จอหงวนต้องกลับไทย ปฏิรูปจึงจะสำเร็จ

ซึ่งจัดขึ้นที่หอประชุมใหญ่ นำแสดงโดย ศิลปินแห่งชาติ ส.อาสนจินดา และ สุพรรณ บูรณะพิมพ์

ส. แสดงเป็นเด็กหนุ่มชนบทผู้ยากจน แต่มุ่งมั่นศึกษาเล่าเรียน ด้วยความหวังอันสูงส่งว่าสักวันหนึ่งจะต้องสอบเป็น “จอหงวน” ให้ได้ ส่วน สุพรรณ แสดงเป็นภรรยาผู้ทำงานหนัก เพื่อให้สามีได้มีเวลาอ่านหนังสือ เพราะถ้าสอบเป็นจอหงวนได้เมื่อใด ครอบครัวจะมีชีวิตที่ดีขึ้น

ต่อมาสามีสอบเป็น จอหงวน ได้จริงๆ แต่ภายหลังเขากลับลืมตัว ลืมแม่ ลืมเมีย ลืมลูก ปล่อยแม่ตายอย่างอนาถา ปล่อยเมียและลูก ให้ตกระกำลำบาก แถมยังส่งทหารคู่ใจไปสังหารเมียและลูกอีกด้วย เพื่อจะได้มีโอกาสแต่งงานกับเจ้าหญิงผู้สูงศักดิ์ ในที่สุดคดีถึงศาล และจอหงวนถูก เปาบุ้นจิ้น ตัดสินให้ประหารชีวิต.........

ผมกำลังจะบอกว่า ถ้าเราจะปฏิรูปบ้านนี้เมืองนี้ให้สำเร็จ เราต้องนำจอหงวนกลับประเทศไทย ครับ

แล้วจอหงวนเกี่ยวอะไรกับการปฏิรูป? คำตอบของผมก็คือ การสอบจอหงวนนั้น เกิดจาก ปรัชญาขงจื๊อ เมื่อ 600 ปีก่อนคริสตกาล ที่ว่า “ผู้ปกครองควรมาจากความรู้ความสามารถ ไม่ใช่การสืบทอด” (Those who govern should do so because of merit, not birth) และยุคต่อมา อริสโตเติ้ล และ เพลโต้ ก็ได้ส่งเสริมให้นักปกครอง มาจากระบบคุณธรรมเช่นกัน เพลโต้ กล่าวไว้ในหนังสือ The Republic ว่า คนฉลาด ควรเป็นผู้ปกครอง (rule of the wise)

ราชวงศ์ฮั่น ได้เริ่มนำระบบ การเปิดให้มีการสอบ “จอหงวน” เป็นครั้งแรก มาใช้ตั้งแต่ก่อนคริสตกาล ประวัติศาสตร์จึงได้บันทึกไว้ว่านั่นเป็นต้นแบบของ “ระบบคุณธรรม” (Meritocracy) แห่งแรกของโลกเลยทีเดียว

ต่อมา ระบบคุณธรรมแบบจอหงวนของจีน ได้แพร่หลายสู่ทวีปยุโรป และ อเมริกา โดยในอเมริกานั้น มีเรื่องราวน่าสนใจคือเมื่อ Andrew Jackson ดำรงตำแหน่งเป็นประธานาธิบดี ในปี ค.ศ. 1828 เขาปล่อยให้เกิดระบบประชาธิปไตยแบบ “Jacksonian Democracy” ซึ่งในที่สุดก็พัฒนาไปสู่ ระบบบั่นทอน (Spoils System) หรือ ระบบอุปถัมภ์ (Patronage System)

Jacksonian Democracy เชื่อว่าบุคคลที่สนับสนุนพรรคการเมืองให้ได้รับชัยชนะ ควรได้รับการแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งต่างๆ และถือว่านี่เป็นวิถีปฏิบัติ “ที่ดีและจำเป็นอย่างยิ่ง” เพราะจะทำให้นักการเมือง สามารถส่งคนที่พรรคไว้วางใจไปทำหน้าที่ และนักการเมืองเองก็สามารถรับผิดชอบต่อผลงาน ตามที่ได้ให้สัญญาไว้กับประชาชน ได้อย่างเต็มที่ด้วย

นอกจากนั้นยังเชื่อว่าการปล่อยให้ข้าราชการคนใดอยู่ในตำแหน่งนานเกินไป อาจนำไปสู่ปัญหาคอร์รัปชัน จึงสมควรโยกย้ายข้าราชการ เป็นระยะๆ ตามกำหนดเวลาที่ไม่นานเกินไป

อย่างไรก็ตาม ต่อมาปรากฏว่า Jacksonian Democracy ได้นำไปสู่การแต่งตั้งบุคคลที่ด้อยความสามารถ และบางครั้งก็ไม่สุจริตต่อหน้าที่ เพราะเป็นการแต่งตั้งโดยเน้นที่ความซื่อสัตย์ ที่บุคคลผู้นั้นมีต่อพรรค เป็นสำคัญ

