เสียงจักจั่นใน กทม.

 เพราะอากาศเสีย แต่ทุกวันนี้หากอยู่ในที่ที่มีต้นไม้พอสมควรใน กทม. ก็มักได้ยินเสียงจักจั่นทุกค่ำคืน

ที่จักจั่นกลับมาอยู่ได้ก็เพราะคุณภาพอากาศดีขึ้นมากจากการปรับปรุงคุณภาพน้ำมันเชื้อเพลิงจึงทำให้หม่อมเต่า “สดุดี” ดร.ปิยสวัสดิ์ อัมระนันทน์ผู้ริเริ่มและผลักดันเรื่องนี้อย่างต่อเนื่องตั้งแต่ปี 2533 ที่เริ่มมีการลดกำมะถันในน้ำมันดีเซล เป็นการเปลี่ยนแปลงที่ทำยากเพราะ “มาก่อนเหตุการณ์จะสุกงอม” สังคมยังไม่ตื่นตัวด้านสิ่งแวดล้อม

แม้กรุงเทพฯเมื่อ 30 ปีก่อนไม่ได้แย่เท่ากรุงลอนดอนที่หม่อมเต่าเล่าอาการ แต่ก็ยังติดอันดับต้นๆ ในโลกด้านมลพิษทางอากาศ

เบื้องหลังการเปลี่ยนแปลงมีหลากหลายมิติ ทั้งในแง่คุณสมบัติน้ำมัน การวางแผนล่วงหน้าที่ครอบคลุมหลายภาคส่วน เป็นขั้นตอนบางขั้นใช้เวลาหลายปีอีกทั้งอุปสรรคต่างๆ นานา

ในด้านคุณภาพน้ำมัน ซึ่งต้องปรับปรุงทั้งดีเซลและเบนซิน นอกจากกำมะถันแล้วยังต้องลดสารพิษอื่นๆ เช่น ตะกั่วทั้งไอน้ำมันที่เผาไหม้ไม่หมดและสารก่อมะเร็งอย่างอาโรเมติก รวมถึงเบนซินและต้องลดจุดกลั่นดีเซลด้วย มาตรฐานคุณภาพต้องพัฒนาทีละขั้นเพื่อให้ทุกฝ่ายเตรียมการให้สอดรับกันทีละตอนและผู้บริโภคไม่ต้องรับต้นทุนเพิ่มที่ก้าวกระโดด มีการลดค่าสารพิษต่างๆ รวมอย่างน้อย 7-8 ครั้ง เช่นตะกั่วลดลงจาก 0.84 กรัม/ลิตรเหลือ 0.005 กำมะถันจาก 1% โดยน้ำหนักเหลือ 0.5% นอกจากนี้ยังมีข้อกำหนดให้เก็บไอระเหยน้ำมันที่ถังเก็บและหัวจ่ายด้วย

การปรับปรุงคุณภาพน้ำมันมีผลต่อบรรยากาศมากน้อยแค่ไหนขึ้นอยู่กับเครื่องยนต์ด้วย แม้เครื่องเก่าแต่ใช้เชื้อเพลิงที่สะอาดขึ้นก็จะปล่อยมลพิษลดลง แต่จะลดได้อีกมากหากมีอุปกรณ์ที่เหมาะสมโดยเฉพาะเครื่องฟอกไอเสียเชิงเร่งปฏิกิริยา (catalytic converter) ซึ่งกำจัดหรือลดปริมาณมลพิษที่เกิดจากการเผาไหม้ไม่สมบูรณ์ของรถยนต์ก่อนปล่อยออกสู่บรรยากาศ จึงต้องมีการกำหนดมาตรฐานไอเสียของรถยนต์ใหม่ซึ่งกว่ารถรุ่นเก่าที่อยู่ในท้องตลาดจะถูกเลิกใช้ก็ใช้เวลาเป็นสิบปี ต้องมีการตรวจจับควันดำควบคู่ไปด้วย ทั้งนี้ เครื่องฟอกไอเสีย จะทำงานได้ประสิทธิภาพก็ต้องใช้เชื้อเพลิงที่แทบไร้ตะกั่วและมีสารพิษไม่เกินระดับหนึ่ง 

จึงต้องจัดให้มีการจำหน่ายน้ำมันไร้สารตะกั่วก่อนที่รถรุ่นใหม่จะออกสู่ตลาด ดังนั้น อุปสรรคที่คาดหมายได้ คือจากธุรกิจน้ำมันและรถยนต์ ถ้าเลือกได้คงไม่มีใครอยากร่วมมือ เพราะต้องลงทุนมากขึ้นโดยไม่ได้เพิ่มยอดขายหรือกำไรแต่คงไม่ขาดทุนเพราะสามารถผ่านส่งผู้บริโภคซึ่งจะได้รับประโยชน์จากคุณภาพอากาศที่ดีขึ้น

