ผู้ดูแลเศรษฐกิจแค่คิดกันสั้นๆ หรือ?

ทำให้ผมมั่นใจว่าข้อมูลไม่ผิดพลาดรายงานที่ผมไม่มั่นใจในตอนแรก ได้แก่ผลการประชุมของคณะกรรมการนโยบายและบริหารจัดการข้าว (กบข.) เมื่อวันที่ 24 กุมภาพันธ์ที่ปลัดกระทรวงพาณิชย์นำมาแถลงหลังการประชุม โดยอ้างถึงผลการวิจัยของมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ที่สรุปว่า ในช่วง 10 ปีที่ผ่านมา คนไทยรับประทานข้าวน้อยลงจากคนละ 190 กิโลกรัมต่อปีมาอยู่ที่ 106 กิโลกรัมต่อปี ข้อสรุปนี้สร้างความกังวลใจให้ กบข. มากถึงขนาดให้ใช้มาตรการกระตุ้นคนไทยให้รับประทานข้าวมากขึ้น

เรื่องนี้มีประเด็นที่น่าพิจารณาต่อไปหลายประเด็น สื่อมิได้รายงานว่าคนไทยรับประทานอะไรแทนข้าวที่ลดลงไปหรือไม่ การรับประทานหรือไม่รับประทานอาหารอื่นแทนข้าวย่อมจะมีปฏิกิริยาลูกโซ่ต่อไปอีกหลายอย่างทั้งในทางบวกและทางลบ อาทิเช่น หากผู้ที่อ้วนจนเป็นอันตรายไม่รับประทานอาหารอื่นแทน ผลดีย่อมมีตามมาในด้านการลดน้ำหนัก และความเสี่ยงต่อโรคร้ายที่เกิดได้จากความอ้วน

แต่ถ้าการลดนั้นเกิดจากการรับประทานอาหารจำพวกเส้นหมี่กึ่งสำเร็จรูปแทน ผลดีคงมีไม่เท่าผลเสีย ผลดีคือผู้ผลิตเส้นหมี่นั้นน่าจะจ้างคนงานเพิ่มขึ้นซึ่งจะมีปฏิกิริยาลูกโซ่ต่อไปในด้านดี ผลเสียน่าจะมีหลายอย่างรวมทั้งผลพวงจากการรับประทานอาหารที่มักมีรสเค็มจัดและผงชูรสผสมอยู่มาก นอกจากนั้นยังจะมีผลพวงจากการใช้พลังงานเพิ่มขึ้นอีกด้วย

สำหรับผมซึ่งเป็นลูกชาวนาและพยายามรณรงค์มาเป็นเวลาเกือบ 20 ปี รวมทั้งการเขียนบทความในคอลัมน์นี้ให้คนไทยลดรับประทานข้าวเพื่อช่วยชาวนาและเพื่อรักษาสิ่งแวดล้อม การลดรับประทานข้าวของคนไทยทำให้ผมดีใจมากโดยเฉพาะหากการลดนั้นเป็นไปตามเหตุผลที่ผมเคยเสนอ (บทความในคอลัมน์นี้ตีพิมพ์เมื่อวันศุกร์ที่ 13 มกราคม 2555 เรื่อง “ลดกินข้าวเพื่อช่วยชาวนา รักษาสุขภาพและสิ่งแวดล้อม” ในขณะเดียวกันผมก็ฉงนใจในมติของ กบข. ซึ่งคงทำไปตามข้อเสนอของข้าราชการและคณะรัฐมนตรีที่ดูแลด้านเศรษฐกิจ ผมฉงนใจเพราะดูจะคิดกันแบบสั้นๆ โดยใช้มาตรการกระตุ้นคนไทยให้รับประทานข้าวเพิ่มขึ้น

ขอทบทวนคร่าวๆ ถึงเหตุปัจจัยที่ผมเสนอให้ลดการรับประทานข้าวลงและให้รับประทานอาหารแป้งชนิดอื่นแทนรวมทั้งข้าวโพด กล้วย เผือกมันชนิดต่างๆ และฟักทอง การรับประทานสิ่งเหล่านี้แทนข้าวจะเป็นแรงจูงใจให้ชาวนาหันไปปลูกพืชอื่นมากขึ้น อันจะเป็นการลดความเสี่ยงจากการปลูกข้าวเพียงอย่างเดียว นั่นจะเป็นการลดความกดดันต่อการใช้น้ำด้วยโดยเฉพาะในฤดูแล้ง ทั้งนี้เพราะการปลูกข้าวใช้น้ำอย่างน้อย 4 เท่าของการปลูกพืชที่กล่าวถึง การรับประทานข้าวมักต้องใช้พลังงานมากกว่าอาหารแป้งอย่างอื่น ก่อนจะมาเป็นข้าวที่อยู่ในสภาพพร้อมรับประทาน ข้าวที่เก็บเกี่ยวมาจะต้องได้รับการสี/ซ้อมแล้วยังต้องนำมาหุงต้ม ส่วนกล้วยนั้นรับประทานได้โดยไม่ต้องใช้พลังงานทำให้สุก หรือถ้าจะทำให้สุกก็ใช้พลังงานเพียงครั้งเดียวโดยไม่ต้องสี/ซ้อมเสียก่อน ในกรณีของข้าวโพด เผือกมันต่างๆ และฟักทองก็เช่นกัน เราไม่ต้องใช้พลังงานสี/ซ้อมก่อนนำมาทำเป็นอาหารพร้อมรับประทานได้

