ต้นส้มแสนรัก

ต้นอ่อนขนาดความสูงไม่เกิน 2 นิ้วในขวดแก้วปลอดเชื้อนับพันๆ ขวด วางเรียงเป็นระเบียบในห้องปฏิบัติการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อของศูนย์พันธุวิศวกรรมและเทคโนโลยีชีวภาพแห่งชาติ (ไบโอเทค) เป็นอนาคตความหวังของเกษตรกรชาวสวนส้มที่จะหลุดพ้นจาก “โรคกรีนนิ่ง”

ย้อนกลับไป 3-4 ปีที่แล้ว ดร.ธราธร ทีรฆฐิติ นักวิจัยไบโอเทคได้รับทราบปัญหาโรคระบาดในสวนส้มจากเกษตรกรเครือข่าย จึงตั้งเป็นโจทย์ขบคิดเพื่อหาทางออกของปัญหา โดย ร่วมกับสวนส้มเอ็ม เค จังหวัดเชียงใหม่ ในการสร้างต้นพันธุ์ส้มปลอดโรคด้วยเทคนิคการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ เพื่อให้ต้นส้มเหล่านี้มีความสมบูรณ์แข็งแรงเมื่อนำไปปลูก

นักวิจัยตั้งสมมติฐานว่า "ต้นพันธุ์ที่ปลอดโรค" จะเป็นทางออกของปัญหา จึงนำเมล็ดส้มมาเพาะเลี้ยงให้แตกยอดอ่อนในระบบปลอดเชื้อ จากนั้นนำส่วนยอด (shoot tip) ที่มีความยาวประมาณ 0.5 เซนติเมตร มาเพาะเลี้ยงในอาหารเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ เพื่อกระตุ้นให้แตกยอดจำนวนมาก รวมถึงการเพาะเลี้ยงในอาหารที่ชักนำให้ต้นพันธุ์สร้างราก มีการเจริญของลำต้นและใบอย่างสมบูรณ์ ก่อนการย้ายออกปลูกสู่โรงเรือนอนุบาลต้นกล้า ซึ่งอยู่บริเวณบ้านวิทยาศาสตร์สิรินธร ภายในอุทยานแห่งชาติวิทยาศาสตร์

การอนุบาลต้นกล้าใช้เวลาประมาณ 3 เดือน ก่อนย้ายสู่แปลงปลูกต่อไป และเมื่อสุ่มเก็บตัวอย่างใบส้มในโรงเรือนอนุบาลกล้าเพื่อนำตรวจสอบโรคกรีนนิ่ง ณ กลุ่มวิจัยโรคพืช สำนักวิจัยพัฒนาการอารักขาพืช กรมวิชาการเกษตร ผลปรากฏว่าไม่พบโรคกรีนนิ่งและโรคทริสเตซ่าในต้นส้ม ดังนั้น การใช้เทคนิคการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ จึงเป็นแนวทางหนึ่งในการเพิ่มขยายต้นพันธุ์ส้มปลอดโรคเพื่อใช้ในการฟื้นฟูสวนส้มต่อไป

ทั้งนี้ โรคกรีนนิ่งหรือใบเหลืองต้นโทรม เกิดจากเชื้อแบคทีเรียที่อาศัยอยู่ในท่ออาหารของต้นส้ม ทำความเสียหายร้ายแรงแก่พืชในตระกูลส้มทั้ง ส้มเขียวหวาน ส้มสายน้ำผึ้ง ส้มเช้ง ส้มโอและมะนาว ผลผลิตลดลงอย่างรวดเร็ว ผลส้มมีขนาดเล็กร่วงหล่น การระบาดของโรคเกิดจากการติดต่อทางกิ่งพันธุ์และแมลงพาหะ ได้แก่ เพลี้ยไก่แจ้และเพลี้ยอ่อนส้ม

วีระชัย จงสุวรรณวัฒนา ผู้บริหารสวนส้มเอ็ม เค กล่าวว่า ปัญหาโรคระบาดในไร่ส้มนับวันจะรุนแรงมากขึ้น โดยเฉพาะพื้นที่ อ.ฝาง สวนส้มได้ปิดตัวไปหลายที่จากปัญหาส้มติดโรค ทั้งนี้ ตามที่มหาวิทยาลัยเชียงใหม่สุ่มตรวจสวนส้ม 1,500 ตัวอย่างจาก 800 ไร่ในเขต อ.ฝาง พบว่าตัวอย่างทั้งหมดติดเชื้อโรคกรีนนิ่ง

โรคระบาดทำให้ผลผลิตลดลง 60-70% หรือรายได้ลดเหลือ 8 พัน-1.2 หมื่นบาทต่อไร่ ผลผลิตออกมาเพียง 2-3 พันกิโลกรัม ขณะที่ค่าใช้จ่ายในการบำรุงรักษาเพื่อประคับประคองต้นส้มเพิ่งขึ้นเป็นเท่าตัว เมื่อเทียบกับในอดีตช่วงปลอดโรค ผลผลิตต่อไร่ 8-12 ตัน สร้างรายได้ประมาณ 1 แสนบาท