล้ว ยังพบหลักฐานซากดึกดำบรรพ์ของสัตว์มีกระดูกสันหลังหลากชนิด อาทิ ปลา กระดูกจระเข้ กระดองเต่า และสัตว์กินเนื้อขนาดเล็กอีกหลายชนิด ซึ่งช่วยเติมเต็มภาพความหลากหลายของระบบนิเวศในอดีตได้อย่างชัดเจน
ชั้นหอยขมน้ำจืดที่หนาที่สุดในไทย
จากการเปรียบเทียบกับแหล่งสะสมเปลือกหอยทั่วโลก พบว่าชั้นหอยขมที่เหมืองแม่เมาะมีความหนามากกว่าแหล่งสะสมเปลือกหอยทะเลที่มีชื่อเสียงอย่างหาดเปลือกหอยในอ่าวฉลาม (Shark Bay) ประเทศออสเตรเลีย ที่มีความหนาเพียง 10 เมตร นี่จึงแสดงให้เห็นว่าเป็นแหล่งที่มีการสะสมตัวของชั้นหอยขมน้ำจืดที่ หนาที่สุดในโลก ด้วยความหนาที่วัดได้ถึง 12 เมตร
การค้นพบครั้งนี้สร้างความฮือฮาในวงการนักบรรพชีวินวิทยา เพราะสะท้อนให้เห็นถึงความอุดมสมบูรณ์ของแหล่งน้ำโบราณเมื่อ 13 ล้านปีก่อน ที่มีหอยขมมาอาศัยและสะสมตัวอย่างหนาแน่นต่อเนื่องยาวนาน การที่แหล่งนี้ได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกของชาติ จึงไม่ใช่แค่การอนุรักษ์ซากดึกดำบรรพ์ธรรมดา แต่เป็นการรักษาประวัติศาสตร์ของโลกที่ซ่อนอยู่ใต้ผืนดินไทยไว้ให้คนรุ่นหลังได้ศึกษาและเรียนรู้ต่อไป
ความสำคัญทางนิเวศวิทยาและธรณีวิทยา
การค้นพบซากดึกดำบรรพ์หอยขมจำนวนมหาศาลที่เหมืองแม่เมาะ ไม่เพียงแต่เป็นสถิติโลกทางธรณีวิทยา แต่ยังทำหน้าที่เป็นกุญแจสำคัญในการไขปริศนาระบบนิเวศเมื่อ 13 ล้านปีก่อน ซากของหอยขม, ปลา, กระดองเต่า และสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมขนาดเล็กที่ถูกค้นพบร่วมกัน ชี้ให้เห็นว่าบริเวณนี้เคยเป็น แอ่งน้ำจืดขนาดใหญ่และอุดมสมบูรณ์ หอยขมในฐานะผู้บริโภคระดับต้นที่กินสาหร่ายและตะไคร่น้ำ บ่งบอกถึงห่วงโซ่อาหารที่มีชีวิตชีวาในยุคนั้นอย่างชัดเจน การสะสมตัวของสิ่งมีชีวิตเหล่านี้จึงเปรียบเสมือนแคปซูลกาลเวลาที่เก็บรักษาสภาพแวดล้อมทางธรรมชาติอันน่าทึ่งในอดีตไว้ให้เราได้ศึกษาในปัจจุบัน
การขึ้นทะเบียนในครั้งนี้สะท้อนถึงความมุ่งมั่นของ ทส. ในการอนุรักษ์และใช้ประโยชน์จากทรัพยากรธรณีอย่างยั่งยืน โดยในที่ประชุมยังได้เห็นชอบ (ร่าง) แผนพัฒนาเชิงบูรณาการพื้นที่แหล่งซากดึกดำบรรพ์หอยขมเหมืองแม่เมาะ ซึ่งมีเป้าหมายในการอนุรักษ์และพัฒนาพื้นที่ให้เป็นแหล่งท่องเที่ยวเชิงวิชาการ เพื่อสร้างประโยชน์ต่อประชาชนในจังหวัดลำปางต่อไปในอนาคต
แหล่งซากดึกดำบรรพ์ทั้งหมด
แหล่งซากดึกดำบรรพ์ที่ขึ้นทะเบียนในประเทศไทย ณ ปี 2568 มีดังนี้
1. แหล่งรอยตีนไดโนเสาร์ท่าอุเทน-2554
2. แหล่งรอยตีนไดโนเสาร์ภูแฝก-2556
3. แหล่งซากไดโนเสาร์ภูกุ้มข้าว จังหวัดกาฬสินธุ์-2557
4. แหล่งปลาโบราณภูน้ำจั้น-2557
5. แหล่งซากไม้กลายเป็นหินจังหวัดตาก (บริเวณหลุมขุดค้นที่ 1 ถึง หลุมขุดค้นที่ 4)
6. แหล่งซากไม้กลายเป็นหินจังหวัดตาก (บริเวณหลุมขุดค้นที่ 5)
7. แหล่งซากไม้กลายเป็นหินจังหวัดตาก (บริเวณหลุมขุดค้นที่ 6 และหลุมขุดค้นที่ 7)
8. แหล่งซากไทรโลไบต์อ่าวเมาะและ จังหวัดสตูล-2560
9. แหล่งซากสุสานหอยแหลมโพธิ์ แหลมโพธิ์1 จังหวัดกระบี่-2560
10. แหล่งซากสุสานหอยแหลมโพธิ์ แหลมโพธิ์2 จังหวัดกระบี่-2560
11. แหล่งซากสุสานหอยแหลมโพธิ์ แหลมโพธิ์3 จังหวัดกระบี่-2560
12. แหล่งท่ากระดาน-2561
13. แหล่งขุดค้นไดโนเสาร์ภูเวียง หลุมขุดค้นที่1 ภูประตูตีหมา-2563
14. แหล่งขุดค้นไดโนเสาร์ภูเวียง หลุมขุดค้นที่4 โนนสาวเอ้-2563
15. แหล่งขุดค้นไดโนเสาร์ภูเวียง หลุมขุดค้นที่5 ซำหญ้าคา-2563
16. แหล่งขุดค้นไดโนเสาร์ภูเวียง หลุมขุดค้นที่ 8 หินลาดป่าชาด-2563
17. แหล่งขุดค้นไดโนเสาร์ภูเวียง หลุมขุดค้นที่ 9 หินลาดยาว-2563
18. แหล่งรอยตีนไดโนเสาร์ภูเก้า-2563
19. แหล่งซากดึกดำบรรพ์ภูน้อย-2563
20. แหล่งซากดึกดำบรรพ์รอยตีนไดโนเสาร์ภูหลวง-2564
21. แหล่งซากดึกดำบรรพ์สัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังเขาน้อย-2565
22. แหล่งรอยตีนไดโนเสาร์ลำน้ำหมันแดง อุทยานแห่งชาติภูหินร่องกล้า-2566
23. แหล่งซากดึกดำบรรพ์รอยตีนไดโนเสาร์โนนตูม-2566
24. แหล่งซากดึกดำบรรพ์สัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังภูน้ำหยด-2567
25. แหล่งซากดึกดำบรรพ์รอยตีนอาร์โคซอร์น้ำหนาว-2567
26. แหล่งซากดึกดำบรรพ์สัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังบ้านโภชน์ จังหวัดเพชรบูรณ์-2567
27. แหล่งซากดึกดำบรรพ์หอยขมเหมืองแม่เมาะ จังหวัดลำปาง-2568
ผู้เขียน: ศุภชัย วงษ์โนนงิ้ว นักศึกษาฝึกงาน กรุงเทพธุรกิจ