เปิดบ้านครบรอบ 25 ปี สสส. จาก "สร้างนำซ่อม" สู่พลังสร้างสุขภาวะ เบื้องหลัง "น้ำมันหล่อลื่" ขับเคลื่อนความเปลี่ยนแปลงสังคม
ในวันที่ 9 พฤศจิกายน ที่ผ่านมา ณ ศูนย์เรียนรู้สุขภาวะ สสส. ได้เปิดบ้านจัดงานครบรอบ 25 ปีแห่งการก่อตั้งสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ซึ่งคนทั่วไปมักมีภาพจำ สสส. จากสปอตโฆษณาทางโทรทัศน์ คำขวัญติดหูอย่าง “งดเหล้าเข้าพรรษา” “ให้เหล้าเท่ากับแช่ง” “ดื่มไม่ขับ” หรือ “แค่ขยับ เท่ากับออกกำลังกาย”
หลายคนอาจตั้งคำถามว่าองค์กรนี้เอาเงินภาษีจากเหล้าและบุหรี่ไปทำอะไรบ้าง ทำไม สสส. ดูเหมือนทำเรื่องกว้างขวางไปเสียทุกอย่าง ตั้งแต่เรื่องขยะคนไร้บ้านข้างถนน คนพิการ ไปจนถึงการเปิดพื้นที่ให้คนในชุมชนลุกขึ้นมาจัดการปัญหาของตัวเอง
หากมองเข้าไปถึงเส้นทางการทำงานตลอด 25 ปี จะพบว่า สสส. พยายามชวนสังคมมองเรื่องสุขภาพให้ต่างไปจากเดิม ผ่านแก่นคิด “สร้างนำซ่อม” ซึ่งยังคงเป็นหัวใจสำคัญของการทำงาน
ในโอกาสเปิดบ้านครบรอบ 25 ปีครั้งนี้ นอกจากมีการหยิบยกตัวเลขความสำเร็จขึ้นมาพูดถึง ไม่ว่าจะเป็นการลงทุนป้องกันบุหรี่ 1 บาท ที่สร้างผลตอบแทนคืนสู่สังคมสูงถึง 14.20 บาท การลงทุนป้องกันแอลกอฮอล์ 1 บาทที่สร้างผลตอบแทน 6.13 บาท หรือข้อมูลจากสำนักงานสถิติแห่งชาติปี 2569 ที่ระบุว่าอัตราการสูบบุหรี่ของคนไทยลดลงเหลือ 16.7% โดยมีผู้เลิกสูบบุหรี่สำเร็จในช่วงปี 2563–2565 จำนวน 139,774 คน
ทว่านอกจากตัวเลขผลลัพธ์เหล่านี้ยังมีอีกหลายแง่มุมของการทำงานที่สะท้อนบทบาทของ สสส. ซึ่งคนทั่วไปอาจไม่เคยรู้
สุขภาพดีต้องสร้างนำซ่อม
ดร.สุปรีดา อดุลยานนท์ อดีตผู้จัดการกองทุน สสส. เล่าถึงหลักคิดสำคัญว่า เดิมเมื่อเจ็บป่วยเรามักนึกถึงการไปหาหมอ แต่ข้อมูลตามกฎบัตรออตตาวา (Ottawa Charter) ชี้ว่าระบบบริการทางการแพทย์และโรงพยาบาลส่งผลต่อสุขภาพโดยรวมของประชากรเพียงประมาณ 10% เท่านั้น ส่วนอีก 90% ที่เหลือมาจากปัจจัยแวดล้อมทางสังคม พฤติกรรม และนโยบายสาธารณะ
ดร.สุปรีดา ยกตัวอย่าง แม้ประเทศไทยจะมีบุคลากรทางการแพทย์ราว 300,000 คน และใช้งบประมาณด้านสุขภาพปีละประมาณ 300,000 ล้านบาท แต่ระบบบริการทางการแพทย์ก็ไม่อาจจัดการปัจจัยทั้งหมดที่กำหนดสุขภาพของประชากรได้ ปัญหาสุขภาพหลายเรื่องจึงต้องแก้ให้ไกลกว่าโรงพยาบา
