เปิดมหากาพย์สารหนูข้ามแดน มลพิษ 4 แม่น้ำเหนือ นายกฯ สั่ง ทส. จับมือเมียนมา เปิดมหากาพย์สารหนูข้ามแดน มลพิษ 4 แม่น้ำเหนือ นายกฯ สั่ง ทส. จับมือเมียนมา
สถานการณ์มลพิษทางน้ำข้ามพรมแดนในพื้นที่ภาคเหนือของประเทศไทย โดยเฉพาะจังหวัดเชียงราย กำลังกลายเป็นวิกฤติด้านสิ่งแวดล้อมและสาธารณสุขครั้งใหญ่ หลังการตรวจพบสารหนูและโลหะหนักปนเปื้อนใน แม่น้ำสาย แม่น้ำกก แม่น้ำรวก และแม่น้ำโขง ในระดับที่สูงเกินค่ามาตรฐาน ซึ่งมีสาเหตุหลักมาจากการขยายตัวอย่างก้าวกระโดดของอุตสาหกรรมเหมืองแร่และเหมืองแร่แรร์เอิร์ธในประเทศเพื่อนบ้าน
เหตุการณ์ดังกล่าวส่งผลกระทบโดยตรงต่อชุมชนริมน้ำ พื้นที่เกษตรกรรม ตลอดจนระบบนิเวศข้ามพรมแดน ทำให้รัฐบาลไทย รัฐสภา และภาคประชาสังคมต้องผนึกกำลังเร่งยกระดับมาตรการแก้ไขปัญหาตั้งแต่ต้นทางข้ามพรมแดน ควบคู่กับการเร่งเยียวยาจัดหาแหล่งน้ำสะอาดให้กับประชาชนในพื้นที่อย่างเร่งด่วน
เอ็กซเรย์ต้นตอข้ามพรมแดน
สาเหตุสำคัญของมลพิษข้ามพรมแดนได้รับการยืนยันจากข้อมูลภาพถ่ายดาวเทียม โดย "เพียรพร ดีเทศน์" กรรมการบริหารมูลนิธิแม่น้ำและสิทธิ ระบุว่า จากการติดตามของทีมวิจัย Stimson Center ถึงเดือนกันยายน 2569 พบแหล่งทำเหมืองแร่อย่างน้อย 2,839 แห่ง ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ภาคพื้นทวีป และพบพื้นที่เหมืองแร่เพิ่มขึ้นอีก 91 แห่ง โดยเฉพาะในเขตอิทธิพลของกลุ่มกองกำลังต่าง ๆ ในเมียนมา เช่น กองกำลังว้า (UWSA) โกกั้ง (MNDAA) และตะอาง (TNLA)
เฉพาะบริเวณเมืองป๊อก ในรัฐฉาน พบการทำเหมืองแร่แรร์เอิร์ธบนภูเขาสูงเกือบ 30 แห่ง ซึ่งลำน้ำจากพื้นที่เหมืองดังกล่าวไหลลงสู่ทั้งแม่น้ำสาละวินและแม่น้ำโขง สร้างความเสี่ยงต่อลุ่มน้ำข้ามพรมแดนถึงสองสาย ขณะเดียวกัน บริเวณต้นแม่น้ำสายในฝั่งเมียนมา มีเหมืองแร่เพิ่มขึ้นมากกว่า 20 แห่ง ส่งผลให้ผลตรวจคุณภาพน้ำในแม่น้ำสายจากการสุ่มตรวจ 23 ครั้ง พบค่าสารหนูเกินมาตรฐานทางกฎหมายของไทยทุกครั้ง
"ดิฉันเป็นคนเชียงราย แม่น้ำกก สาย รวก โขง ที่ไหลผ่านจังหวัดของดิฉันกำลังปนเปื้อน แผ่นดินของเรากำลังกลายเป็นเขตสังเวย sacrifice zone ของอุตสาหกรรมแร่ที่ไร้ความรับผิดชอบ ไร้ธรรมาภิบาล รัฐบาลไทย และประเทศในภูมิภาคจะร่วมกันตรวจสอบและหยุดการปล่อยมลพิษจากต้นทางอย่างไร บรรดาประเทศมหาอำนาจที่ต้องการแร่สำคัญ แร่แรร์เอิร์ท จะมาหวังแร่ถูก ๆ จากเหมืองชุ่ย ๆ บนความทุกข์ของพวกเราแบบนี้หรือ ควบคู่กันไปนี้การเยียวยาดูแลประชาชนที่ได้รับผลกระทบต้องดำเนินการทันที”
ขณะเดียวกัน "นิวัฒน์ ร้อยแก้ว" ประธานกลุ่มรักษ์เชียงของ ได้แสดงทัศนะและตั้งคำถามถึงถ้อยคำของฝ่ายจีนที่ระบุว่า "เราดื่มน้ำจากแม่น้ำสายเดียวกัน" โดยชี้ให้เห็นว่าความจริงใจในการแก้ไขปัญหาต้องวัดจากการลงมือปฏิบัติจริง
