ตอน 4 อ้างถึงเอกสารปานามาและภาคการเงินที่มีความสลับซับซ้อนสูง ทั้งผู้รู้เท่าไม่ถึงการณ์และผู้เชี่ยวชาญ
ทางด้านเศรษฐศาสตร์มีโอกาสสูญทรัพย์สินสูงมาก หากหวังร่ำรวยด้วยการนำไปแสวงหากำไรในภาคการเงิน บทความนั้นยกตัวอย่างเรื่องความล้มละลายของกองทุนที่ผู้สนับสนุนสองคนเป็นนักเศรษฐศาสตร์ชั้นรางวัลโนเบล นั่นเป็นความล้มละลายในระดับกลุ่มบุคคล หรือบริษัทขนาดกลาง ตัวอย่างที่น่าสนใจไม่ต่ำกว่ากัน ได้แก่การล้มละลายของประเทศไซปรัส ซึ่งก่อนที่จะหวังรวยด้วยการเล่นกับภาคการเงินเคยพัฒนาได้อย่างต่อเนื่อง
ไซปรัสเป็นเกาะขนาดใหญ่ในทางตะวันออกของทะเลเมดิเตอร์เรเนียน เป็นเกาะที่มีบทบาทในประวัติศาสตร์การพัฒนาเนื่องจากตั้งอยู่กลางๆ ระหว่างอาณาจักรบาบิโลน อียิปต์ กรีกโรมันและออตโตมัน ประชาชนบนเกาะส่วนใหญ่มีเชื้อสายกรีก ส่วนกลุ่มรองลงมามีเชื้อสายออตโตมัน หรือตุรกีในปัจจุบัน ก่อนเป็นเอกราชเมื่อปี 2503 ไซปรัสเป็นเมืองขึ้นของอังกฤษอยู่ 82 ปี หลังเป็นเอกราช ประชาชนเชื้อสายกรีกต้องการให้รวมเกาะเข้าเป็นส่วนหนึ่งของกรีซ แต่กลุ่มที่มีเชื้อสายตุรกีไม่ยอม ความขัดแย้งกันนำไปสู่สงครามกลางเมืองและการเข้าแทรกแซงจากภายนอก ส่งผลให้ไซปรัสแยกเป็นสองส่วนเมื่อปี 2517 โดยมีกองกำลังสหประชาชาติตั้งอยู่ระหว่างกลาง
ทางส่วนใต้ซึ่งมีประชาชนเชื้อสายกรีกราว 8 แสนคนมีรัฐบาลที่ได้รับการยอมรับในเวทีโลก ทางส่วนเหนือซึ่งมีประชาชนเชื้อสายตุรกีราว 3 แสนคนประกาศตนเป็นเอกราช แต่ตุรกีเพียงประเทศเดียวยอมรับ ทั้งสองส่วนพยายามแสวงหาข้อตกลงเพื่อกลับมารวมเป็นประเทศเดียวกันอีกครั้ง แต่ยังไม่ประสบความสำเร็จ เรื่องราวที่จะเล่าต่อไปเกี่ยวกับส่วนใต้เท่านั้น
หลังปี 2517 ไซปรัสมีสถานะเป็นประเทศกำลังพัฒนาและสามารถยืมเงินจากธนาคารโลกได้ ผมได้เข้าไปมีส่วนรู้เห็นกระบวนการพัฒนาของไซปรัสโดยตรงอยู่หลายปีในฐานะหนึ่งในเจ้าหน้าที่ของธนาคารโลก ในช่วงนั้นพวกเรามีความประทับใจในวิสัยทัศน์และความสามารถในการบริหารจัดการของชาวไซปรัสทั้งในภาครัฐและภาคเอกชน สงครามกลางเมืองซึ่งสร้างความเสียหายใหญ่หลวงและการพลัดถิ่นของประชาชนเป็นอุปสรรคใหญ่ต่อการพัฒนา ชาวไซปรัสพยายามใช้ทรัพยากรที่มีอยู่เพียงจำกัด โดยเน้นข้อดีของภูมิอากาศและความสามารถระดับบุคคลเป็นหลัก อาทิเช่น ลงทุนในด้านการจูงใจให้ชาวยุโรปตอนเหนือที่มีอากาศหนาวไปพักผ่อนที่นั่นในวันหยุด ทำความสะอาดน้ำที่ปล่อยออกจากโรงแรมเพื่อใช้ต่อไปในสนามกอล์ฟ และใช้ที่ดินซึ่งมีแหล่งน้ำอยู่บ้างปลูกพืชอาหารและดอกไม้เพื่อส่งไปขายในยุโรปตอนเหนือ
นอกจากนั้น ไซปรัสยังเปิดโอกาสให้บริษัทต่างชาติเข้าไปจดทะเบียน เช่นเดียวกับปานามาและเกาะต่างๆ ในทะเลคาริบเบียนอีกด้วย การมีการศึกษาขั้นพื้นฐานดี และมีความสามารถในการบริหารจัดการของชาวไซปรัส เป็นปัจจัยที่ทำให้การพัฒนาเป็นไปอย่างรวดเร็วไซปรัสพัฒนาสำเร็จ และเข้าเป็นสมาชิกของสหภาพยุโรปเมื่อปี 2547