นี่คือเหตุผลที่ตลอด 25 ปี สสส. จึงเข้าไปเกี่ยวข้องกับทั้งภาคประชาสังคม นักวิชาการ หน่วยงานรัฐ โรงเรียนสถานประกอบการ และชุมชนในหลายพื้นที่ เพราะบางปัญหาไม่ได้ต้องการเพียงเงินสนับสนุน แต่ต้องการคนที่เข้าใจปัญหามาร่วมกันหาทางออก หน้าที่ สสส. จึงเปรียบเป็น “น้ำมันหล่อลื่น” ที่สนับสนุนให้องคาพยพต่าง ๆ ในสังคมทำงานร่วมกันเพื่อสร้างสุขภาพของประชากร สสส. จึงถูกออกแบบมาให้ทำหน้าที่เป็น “ตัวเร่ง” (Catalyst) ไม่ใช่การลงมือทำเองทั้งหมด
“บทบาท สสส. คือเป็นองค์กรที่ถูกออกแบบให้เป็นผู้สนับสนุน เป็น Enabler เพื่อให้เกิดการสร้างสุขภาพ ไม่ใช่เป็น Doer ไม่ใช่เป็น Infrastructure ถ้าถูกตีความผิด ทำให้องค์กรนี้กลายเป็นกรมๆ หนึ่งที่มีฟังก์ชันลงมือทำเองทั้งหมดพลังของการเกิด สสส. ก็จะสูญหายไป”
เสียงที่สังคมอาจไม่เคยได้ยิน
เมื่อ สสส. ไม่ได้ลงมือทำเอง แล้วใครคือคนที่ลงมือทำ? คำตอบส่วนหนึ่งอยู่ในเรื่องราวของภาคีเครือข่ายและคนตัวเล็กที่เข้ามามีส่วนร่วมจัดการปัญหาของชุมชน
- เริ่มจากปัญหาของคนกลุ่มเปราะบาง
ในสังคมอย่าง “คนไร้บ้าน” วรรณา แก้วชาติ ผู้ประสานงานโครงการมูลนิธิพัฒนาที่อยู่อาศัย เล่าว่าเธอทำงานคลุกคลีอยู่กับคนจนเมือง คนไร้บ้าน และคนไทยไร้บัตรประชาชนมาอย่างยาวนาน โดยพบว่าปัญหาสำคัญประการหนึ่งคือ ยังมีคนไทยจำนวนมากที่เกิดและเติบโตในประเทศ แต่ไม่มีบัตรประชาชน ส่งผลให้ประสบอุปสรรคในการเข้าถึงสิทธิขั้นพื้นฐาน รวมถึงสิทธิด้านการรักษาพยาบาล
วรรณา เล่าถึงความจริงอันขมขื่นในอดีตว่า ปัญหาของคนเปราะบางไม่ได้จบอยู่ที่การไม่มีบ้าน แต่ยังเชื่อมโยงไปถึงสวัสดิการ การรักษาพยาบาล การศึกษา และการยอมรับจากสังคม ที่มักถูกแปะป้ายว่าเป็นแหล่งปัญหา หรือเป็นกลุ่มคนที่ไม่สามารถพัฒนาตัวเองได้ ในความจริง คนเหล่านี้ยังมีศักยภาพ เพียงแต่ขาดโอกาสและกลไกที่จะเข้ามาช่วยจัดการปัญหาที่ซ้อนทับกันอยู่ ซึ่ง สสส. ได้เข้ามาปลดล็อกข้อจำกัดของคนกลุ่มนี้ โดยใช้ปัญหาของชาวบ้านเป็นตัวตั้งในการทำงาน
“สสส. เป็นองค์กรที่ทำงานยาก” วรรณา เล่าถึงประสบการณ์การทำงานร่วมกับ สสส.