สำหรับในด้านการนำข้าวมาทำเส้นหมี่สำเร็จรูปนั้น ต้องใช้พลังงานเพิ่มอีกหลายครั้ง กล่าวคือ หลังจากสี/ซ้อมแล้ว ต้องบดข้าวให้เป็นแป้งแล้วจึงไปทำเป็นเส้น หลังจากนั้นต้องทำเส้นให้แห้งเพื่อบรรจุหีบห่อแล้วต่อไปต้องนำเส้นมาต้มอีกครั้งจึงจะพร้อมรับประทาน การใช้พลังงานหลายครั้งเช่นนี้ย่อมไม่เป็นผลดีต่อสิ่งแวดล้อม ฉะนั้น ผมจึงเสนอให้คนไทยลดการรับประทานอาหารจำพวกเส้นทั้งหลายด้วย รวมทั้งก๋วยเตี๋ยวและขนมจีน

อนึ่ง ข้าวให้พลังงานสูงกว่าอาหารแป้งต่างๆ ที่อ้างถึง ข้าวจึงเหมาะสำหรับผู้ทำงานใช้แรงงานสูง แต่คนไทยในปัจจุบันทำงานจำพวกใช้แรงงานน้อยลง จึงสมควรลดการรับประทานข้าวลง และหันไปรับประทานอาหารที่ให้พลังงานน้อยกว่าแทน การทำเช่นนั้นนอกจากจะเป็นการลดความเสี่ยงต่อความอ้วนแล้ว ยังจะช่วยให้ผู้รับประทานอาหารหลากหลายได้ธาตุอาหารและวิตามินครบถ้วนมากกว่าการรับประทานข้าวเพียงอย่างเดียวอีกด้วย โดยเฉพาะข้าวขัดขาวที่แทบไม่มีอะไรเหลืออยู่นอกจากแป้งที่ให้พลังงาน

ปัจจัยเหล่านี้น่าจะชี้ให้เห็นว่าข้อเสนอให้ใช้มาตรการกระตุ้นการรับประทานข้าวนั้น น่าจะยังติดอยู่กับการมุ่งกระตุ้นทุกอย่าง ทั้งที่มีบทเรียนจากความล้มเหลวของโครงการ ซึ่งตนมีส่วนสำคัญในการขับเคลื่อนให้ดูอยู่แล้ว ไม่ว่าจะเป็นเรื่องที่มักเรียกเป็นภาษาฝรั่งอย่างโก้หรูว่า OTOP ART หรือ Elite Card

คำแถลงยังกล่าวด้วยว่า กบข.มีมติให้ใช้มาตรการส่งเสริมการผลิตข้าวในแปลงขนาดใหญ่ อาทิเช่น ให้ธนาคารเพื่อการเกษตรและสหกรณ์การเกษตรจัดสินเชื่อดอกเบี้ยเพียง 0.1% ต่อปี มาตรการแนวนี้ย่อมขัดแย้งโดยตรงกับแนวคิดเรื่องเศรษฐกิจพอเพียง ซึ่งรัฐบาลพร่ำนักพร่ำหนาว่าต้องการใช้และนำไปเสนอถึงในอเมริกาและยุโรป ซึ่งหนึ่งในองค์ประกอบสำคัญของแนวคิดเรื่องเศรษฐกิจพอเพียง ได้แก่การทำเกษตรกรรมแบบผสมผสานในพื้นที่ขนาดเล็ก

หากรัฐบาลจริงใจต่อการใช้แนวคิดเรื่องเศรษฐกิจพอเพียงในยุทธศาสตร์การพัฒนาประเทศ ขอเสนอให้ใช้งบประมาณนับหมื่นล้านบาทสำหรับโครงการเขื่อนแม่วงก์ที่อธิบดีกรมชลประทานเพิ่งเสนอให้รื้อฟื้นขึ้นมาสร้างอย่างเร่งด่วนนั้น ทำระบบสระพวงในพื้นที่ซึ่งไม่มีการชลประทานอยู่แล้ว เพื่อเอื้อให้ชาวชนบททำเกษตรกรรมแบบผสมผสานได้อย่างกว้างขวาง หวังเป็นอย่างยิ่งว่าข้าราชการและคณะรัฐมนตรีที่ดูแลด้านเศรษฐกิจจะรู้ว่า สระพวงคืออะไร