เรื่องเศร้าจึงเกิดขึ้นอย่างคาดไม่ถึง เมื่อ James Garfield ได้เป็นประธานาธิบดีคนที่ 20 และเขาดำรงตำแหน่งได้เพียงไม่กี่เดือน ก็ถูกลอบยิงจนเสียชีวิต การสอบสวนพบว่า มือปืนเคยเป็นข้าราชการที่ได้รับความผิดหวังอย่างรุนแรงจากระบบอุปถัมภ์ของนักการเมือง ทำให้เขาไม่ได้รับตำแหน่งที่เขาคิดว่าควรได้รับ นำไปสู่ความแค้นที่สะสมจนทำให้มีอาการ “เพี้ยน” และลอบฆ่าประธานาธิบดี ในที่สุด

หลังจากประธานาธิบดี การ์ฟิล์ด เสียชีวิต สังคมอเมริกันจึงเริ่มให้ความสนใจอย่างจริงจัง กับการกำจัดระบบ Spoils System ซึ่งเป็นเหตุแห่งการลอบฆ่าประธานาธิบดี และตระหนักว่าจะต้องเร่งปฏิรูประบบราชการอย่างรวดเร็ว จนนำไปสู่การออกกฎหมายปฏิรูปที่ชื่อว่า “Pendleton Act” รวมทั้งการตั้งสำนักงานบริหารบุคลากรภาครัฐ เพื่อดูแลเรื่องแต่งตั้ง โยกย้าย โดยเปลี่ยนจากระบบ บั่นทอน หรือ ระบบอุปถัมภ์ ให้เป็น ระบบคุณธรรม เน้นความรู้ความสามารถ แบบจอหงวน นั่นเอง

Jacksonian Democracy ซึ่งทำให้อเมริกาเสื่อมลงไปนี้ มีส่วนที่คล้ายกับบ้านเราบ้างไหมครับ?

นานแค่ไหนแล้ว ที่จอหงวนได้หายไปจากประเทศไทย และถูกทดแทนด้วยระบบอุปถัมภ์ จนทำให้ข้าราชการจำนวนมาก ตกอยู่ภายใต้อิทธิพลของนักการเมือง มีการใช้อำนาจแทรกแซงในการแต่งตั้ง โยกย้ายข้าราชการ โดยไม่ได้อยู่บนหลักคุณธรรม

ข้าราชการที่ดีมีความสามารถ แต่ไม่ยอมกระทำตามนโยบายที่อาจมีผลร้ายต่อบ้านเมือง ถูกกลั่นแกล้ง ในขณะที่ข้าราชการที่หวังได้ตำแหน่ง ก็ยินดีสนองนโยบาย จนนำไปสู่ความเสียหายของชาติ หรือการทุจริตต่อบ้านเมือง และส่งผลกระทบไปถึงประชาชน

นอกจากนั้น เมื่อคนที่ด้อยความสามารถและ/หรือ ด้อยคุณธรรม กลับได้ขึ้นเป็นผู้มีอำนาจ เขาก็จะสร้างวัฒนธรรมองค์กร ให้มีลักษณะเดียวกับวิธีคิดของเขา จนนำองค์กรไปสู่ความเสื่อมในที่สุด

ผมจึงเสนอว่าถ้าเราจะปฏิรูปได้สำเร็จ ลำพังการเขียนกติกาใหม่คงไม่พอ แต่ต้องรีบนำจอหงวนกลับไทยโดยเร็วด้วย

กี่ครั้งแล้ว ที่เราได้ “ปฏิรูป” ไม่ว่าจะเป็นระบบราชการ ระบบการศึกษา หรือแม้แต่คณะปฏิวัติที่มีชื่อว่า “คณะปฏิรูประบบการปกครองแผ่นดิน” เราก็เคยมีมาแล้ว เขียนกติกาใหม่กันแล้วกี่ครั้ง เขียนรัฐธรรมนูญใหม่กี่หน แต่เราก็วนเวียนกลับมาสถานการณ์เดิมทุกที เพราะที่ผ่านมาเราไม่เคยปฏิรูป “หัวใจของคน” ได้สำเร็จ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง หัวใจของคนมีอำนาจ ที่จะไม่ใช้อำนาจในการสร้างผลประโยชน์อันมิควรได้ ให้แก่ครอบครัวหรือเพื่อนพ้องของตนเอง

ผมจึงเสนอว่าจะต้องนำจอหงวนกลับไทยให้ได้ เพื่อให้คนที่มีความสามารถ มีโอกาสดำรงตำแหน่งสำคัญอย่างแท้จริง และไม่ใช่เป็นเพียงรูปแบบ ที่ซ่อนไว้ด้วยการแทรกแซงเท่านั้น

แต่นั่นก็ยังไม่เพียงพอครับ ผมเสนอว่าเราจะต้องนำจอหงวนกลับมาให้ครบจริงๆ ไม่ใช่แค่ตอนต้นของละครตอนสอบคัดเลือกจอหงวนเท่านั้น แต่ต้องรวมถึงตอนจบของละครด้วย นั่นคือแม้จอหงวน จะเป็นคนเก่งเพียงใดก็ตาม แต่เมื่อเขาสั่งฆ่าเมียและลูก ซึ่งผิดทั้งกฎหมาย คุณธรรม และศีลธรรม เขาก็ต้องรับโทษประหารชีวิตจากเปาบุ้นจิ้น ด้วยเช่นกัน

เห็นด้วยหรือยังครับ ว่าเราต้องรีบนำจอหงวนกลับไทยจริงๆ