เรียนรู้มุสลิมในอาเซียนผ่านภาษา และ ศาสนา

และบาฮาซามลายู (Bahasa Indonesia and Bahasa Melayu) ในชีวิตประจำวัน และนับถือศาสนาอิสลามเป็นหลัก โดยเฉพาะในประเทศอินโดนีเซีย มาเลเซีย และบรูไน ส่วนประเทศสิงคโปร์และไทยก็มีประชากรส่วนหนึ่งเข้าข่ายลักษณะดังกล่าวด้วยจึงอาจกล่าวได้ว่าครึ่งหนึ่งของประชาคมอาเซียนมีลักษณะสังคมที่อยู่ในโลกมุสลิม ดังนั้น การพยายามทำความเข้าใจโลกมุสลิมทั้งในระดับที่เป็นสมาชิกอาเซียนด้วยกัน และในระดับโลกถือว่ามีความจำเป็นอย่างยิ่ง

เมื่อกล่าวถึงการใช้ภาษาบาฮาซามลายูและการนับถือศาสนาอิสลามในประเทศไทยนั้นพื้นที่ภาคใต้ โดยเฉพาะสามจังหวัดชายแดนภาคใต้ ได้แก่ ปัตตานี ยะลา นราธิวาส ถือเป็นพื้นที่ที่ประชากรส่วนใหญ่นับถือศาสนาอิสลามเป็นหลัก จากตัวเลขประชากรทั้งหมดของประเทศไทยกว่า 64.8 ล้านคน เมื่อปี พ.ศ.2556 (ข้อมูลจากกรมการปกครอง ณ วันที่ 31 ธันวาคม 2556) จำแนกเป็นประชากรในสามจังหวัดภาคใต้ประมาณ 1.9 ล้านคน คิดเป็นเพียงร้อยละ 2.93 ของประชากรทั้งประเทศ หากดูจากตัวเลขจะพบว่าเป็นตัวเลขที่น้อยมากเมื่อเทียบกับจำนวนประชากรทั้งประเทศ แต่เมื่อพิจารณาในบริบทที่ประเทศไทยจะต้องเข้าร่วมเป็นสมาชิกประชาคมอาเซียนในปี พ.ศ. 2558 นั้น ประชากรเหล่านี้ถือเป็นประชากรที่มีข้อได้เปรียบ เนื่องจากมีวิถีชีวิตและบริบทที่ใกล้เคียงกับประชากรอาเซียนส่วนใหญ่ ทั้งการนับถือศาสนาการใช้ภาษา และวิถีการดำรงชีวิตคำถามคือประเทศไทยจะใช้ข้อได้เปรียบดังกล่าวให้เกิดประโยชน์สูงสุดได้อย่างไร ทั้งนี้ทั้งนั้นก่อนที่ประเทศไทยจะใช้ประโยชน์จากข้อได้เปรียบดังกล่าวนั้นทำให้เกิดคำถามที่สำคัญคือ แล้วประชากรส่วนใหญ่ของประเทศไทยมีความรู้และความเข้าใจเกี่ยวกับประชากรในพื้นที่สามจังหวัดภาคใต้ รวมทั้งโลกมุสลิมในประเด็นต่างๆ มากน้อยเพียงใด

ภาษาที่ประชากรในสามจังหวัดชายแดนภาคใต้ใช้ในชีวิตประจำวัน คือ ภาษามลายูถิ่น หรือที่คนส่วนใหญ่มักจะเรียกกันติดปากว่า ภาษายาวี เป็นภาษาย่อยหนึ่งของภาษาบาฮาซามลายู หรือ มลายูกลาง (Bahasa Melayu) มีลักษณะคล้ายคลึงกับภาษามลายูที่ใช้พูดในรัฐกลันตัน ค่อนข้างมาก แต่หากเป็นภาษามลายูที่พูดในพื้นที่อื่นๆ ของประเทศมาเลเซียนั้นจะไม่เหมือนเสียทีเดียว อาจจะมีความแตกต่างกันทั้งในเรื่องการออกเสียง คำศัพท์ และโครงสร้างของประโยค ในขณะที่ภาษามลายูถิ่นไม่มีระบบตัวเขียนอย่างเป็นทางการ แต่ภาษามลายูกลางมีระบบตัวเขียนโดยใช้ตัวอักษรภาษาอังกฤษ หรือที่เรียกว่า อักษรรูมี (อักษรรูมีเป็นอักษรโรมันหรือตัวอักษรภาษาอังกฤษและเป็นอักษรที่ใช้เขียนภาษามลายูกลางที่ใช้ในมาเลเซียในปัจจุบัน) แต่อย่างไรก็ดีประชากรในสามจังหวัดชายแดนภาคใต้กับประชากรของประเทศมาเลเซียสามารถสื่อสารกันพอเข้าใจได้ในระดับหนึ่ง