เรื่องการเปิดโอกาสให้ต่างชาติเข้าไปจดทะเบียนนั้น ในตอนต้นไซปรัสมิได้เน้นทางด้านการเงิน ด้านนี้มาเกิดขึ้นหลังความแตกสลายของสหภาพโซเวียตเมื่อปลายปี 2534 การแตกสลายนั้น เกิดประเทศเอกราชตามมา 15 ประเทศ ซึ่งต่างละทิ้งระบบคอมมิวนิสต์ และเริ่มใช้ระบบตลาดเสรีผนวกกับการปกครองที่เป็นประชาธิปไตยแบบครึ่งใบบ้าง และแบบเผด็จการบ้าง กระบวนการนั้นทำให้ผู้อยู่ในวงอำนาจสามารถสร้างความร่ำรวยได้อย่างรวดเร็ว มหาเศรษฐีใหม่จำนวนมากต้องการหาที่ฝากเงิน ซึ่งตนเห็นว่าน่าจะปลอดภัยกว่าการฝากไว้ในประเทศของตน เนื่องจากภาวะทางการเมืองและเศรษฐกิจยังไม่น่าไว้วางใจ ไซปรัสมองเห็นโอกาสจึงเปิดระบบธนาคารให้รับเงินฝากจากมหาเศรษฐีใหม่เหล่านั้นได้
อนึ่ง การเปิดธนาคารรับเงินฝากจากต่างประเทศของไซปรัส คล้ายการเปิดเสรีทางการเงินของไทยผ่านกลไก “กรุงเทพวิเทศธนกิจ” เมื่อปี 2536 นักการเงินมองกันว่ามันเป็นอีกก้าวหนึ่งของการพัฒนาที่จะนำมาซึ่งค่าตอบแทนสูง การเปิดเสรีทางการเงินนั้นทำให้เงินก้อนใหญ่ไหลเข้าเมืองไทยได้สะดวก แต่แทนที่จะนำเงินไปลงทุนเพื่อขยายฐานเศรษฐกิจให้เกิดการผลิตที่มั่นคง คนไทยนำเงินส่วนใหญ่ไปเก็งกำไรในอสังหาริมทรัพย์และตลาดหลักทรัพย์
จริงอยู่เศรษฐกิจดูจะเฟื่องฟูตามมาแบบทันตาเห็น แต่นั่นเป็นเพียงภาพลวงตาจากการยืมเงินคนอื่นมาแบ่งกัน ซึ่งผลักดันให้เกิดฟองสบู่ เราต่างรู้กันอย่างทั่วถึงแล้วว่า นั่นเป็นการพัฒนาแบบหมาโง่เห็นเงา เมื่อฟองสบู่แตกประเทศสูญเงินสำรองไปเกือบหมด สถาบันการเงินหลายสิบแห่งล้มครืน เศรษฐกิจถดถอยอย่างหนักและคนตกงานนับล้านคน
ในกรณีของไซปรัส ตลาดภายในมิใหญ่เท่าของไทย ฉะนั้นเงินที่ไหลเข้าไปเพียงส่วนน้อยถูกนำไปใช้ในกิจการเก็งกำไร ในขณะที่ส่วนใหญ่ถูกนำออกไปหารายได้ในต่างประเทศ โดยเฉพาะในกรีซซึ่งมีความใกล้ชิดกับไซปรัสเพราะประชาชนมีเชื้อสายเดียวกัน แม้ค่าตอบแทนจะอยู่ในระดับดีแต่มีความเสี่ยงสูงมากเนื่องจากเศรษฐกิจของกรีซมีปัญหาหลายอย่าง บางอย่างไม่เป็นที่รู้กันโดยทั่วไปเพราะรัฐบาลกรีซซุกปัญหาไว้ด้วยการตกแต่งบัญชี การลวงโลกและหลอกตัวเองนั้นส่งผลให้กรีซล้มละลายในที่สุด
ไซปรัสได้รับผลกระทบโดยตรงและเดินเข้าสู่ภาวะล้มละลายกลายเป็นหมาโง่เห็นเงา เพราะรู้เท่าไม่ถึงการณ์
ณ วันนี้ ไม่มีทีท่าว่าความสลับซับซ้อนในภาคการเงินของโลกจะลดลง ตรงข้ามมันอาจเพิ่มขึ้น เนื่องจากรัฐบาลต่างๆ ยังไม่ทำอะไรที่ทำให้มันโปร่งใสขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ ฉะนั้นผู้ย่ามใจนำทรัพย์สินเข้าไปแสวงหากำไรในนามของการลงทุนในภาคนี้ มีโอกาสเป็นหมาโง่เห็นเงาสูงมาก