“เราดื่มน้ำจากแม่น้ำสายเดียวกัน ต้องไม่เป็นเพียงคำพูดที่สวยงาม หากเราดื่มน้ำจากแม่น้ำสายเดียวกันจริง ก็ต้องร่วมรับผิดชอบต่อแม่น้ำสายนี้ จีนต้องแสดงให้ชัดว่าจะช่วยแก้ปัญหาสารพิษอย่างไร ผ่านกลไกใด และจะลงมือเมื่อไร สิ่งที่เราต้องการวันนี้ คือการลงมือทำอย่างจริงจัง ให้แม่น้ำปลอดภัยและผู้คนกลับมาใช้น้ำได้อย่างมั่นใจ คำพูดเรื่องแม่น้ำสายเดียวกันจึงจะมีความหมาย”
จี้ตรวจสอบต้นตอมลพิษ
เมื่อวันที่ 18 พฤศจิกายน 2569 "ณัฐธิดา เทพสุทิน" สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรแบบบัญชีรายชื่อ พรรคเพื่อไทย พร้อมคณะ สส. ได้ร่วมกันแถลงข่าวและยื่นหนังสือต่อคณะกรรมาธิการสภาผู้แทนราษฎร 3 คณะ ได้แก่ กมธ.การต่างประเทศ, กมธ.การบริหารจัดการทรัพยากรน้ำ และ กมธ.การเกษตรและสหกรณ์ เพื่อติดตามการแก้ปัญหาอย่างเป็นระบบ
"ณัฐธิดา" เน้นย้ำถึงเป้าหมายการทำงานว่า ด้วยปัญหานี้กระทบชีวิตของพี่น้องประชาชนในจังหวัดเชียงรายและเชียงใหม่ ทั้งความปลอดภัยของน้ำอุปโภคบริโภค สุขภาพ และความมั่นคงในการประกอบอาชีพของเกษตรกร จึงต้องแก้ไขอย่างเป็นระบบ ต่อเนื่อง และเร่งด่วน โดยเฉพาะการแก้ไขที่ต้นตออย่างยั่งยืน
"เราต้องตรวจสอบแหล่งกำเนิดมลพิษและหยุดยั้งการปนเปื้อน ไม่ปล่อยให้ปัญหาลุกลามหรือเกิดซ้ำ พร้อมเปิดเผยข้อมูลและความคืบหน้าอย่างต่อเนื่องเพื่อให้ประชาชนมั่นใจ”
ข้อเรียกร้องของพรรคเพื่อไทยครอบคลุมการใช้ช่องทางการทูตตรวจสอบย้อนกลับแร่ มาตรการภาษี การควบคุมการส่งออกเครื่องจักรและสารเคมีทำเหมืองผ่านชายแดนไทย การติดตั้งสถานีตรวจวัดคุณภาพน้ำอัตโนมัติ 7 สถานี ตลอดจนการจัดทำแผนที่พื้นที่เสี่ยงรายแปลงเพื่อฟื้นฟูดินและชดเชยความเสียหายให้แก่เกษตรกร
ยกระดับการทูตและกรอบความร่วมมือพหุภาคี
เพื่อแก้ไขปัญหาที่ต้นเหตุ รัฐบาลไทยได้เร่งยกระดับการเจรจาทางการทูตกับประเทศเพื่อนบ้าน โดยเมื่อวันที่ 19 พฤศจิกายน 2569 "ลลิดา เพริศวิวัฒนา" รองโฆษกประจำสำนักนายกรัฐมนตรี แถลงว่า "อนุทิน ชาญวีรกูล" นายกรัฐมนตรี ได้มีข้อสั่งการให้กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม (ทส.) เร่งแก้ไขมลพิษข้ามแดน และมอบหมายให้ "สุชาติ ชมกลิ่น" รัฐมนตรีว่าการกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ขับเคลื่อนความร่วมมือกับเมียนมา