ดังนั้น หากจะอาศัยข้อได้เปรียบในเรื่องที่ประชากรในสามจังหวัดภาคใต้มีพื้นฐานภาษามลายูถิ่นเป็นทุนเดิมอยู่แล้ว และบรรจุหลักสูตรการเรียนการสอนภาษามลายูกลางเข้าไปในสถานศึกษาทุกระดับในพื้นที่สามจังหวัดชายแดนภาคใต้ ก็จะทำให้ประเทศไทยมีบุคลากรที่มีความรู้ความสามารถในการใช้ภาษามลายูกลาง ซึ่งอาจจะกลายเป็นภาษาที่สำคัญเมื่อเปิดเป็นประชาคมอาเซียน หรือแม้กระทั่งหากมีการพัฒนาพื้นที่สามจังหวัดชายแดนภาคใต้ให้เป็นพื้นที่เศรษฐกิจที่เชื่อมโยงกับประเทศมุสลิมอื่นๆ ในอาเซียน ประชากรในพื้นที่จังหวัดชายแดนภาคใต้จะกลายเป็นบุคลากรที่มีส่วนสำคัญในการพัฒนาประเทศเป็นอย่างมาก ซึ่งการพัฒนาดังกล่าวถือเป็นการพัฒนาคุณภาพชีวิตของประชากรให้ดีขึ้น และอาจจะนำมาซึ่งการแก้ไขปัญหาสถานการณ์ความไม่สงบในพื้นที่ที่เป็นปัญหายืดเยื้อยาวนาน อย่างยั่งยืนได้

นอกเหนือจากการใช้ภาษาเป็นเครื่องมือในการเชื่อมโลกมุสลิมในระดับประเทศสมาชิกอาเซียนเข้าด้วยกันแล้ว ประเด็นหนึ่งที่เราจะละเลยไม่ได้เมื่อพูดถึงโลกมุสลิม คือ ศาสนาอิสลามการทำความรู้จักและเข้าใจศาสนาอิสลามในเบื้องต้นนั้นมีคำที่เกี่ยวข้องหลายคำ แต่หากจะกล่าวถึงคำสำคัญพื้นฐานก็คงจะหนีไม่พ้นคำต่างๆ ดังนี้ อิสลาม มุสลิม และฮาลาล คำเหล่านี้ถือเป็นคำพื้นฐานที่คนนับถือศาสนาอิสลามต้องรู้จักเป็นอย่างดี แต่สำหรับคนที่ไม่ได้นับถือศาสนาอิสลามอาจจะพอเคยได้ยินแต่ไม่รู้ว่าหมายถึงอะไร หรือที่แย่ไปกว่านั้นคืออาจจะบอกว่าไม่เคยได้ยินคำเหล่านี้เลย

อิสลาม เป็นคำภาษาอาหรับ แปลว่า การยอมจำนน การปฏิบัติตาม และการนอบน้อม เมื่อนำคำว่า อิสลาม มาเป็นชื่อของศาสนาจึงมีความหมายว่า เป็นศาสนาแห่งการยอมนอบน้อม จำนนต่อพระเจ้าคือ อัลลอฮ์