นอกจากนี้ ก็มีการปรับมาตรฐานไอเสียของจักรยานยนต์ ทำให้เครื่องสองจังหวะหายไป มลพิษก็ลดลงอีกขั้นในส่วนธุรกิจน้ำมัน จะขายน้ำมันชนิดใหม่ในสถานีบริการได้ต้องเพิ่มหัวจ่ายและถังใต้ดินและต้องปรับแก้คลังน้ำมันและรถขน โรงกลั่นน้ำมันก็ต้องลงทุนปรับกระบวนการกลั่นด้วย

บริษัทน้ำมันต่างส่งผู้เชี่ยวชาญระดับโลกเข้ามาเพื่อให้บอกว่ายังไม่ควรเปลี่ยนแปลงแต่พอผู้เชี่ยวชาญได้มาสัมผัสบรรยากาศของ กทม.ที่เต็มไปด้วยมลพิษอย่างเห็นได้ชัดโดยไม่ต้องใช้เครื่องวัด ต่างก็ต้องพูดเป็นเสียงเดียวกันว่าควรจะทำได้อุปสรรคที่ไม่น่าเกิดคือ มีนักวิชาการไทยออกมาต่อต้านอย่างรุนแรงด้วยข้อมูลบิดเบือนเช่น ในเวทีรับฟังความคิดเห็นซึ่งอาจเชื่อมโยงกับผู้ผลิตยนต์ที่ไม่อยากลงทุนเปลี่ยนกระบวนการผลิต มีการโต้แย้งว่า catalytic converter ซึ่งเป็นอุปกรณ์ที่ร้อนไม่เหมาะกับประเทศไทยเพราะอากาศร้อน ถ้ารถจอดบนหญ้า หญ้าจะไฟไหม้ ถ้าจอดบนยางมะตอย ยางจะละลาย หากมีน้ำท่วมเมื่อรถแล่นผ่าน catalytic converter ก็จะแตก! 25 ปีผ่านไป ความจริงปรากฏว่าไม่มีปัญหาใดๆ ที่กล่าวอ้าง นอกจากนี้ยังมีการส่งข้อมูลทำนองว่าตะกั่วไม่เป็นพิษ! คงเพราะผู้ค้าตะกั่วจะขาดรายได้

โชคดีที่ผู้ใหญ่สมัยนั้นมีความเข้าใจและกล้าหาญ อาทิ ดร.ไพจิตร เอื้อทวีกุล ซึ่งเป็นรัฐมนตรีที่ดูแลเรื่องพลังงานในรัฐบาลอานันท์1 ได้ขอไปเป็นรัฐมนตรีวิทยาศาสตร์และสิ่งแวดล้อมในอานันท์2 เพื่อช่วยดูเรื่องนี้

คุณภาพอากาศในกรุงเทพมหานครจึงเริ่มดีขึ้นนอกจากการกลับมาของจักจั่นแล้ว ยังมีตัวชี้วัดทางธรรมชาติที่สำคัญอีกอย่างคือ ไลเคนส์เป็นพืชที่ลักษณะเป็นแผ่นๆ เกาะตามเปลือกต้นไม้ ซึ่งใน กทม.มีหลากหลายชนิดขึ้น มูลนิธิโลกสีเขียวพบว่า ที่วังสราญรมย์เคยมีไลเคนส์เพียงชนิดเดียวในปี 2538 ซึ่งเขาวาดเป็นการ์ตูน “หน้าเบ้” แต่ในปี 2552 พบถึง 8 ชนิดวาดเป็น “หน้าบึ้ง”แปลว่าดีขึ้น แต่ยังไม่ถึงกับเป็น “หน้ายิ้ม”

การปรับคุณภาพน้ำมันครั้งล่าสุดในปี 2550 ให้เป็นมาตรฐาน Euro4 เป็นความริเริ่มของกรมควบคุมมลพิษโดยมีกระทรวงพลังงานผลักดันให้เกิด แต่กลับมีบางกลุ่มตำหนิว่าทำให้ต้นทุนสูงขึ้นสำหรับผู้บริโภค โดยไม่คำนึงถึงประโยชน์ที่เกิดขึ้น ซึ่งรวมถึงการลดการเจ็บป่วยและประหยัดค่ารักษาพยาบาลด้วย

บรรยากาศเป็นระบบนิเวศน์ก๊าซที่ซับซ้อนอ่อนไหวคุณภาพอากาศใน กทม.และประเทศไทยยังสามารถปรับปรุงได้อีก หวังว่าผู้เกี่ยวข้องจะมองประโยชน์ส่วนรวมและไม่เกรงกลัวที่จะผลักดันกันต่อไป

-------------------

อานิก อัมระนันทน์