“หมายถึงว่ารับงานยากนะคะ เพราะเรื่องการรักษาพยาบาลเรามีหน่วยบริการอยู่แล้ว แต่ สสส. เข้ามาทำเรื่องการส่งเสริมและป้องกันโรค ซึ่งต้องสร้างระบบนิเวศที่เอื้อต่อสุขภาพของแต่ละคน เพราะแต่ละคนมีปัญหาที่ซับซ้อนแตกต่างกัน”
ในช่วงเริ่มต้นการทำงานร่วมกับ สสส. ทีมงานภาคประชาสังคมเองก็ยังไม่แน่ใจว่าจะเชื่อมโยงปัญหาด้านที่อยู่อาศัยเข้ากับประเด็นสุขภาพได้อย่างไร เนื่องจากแต่ละหน่วยงานมีความเชี่ยวชาญและทำงานแยกส่วนกัน องค์กรด้านที่อยู่อาศัยอาจเชี่ยวชาญเรื่องบ้าน แต่ไม่ได้ครอบคลุมทุกประเด็นหรือขณะที่เครือข่ายคนไร้บ้านมีความรู้ด้านสิทธิและการช่วยเหลือคนไร้บ้าน ส่วนหน่วยงานภาครัฐมีอำนาจหน้าที่ในการดำเนินงานตามกฎหมาย
การทำงานดังกล่าวนำไปสู่การลงนามบันทึกข้อตกลงความร่วมมือ (MOU) เพื่อปลดล็อกสิทธิการรักษาพยาบาลให้คนไทยที่ยังเข้าไม่ถึงสิทธิกว่า 200,000 ราย ในปี 2564 รวมถึงการช่วยเหลือคนไร้บ้านกว่า 200–300 คน ให้สามารถตั้งหลักชีวิตและย้ายเข้าสู่ที่พักอาศัยในรูปแบบห้องเช่าได้
อีกหนึ่งผลลัพธ์ที่เห็นได้ชัดเกิดขึ้นในช่วงการแพร่ระบาดของโควิด-19 เมื่อแกนนำคนจนเมืองและกลุ่มเปราะบางกว่า 100 คนในกรุงเทพฯ ซึ่งผ่านกระบวนการพัฒนาศักยภาพจากการทำงานร่วมกัน ได้เข้ามามีบทบาทช่วยบุคลากรทางการแพทย์ และทีมแพทย์ชนบทดูแลผู้ติดเชื้อในชุมชน
“การทำให้คนหนึ่งคนไม่มีบัตรประชาชนกลับมามีบัตรและมีสิทธิรักษาพยาบาล มันไม่ใช่แค่เรื่องเงิน แต่มันคือการคืนศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ และสร้างพลังให้คนตัวเล็กตัวน้อยลุกขึ้นมาสู้กับความไม่เป็นธรรม”
ขณะที่อีกประเด็นหนึ่งซึ่งดูเหมือนเป็นเรื่องใกล้ตัว แต่ยังเป็นอุปสรรคต่อการใช้ชีวิตของคนจำนวนมาก คือ การเข้าถึงสถานที่สาธารณะของคนพิการและผู้สูงอายุ
กฤษนะ ละไล ประธานมูลนิธิ อารยสถาปัตย์เพื่อคนทั้งมวล เล่าถึงความเปลี่ยนแปลงจากการทำงานร่วมกับ สสส. ซึ่งดำเนินมาอย่างต่อเนื่องกว่า 13 ปีว่า ในอดีตคนพิการที่ใช้รถเข็นและผู้สูงอายุเผชิญข้อจำกัดในการเดินทางไปยังสถานที่ต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นการขึ้นไปสักการะวัดพระธาตุหรือการใช้บริการสนามบินด้วยตัวเอง
การทำงานร่วมกันระหว่าง เครือข่าย และ สสส. มีส่วนสนับสนุนให้เกิดการผลักดัน “ทางลาดอารยสถาปัตย์” ในสถานที่ต่าง ๆ ตั้งแต่วัดไปจนถึงการประสานความร่วมมือกับหน่วยงานภาครัฐอย่างกรมท่าอากาศยานและกรมเจ้าท่า เพื่อพัฒนาสิ่งอำนวยความสะดวกและทางลาดที่ได้มาตรฐานสำหรับผู้สูงอายุและคนพิการ อย่างที่เห็นในวันนี้