ศาสนกิจที่สำคัญของศาสนาอิสลาม มีด้วยกัน 5 ประการ คือ (1) การปฏิญาณตน ผู้ที่เป็นมุสลิมจะต้องยืนยันด้วยวาจาว่า “ไม่มีพระเจ้าอื่นใดนอกจากอัลเลาะห์ และท่านศาสดามุฮัมมัดเป็นศาสนทูตของพระองค์” (2) การละหมาด เป็นการเคารพกราบไหว้ต่อพระเจ้าด้วยอิริยาบถต่าง ๆ วันละ 5 เวลา คือ ก่อนฟ้าสาง บ่าย เย็น หัวค่ำ และกลางคืน

(3) การถือศีลอด เป็นการละเว้นจากการกิน การดื่ม การเสพ การร่วมเพศ การนินทา ตลอดจนการประพฤติที่ผิดบาปทุกอย่าง จะกระทำในเดือนรอมฎอนเป็นเวลา 1 เดือน ทั้งนี้เพื่อเป็นการชำระจิตใจให้บริสุทธิ์ ฝึกความอดทนต่อการยั่วยวนของกิเลส (4) การจ่ายซะกาต หมายถึง การบริจาคทานให้แก่คนที่เหมาะสมตามศาสนบัญญัติ และ (5) การประกอบพิธีฮัจญ์ หมายถึง การไปประกอบศาสนกิจ ณ เมืองเมกกะ ประเทศซาอุดีอาระเบีย โดยผู้ที่จะไปประกอบพิธีฮัจญ์จะต้องอยู่ในสภาพที่พร้อม กล่าวคือ บรรลุนิติภาวะ มีสุขภาพดี มีทุนทรัพย์เพียงพอ และมีความรู้ความเข้าใจในการทำฮัจญ์

มุสลิมเป็นคำภาษาอาหรับเช่นกัน หมายถึง ผู้ที่นอบน้อมยอมจำนนต่อข้อบัญญัติของอัลลอฮ์นั่นก็หมายถึงผู้ที่ยอมรับนับถือศาสนาอิสลาม

ฮาลาล หมายถึง สิ่งที่ศาสนาอิสลามอนุมัติให้สามารถปฏิบัติได้ ที่เราอาจจะเคยเห็นหรือเคยได้ยิน เช่น อาหารฮาลาล ซึ่งหมายถึงอาหารที่มุสลิมสามารถรับประทานได้เนื่องจากมีกรรมวิธีในการปรุงที่ถูกต้องตามหลักศาสนาอิสลาม เป็นต้น ฮาลาล ตรงข้ามกับคำว่า ฮารอม ซึ่งหมายถึง สิ่งที่ศาสนาอิสลามไม่อนุมัติให้ปฏิบัติหรือเกี่ยวข้องในทางใดทางหนึ่งทั้งสิ้น

ดังนั้น การพยายามที่จะทำความเข้าใจโลกมุสลิมทั้งในระดับประเทศในกลุ่มสมาชิกอาเซียนด้วยกัน อันได้แก่ ประเทศมาเลเซีย อินโดนีเซีย บรูไน สิงคโปร์ เพื่อประโยชน์ในการอยู่ร่วมกันหลังจากเปิดประชาคมอาเซียนทั้งในบทบาทพันธมิตร คู่ค้าและคู่แข่งทางด้านเศรษฐกิจ และปัญหาที่เกี่ยวข้องกับโลกมุสลิมในระดับโลกที่กำลังเป็นปัญหาอยู่ตอนนี้คือ การเคลื่อนไหวเรื่องรัฐอิสลาม โดยกลุ่ม IS หรือ The Islamic State ซึ่งทวีความรุนแรงขึ้นเรื่อยๆ และอาจกลายเป็นปัญหาที่สำคัญหนึ่งของโลกด้วยนั้น สกว. ในฐานะหน่วยวิจัยของประเทศจะมีบทบาทอย่างไรในการสร้างองค์ความรู้เพื่อตอบสนองสังคมไทยให้มีความรู้เท่าทันต่อสถานการณ์ต่างๆ ที่มีการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วได้อย่างทันท่วงที