ความร่วมมือระหว่างไทยและเมียนมามีความคืบหน้าอย่างสำคัญ หลังจาก "สีหศักดิ์ พวงเกตุแก้ว" รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศ ได้เดินทางเยือนกรุงเนปยีดอ เมื่อวันที่ 12 พฤศจิกายน 2569 ส่งผลให้ทั้งสองฝ่ายเห็นชอบให้เลื่อนการประชุม คณะทำงานร่วมด้านการจัดการคุณภาพน้ำไทย–เมียนมา (Joint Working Group: JWG) ครั้งที่ 1 ให้เร็วขึ้น จากเดิมช่วงต้นเดือนธันวาคม มาเป็นวันที่ 25–26 พฤศจิกายน 2569 ณ กรุงเทพมหานคร
ในการประชุม JWG ดังกล่าว ซึ่งมีปลัดกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมของทั้งสองประเทศเป็นประธานร่วม ฝ่ายไทยเตรียมเสนอให้เพิ่มจุดตรวจวัดคุณภาพน้ำในแม่น้ำกกและแม่น้ำสายในฝั่งเมียนมา แลกเปลี่ยนข้อมูลทางวิชาการ ตรวจสอบแหล่งกำเนิดมลพิษ และร่วมกันจัดทำแผนปฏิบัติการระยะสั้น 1 ปี และกรอบความร่วมมือระยะยาว 3 ปี รวมถึงผลักดันการลงพื้นที่สำรวจร่วมกัน ซึ่งเป็นการต่อยอดจากการลงนามเอกสารกำหนดขอบเขตความร่วมมือ (TOR) เมื่อวันที่ 6 สิงหาคม 2569
ในระดับภูมิภาค เมื่อวันที่ 19 พฤศจิกายน 2569 "ทรงศักดิ์ ทองศรี" รองนายกรัฐมนตรี หัวหน้าคณะผู้แทนไทย พร้อมด้วย "ชยันต์ เมืองสง" เลขาธิการสำนักงานทรัพยากรน้ำแห่งชาติ (สทนช.) ได้เข้าร่วมการประชุมรัฐมนตรีด้านทรัพยากรน้ำ กรอบความร่วมมือแม่น้ำโขง–ล้านช้าง (MLC) ครั้งที่ 2 ณ กรุงฮานอย ประเทศเวียดนาม โดย นายทรงศักดิ์ ทองศรี ได้เสนอให้ 6 ประเทศสมาชิกยกระดับความร่วมมือในการป้องกันและลดการปล่อยมลพิษตั้งแต่แหล่งกำเนิด พัฒนาระบบเฝ้าระวังและแจ้งเตือนภัยข้ามพรมแดน พร้อมทั้งร่วมเป็นพยานในการลงนามบันทึกความเข้าใจ (MOU) ว่าด้วยการแลกเปลี่ยนข้อมูลอุทกวิทยาในลุ่มน้ำล้านช้าง–แม่น้ำโขง ครอบคลุมสถานีหลัก 24 แห่งทั่วลุ่มน้ำ (เป็นสถานีในประเทศไทย 6 แห่ง) เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพในการคาดการณ์และบริหารจัดการความเสี่ยงด้านคุณภาพน้ำ
การขับเคลื่อนในสภาผู้แทนราษฎร ข้อเสนอ 3 กมธ.
ปัญหาความเดือดร้อนของประชาชนได้รับการหยิบยกเข้าสู่การพิจารณาของสภาผู้แทนราษฎร โดยเมื่อวันที่ 19 พฤศจิกายน 2569 "สุชาติ" รมว.กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม และ สส.ชลบุรี เขต 1 พรรคภูมิใจไทย ได้รับมอบหมายจากนายกรัฐมนตรีให้เข้าตอบกระทู้ถามสดด้วยวาจาต่อที่ประชุมสภาผู้แทนราษฎร
โดยยืนยันว่ารัฐบาลกำลังบูรณาการการทำงานร่วมกับทุกหน่วยงาน ทั้งการเจรจาข้ามพรมแดน การจัดหาน้ำสะอาด และการพิจารณาใช้กฎหมายสิ่งแวดล้อมเพื่อประกาศ เขตควบคุมมลพิษ ในบริเวณแม่น้ำกก แม่น้ำสาย และแม่น้ำรวก
"สุชาติ" ได้เปิดเผยผ่านสื่อสังคมออนไลน์ถึงความตั้งใจในการเร่งรัดแก้ไขปัญหา หลังจากเดินทางกลับจากการประชุมสหประชาชาติว่าด้วยการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ (COP 31) ณ สาธารณรัฐตุรกี