เมื่อเจ้าของปัญหา ลุกขึ้นมาจัดการตนเอง
อีกมุมหนึ่งของประเทศที่เทศบาลเมืองปากพูน จังหวัดนครศรีธรรมราช ธนาวุฒิ ถาวรพราหมณ์ หรือ “นายกปู” นายกเทศมนตรีเมืองปากพูน ร่วมงานกับ สสส. มาตั้งแต่ปี 2550 เขาได้เรียนรู้การทำฐานข้อมูลชุมชนจาก สสส. เพื่อดูว่าใครอยู่ที่ไหน มีปัญหาอะไร และมีศักยภาพอะไรซ่อนอยู่
นายกปู เปรียบเทียบการทำงานแบบเดิมของระบบราชการว่าเหมือน “ขนมชั้น” ที่ต่างคนต่างอยู่เป็นชั้นใครชั้นมัน แต่การทำงานร่วมกับ สสส. คือการกวนส่วนผสมทั้งหมดให้กลายเป็น “ขนมเปียกปูน” ที่หลอมรวมเป็นเนื้อเดียวกัน จากข้อมูลพื้นที่ นำไปสู่การจัดตั้งสภาพลเมือง 11 สภา ตั้งแต่สภาเด็กไปจนถึงสภาผู้สูงอายุ
ผลลัพธ์ที่เป็นรูปธรรมคือการจัดการขยะในพื้นที่ จากเดิมที่เคยมีขยะวันละ 20,000 กิโลกรัม ถูกลดทอนและแปรรูปผ่านระบบเศรษฐกิจ BCG จนเหลือขยะตกค้างเพียงวันละ 100 กิโลกรัม และสร้างรายได้หมุนเวียนกลับมาสู่ชุมชนได้ถึง 40 ล้านบาท เงินก้อนนี้ถูกนำไปปรับปรุงสภาพแวดล้อมบ้านให้ผู้สูงอายุกว่า 200 - 300 หลังคาเรือน สร้างระบบรถพยาบาลฉุกเฉินที่รับส่งผู้ป่วยและคนพิการจากบ้านไปโรงพยาบาลและส่งกลับถึงบ้านโดยไม่มีค่าใช้จ่าย และลดการป่วยด้วยโรคไข้เลือดออกใน 3 หมู่บ้านเป้าหมายจากเดิม 8 ราย จนเหลือศูนย์ราย ด้วยการให้ชาวบ้านและเยาวชนจับลูกน้ำยุงลายมาขายให้บ่อเลี้ยงปลาของชุมชน
ด้านตัวแทนเยาวชนคนรุ่นใหม่ ยศวดี ดิสสระ หรือ น้องสอง อดีตรองประธานสภาเด็กและเยาวชนแห่งประเทศไทย เล่าถึงความผูกพันกับการทำงานด้านเด็กและเยาวชนร่วมกับ สสส. มาตั้งแต่วัยมัธยม จนปัจจุบันเธอก้าวเข้าสู่การเป็นข้าราชการในตำแหน่งนักวิเคราะห์นโยบายและแผนเต็มตัว เปิดใจว่า ถ้าพูดถึงพ่อแม่ผู้ให้กำเนิด สสส.ก็เปรียบเสมือนพ่อแม่คนที่สองของหนู ที่คอยปลุกปั้นให้เด็กหนึ่งคนเติบโตขึ้นมาอย่างเข้มแข็งเป็นคนคุณภาพในสังคม
น้องสองเล่าถึงความท้าทายของคนรุ่นใหม่ในยุคปัจจุบันที่ต้องเผชิญกับปัจจัยเสี่ยงที่ซับซ้อนขึ้น เช่น บุหรี่ไฟฟ้าที่ระบาดลงไปถึงเด็กอายุน้อยที่สุดเพียง 1 ขวบ หรือการพนันออนไลน์ เครือข่ายเยาวชนในจังหวัดต่าง ๆ ที่ได้รับการสนับสนุนจาก สสส.ซึ่งเปิดโอกาสให้เด็กและเยาวชน ผู้ซึ่งเป็นเจ้าของปัญหา ลงมือจัดการปัญหาด้วยตัวเอง พร้อมเชื่อมโอกาสให้เยาวชนมีส่วนร่วมในการสะท้อนข้อเสนอเชิงนโยบายไปยื่นต่อผู้มีอำนาจตัดสินใจ
“เสียงเราถูกรับฟังและมักมีการขับเคลื่อนอะไรเกิดขึ้นเมื่อได้ทำงานร่วมกับ สสส.”