"ขอให้ทุกท่านรู้ว่า ผมไม่เคยนิ่งนอนใจกับทุกปัญหาที่เกิดขึ้นครับ ผมบินกลับมาจากการประชุม COP 31 ที่สาธารณรัฐตุรกี พึ่งลงเครื่องบินตอน 6 โมงเช้า ยังไม่ทันได้กลับเข้าไปอาบน้ำเปลี่ยนเสื้อผ้าที่บ้าน ผมก็พุ่งตรงเข้าสภาฯ เรียกประชุมด่วนทันที โดยเชิญทุกท่านที่เกี่ยวข้องเข้ามาพูดคุยสะท้อนถึงปัญหาที่เกิดขึ้น อะไรที่เป็นความเดือดร้อนของประเทศชาติสิ่งนั้นรอไม่ได้ พวกเราฟังเสียงประชาชน และกำลังจะจัดการทุกอย่างให้มีทางออกที่ดีที่สุดเพื่อส่วนรวม”
มาตรการบรรเทาผลกระทบในพื้นที่
ในส่วนของการช่วยเหลือประชาชนในพื้นที่จังหวัดเชียงราย รัฐบาลได้สั่งการให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องดำเนินมาตรการเร่งด่วน โดยรองโฆษกประจำสำนักนายกรัฐมนตรี เปิดเผยว่า กรมทรัพยากรน้ำ กำลังเตรียมดำเนินโครงการก่อสร้างระบบกระจายน้ำ 4 โครงการ ในพื้นที่ 3 อำเภอ (อ.เมืองเชียงราย, อ.เวียงเชียงรุ้ง และ อ.เชียงแสน) ตามแผนงบประมาณปี 2570 ซึ่งรวมถึงโครงการระบบกระจายน้ำด้วยพลังงานแสงอาทิตย์ร่องโจ๊ก เพื่อช่วยเหลือประชาชน 345 ครัวเรือน และสนับสนุนพื้นที่เกษตรกรรมอีก 100 ไร่
ขณะเดียวกัน กรมทรัพยากรน้ำบาดาล ได้รับมอบหมายให้เข้าฟื้นฟูเป่าล้างบ่อน้ำบาดาลเดิม 4 บ่อ พร้อมสุ่มสำรวจและขุดเจาะบ่อน้ำบาดาลเพิ่มเติมประมาณ 10 จุด ตลอดจนจัดเตรียมรถผลิตน้ำประปาเคลื่อนที่ด้วยระบบ Reverse Osmosis (RO) เข้าให้บริการในพื้นที่จำเป็น พร้อมประสานกรมควบคุมมลพิษ กรมประมง กรมพัฒนาที่ดิน และหน่วยงานสาธารณสุข ร่วมตรวจวิเคราะห์ ดิน น้ำ และสัตว์น้ำ เพื่อสร้างความมั่นใจในการอุปโภคบริโภคและการทำเกษตรกรรม
สำหรับความกังวลของประชาชนในเขตกรุงเทพมหานครและปริมณฑลเกี่ยวกับความปลอดภัยของน้ำประปา "พลอยทะเล ลักษมีแสงจันทร์" รองโฆษกประจำสำนักนายกรัฐมนตรี ได้ออกมาชี้แจงเมื่อวันที่ 18 พฤศจิกายน 2569 เพื่อสร้างความเชื่อมั่นว่า น้ำประปานครหลวงปลอดภัยและไม่ได้รับผลกระทบจากวิกฤติมลพิษในภาคเหนือ
“กปน. ใช้แหล่งน้ำดิบจาก 2 แหล่งน้ำหลัก ได้แก่ แม่น้ำเจ้าพระยา โดยรับน้ำผ่านสถานีสูบน้ำดิบสำแล จังหวัดปทุมธานี และเขื่อนแม่กลอง โดยทั้งสองแหล่งเป็นคนละลุ่มน้ำกับแม่น้ำสาย แม่น้ำกก และแม่น้ำโขง ซึ่งอยู่ในลุ่มน้ำโขง รวมถึงไม่ได้ใช้น้ำจากลุ่มน้ำบางปะกง ดังนั้น เหตุการณ์การปนเปื้อนในแม่น้ำดังกล่าวจึงไม่มีความเกี่ยวข้องกับแหล่งน้ำดิบของ กปน.”
รัฐบาลได้สั่งการให้กรมอนามัยและกรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ร่วมมือกับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ลงพื้นที่ตรวจทดสอบสารปนเปื้อนในระบบน้ำประปาหมู่บ้านอย่างเข้มงวดเช่นกัน เพื่อความปลอดภัยสูงสุดของประชาชนทั่วประเทศ