เธอเอ่ยว่าโดยปกติ เมื่อผู้ใหญ่ทำงานกับเยาวชน มักจะมาพร้อมกับ “โจทย์สำเร็จรูป” หรือคำสั่งว่าให้ทำอะไร หรือห้ามทำอะไร แต่สิ่งที่เธอได้สัมผัสจากผู้ใหญ่ใน สสส. คือการเดินเข้ามาพร้อมตั้งคำถามที่แตกต่างว่า “เรามองเห็นปัญหาสุขภาพอย่างไร และอะไรคือสิ่งที่ทำให้เรามีสุขภาพดีขึ้น และให้เราชวนเพื่อนมาทำอะไรเพื่อที่จะให้มีสุขภาพดีขึ้น”
“สิ่งที่ สสส. ส่งต่อให้คนรุ่นใหม่ในวันนี้ ต่อให้มีเงินเป็นหมื่นล้านก็ไม่สามารถหยิบยื่นให้ได้ นั่นคือ ความหวัง เป็นความหวังที่เราจะเห็นสังคมที่ดีขึ้น และเห็นภาพว่าเราเป็นส่วนหนึ่งในการเปลี่ยนแปลง”
ก้าวสู่วัยเบญจเพสของ สสส. กับโจทย์ใหม่
เมื่อก้าวเข้าสู่วัย 25 ปี ซึ่งถือเป็น “วัยเบญจเพส” นพ.พงศ์เทพ วงศ์วัชรไพบูลย์ ผู้จัดการกองทุน สสส. มองสถานการณ์ขององค์กรอย่างตรงไปตรงมา โดยยอมรับถึง Pain Point สำคัญที่ทำให้ สสส. ถูกตั้งคำถามมาโดยตลอดนั่นคือ แม้การทำงานตลอด 25 ปีจะกระจายลงไปสร้างความเปลี่ยนแปลงในระดับพื้นที่อย่างมากมาย แต่ที่ผ่านมา สสส. ยังขาดระบบการวัดผลและสื่อสารความสำเร็จในเชิงปริมาณที่จับต้องได้ชัดเจนพอ ทำให้สังคมจำนวนหนึ่งมองไม่เห็นผลลัพธ์ที่แท้จริง
ในการก้าวสู่ทศวรรษต่อไป สสส. จึงปรับกระบวนทัพครั้งใหญ่ จากการสนับสนุนโครงการแบบกระจายตัว ไปสู่ระบบที่ขับเคลื่อนด้วยข้อมูลและงานวิจัยทางวิชาการ (Data & Evidence-Driven)
เริ่มต้นที่การยกระดับการประเมินการจัดการด้วยข้อมูลและหลักฐานเชิงวิชาการมากขึ้น โดยร่วมมือกับเครือข่ายอาจารย์และนักวิชาการจากมหาวิทยาลัย นำเครื่องมือ Social Return on Investment หรือ SROI มาใช้ประเมินผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน เพื่อพยายามแปลงผลลัพธ์ทางสังคมและสุขภาวะ ให้สามารถเปรียบเทียบกับทรัพยากรที่ลงทุนไปได้ เช่น การลดการเสียชีวิต การลดความพิการ การลดค่าใช้จ่าย ด้านการรักษาพยาบาล และการเพิ่มคุณภาพชีวิต
“ถ้าไม่มีการวัดเมื่อไหร่ก็ตาม มันก็จะมีคนบอกว่าทำดีแล้ว ได้ผลจริงรึเปล่า”
นพ.พงศ์เทพ อธิบายเพิ่มเติมว่า “สมมติว่าชุมชนทำเรื่องสุรา เราอาจจะต้องตั้งเป้าหมายว่าเราอยากเห็นคนในชุมชนนี้ที่ดื่มเหล้าปริมาณหนักและ เกิดปัญหานี้น้อยกว่า 5% ในขณะที่ค่าเฉลี่ยของประเทศ 10% เราต้องวัดว่าหมู่บ้านนี้สำเร็จไปแล้วเท่าไหร่ ไม่งั้นบางทีมันก็ตอบคำถามไม่ได้ว่าสำเร็จยังไง”
ขณะเดียวกัน การขับเคลื่อนเชิงประเด็นก็ยังต้องดำเนินควบคู่ อาทิ การเดินหน้าภาษีความเค็ม (Sodium Tax) ต่อยอดจากความสำเร็จของภาษีความหวาน แม้จะต้องเผชิญกับแรงต้าน แต่ สสส. ยังคงเดินหน้าขับเคลื่อนเพื่อหา จุดสมดุล โดยมีเป้าหมายสำคัญคือ “สุขภาพที่ดีขึ้นของคนไทย”
นพ.ภัทรพล จึงสมเจตไพศาล ที่ปรึกษาระดับกระทรวงสาธารณสุขสะท้อนถึงทิศทางความร่วมมือในอนาคตระหว่างภาครัฐ สสส. และเครือข่ายภาคประชาสังคม โดยมองว่าการเชื่อมโยงนวัตกรรมจากพื้นที่เข้ากับระบบบริการสุขภาพจะเป็นส่วนสำคัญในการขยายผลการสร้างเสริมสุขภาพให้ครอบคลุมประชาชนทั่วประเทศ
“เป้าหมายร่วมกันนับจากนี้คือการทำให้คนไทยมีอายุค่าเฉลี่ยสุขภาพดี ยืนยาว ไปจนถึงอายุ 85 ปี ไม่ใช่มีอายุยืนยาวขึ้นแต่ต้องนอนติดเตียง ซึ่งการจะไปถึงจุดนั้นได้ นวัตกรรมจากภาคประชาสังคมที่ สสส. บ่มเพาะไว้ จะต้องถูกส่งต่อเข้าไปเชื่อมต่อกับระบบบริการปฐมภูมิ และโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลทั่วประเทศ”
ในอีก 10 ปีข้างหน้า สังคมไทยยังต้องเผชิญกับความท้าทายหลายด้าน ทั้งการเข้าสู่สังคมสูงวัยระดับสุดยอด โรคอุบัติใหม่ และปัจจัยเสี่ยงทางสุขภาพรูปแบบใหม่ๆ
บทเรียนสำคัญที่สุดตลอด 25 ปี ของ สสส. คือความสำเร็จที่ทำให้ผู้คนตระหนักว่าตนเองคือ “เจ้าของ” สุขภาพ และสามารถลุกมาแก้ปัญหาสร้างความเปลี่ยนแปลงเหล่านี้ได้ด้วย “ตนเอง” ซึ่งนี้คือการแก้ไขปัญหาที่ยั่งยืนอย่างแท้จริง





