เมื่อโครงการจบ ชุมชนจะไปต่ออย่างไร? สสส. ถอดบทเรียน 16 พื้นที่ผ่านหนังสือ 3 เล่ม เปิดวิธีพัฒนาแกนนำให้ชุมชนแก้ปัญหาได้ด้วยตัวเอง
หากวันหนึ่งโครงการสิ้นสุดลง คนที่เคยลงมาช่วยทำงานถอยออกไป ชุมชนจะยังแก้ปัญหาของตัวเองต่อได้หรือไม่
คำถามนี้อาจทำให้ต้องทบทวนการพัฒนาชุมชนลึกลงไป เพราะในความเป็นจริง สิ่งที่จะอยู่ต่อจากนั้น คือคนในพื้นที่สามารถ “มองเห็นปัญหา” และมีความสามารถพอจะพางานเดินหน้าด้วยตัวเองอย่างไรบ้าง
ซี่งตลอดเวลากว่า 15 ปี สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) โดย สำนักสร้างสรรค์โอกาส สนับสนุนทุนขนาดย่อมหรือ “ทุนบ่มเพาะเมล็ดพันธุ์” ให้คนในพื้นที่ได้ทดลองลงมือแก้ปัญหา ผ่านโครงการย่อยกว่า 2,000 โครงการต่อปี ระหว่างทางจึงมีทั้งคำตอบที่ค้นพบ วิธีทำงานที่ต้องปรับ และคำถามที่ย้อนกลับมาถึงตัวเอง
ประสบการณ์เหล่านี้นำมาสู่หนังสือถอดบทเรียน 3 เล่ม ซึ่งเปิดตัวไปเมื่อเร็วๆ นี้ ได้แก่ “เส้นทางสู่ชุมชนน่าอยู่ กับ Commu Together” “นวัตกรรมเชิงระบบ หน่วยจัดการงานสร้างเสริมสุขภาพระดับชุมชน” และ “16 ก้าวเริ่มต้น ชุมชนสร้างสุข”
เบื้องหลังเรื่องราวคือบทเรียนนับพันวัน
หากได้อ่านต่อเนื่องกัน จะพบว่าหนังสือทั้งสามเล่มสะท้อนให้เห็นตั้งแต่วิธีคิดของผู้สนับสนุน กลไกที่ช่วยให้ชุมชนทำงานได้ ไปจนถึงชีวิตของผู้คนใน 16 พื้นที่ที่เริ่มเปลี่ยนแปลงจากการลงมือทำ
สำหรับ เข็มเพชร เลนะพันธ์ ผู้ช่วยผู้จัดการกองทุน สสส. จุดเริ่มต้นของการถอดบทเรียนครั้งนี้มาจากคำถามของคนภายนอก ที่ทำให้ต้องกลับมาสำรวจงานซึ่งทำกันจนคุ้นเคยว่า มีความรู้และวิธีการอะไรซ่อนอยู่บ้าง
“เราทำมาตลอดจนรู้สึกว่าเป็นงานปกติ แต่กระตุกใจตรงมุมมองคนนอกและคำถามที่สังคมถามว่า สสส. กำลังสร้างเครื่องมือ แนวทาง หรือวิธีการทำงานอะไรที่เป็นนวัตกรรมจริงๆ ทำให้เราต้องกลับมาค้นหาตัวเองว่าสิ่งที่เราทำและคิดว่าเป็นงานรูทีน เรื่องการแกรนต์โครงการให้หน่วยจัดการไปทำงานพื้นที่ เป้าหมายคือเรากำลังทำเรื่องการเปลี่ยนแปลงเชิงระบบเราไม่ได้ทำหน้าที่แกรนต์โครงการ 2,000 โครงการแล้วจบเลย นั่นเป็นแค่ผลผลิตและจุดตั้งต้น แต่โครงการเป็นเครื่องมือที่ทำให้เราและกลไกในพื้นที่ทำงานไปสู่ผลลัพธ์การเปลี่ยนแปลง”
คำว่า “เปลี่ยนแปลงเชิงระบบ” อาจฟังไกลตัว แต่เมื่อมองผ่านงานชุมชน แท้จริงความหมายของมันอยู่ในเรื่องที่จับต้องได้ ตั้งแต่ใครเป็นคนวิเคราะห์ปัญหา ใครมีส่วนตัดสินใจไปจนถึงเมื่อพบอุปสรรคแล้วมีใครช่วยกันหาทางออก
“เงินทุน” ทำให้เริ่มงานได้ ส่วนการทำงานต่อเนื่องต้องอาศัยคน ความรู้ และความร่วมมือที่ค่อยๆ สร้างขึ้นในพื้นที่ นี่จึงเป็นเหตุผลที่ สสส. ต้องกลับมาทบทวนวิธีสนับสนุนของตัวเองด้วย
“แรกๆ เราเริ่มจากคิดแบบโครงการทั่วไปเป็นปีๆ จนต้องเบรกแล้วมาพิสูจน์การทำงาแบบต่อเนื่องระยะยาวที่ต้องทุ่มการทำงาน ดึงหน่วยงานยุทธศาสตร์ในพื้นที่ ทั้ง อปท. รพ.สต. มาร่วมด้วย เพราะเราตระหนักดีว่า การทำงานชุมชนเดี่ยวๆ คงไม่ได้ มันเหนื่อย ต้องเชื่อมเพื่อน แล้วก็พัฒนาคน ต่อมาเรามีหลักสูตรการพัฒนาคนโดยเฉพาะ ซึ่งคนแต่ละกลุ่มก็ไม่เหมือนกันอีก ชุดนี้ลงแรงเยอะมาก จนได้บทเรียนมาแล้วรู้สึกว่าคุ้มค่ากับแรงของสำนัก”
เส้นทางเรียนรู้เติบโตที่ต้องใช้เวลา
ร่องรอยของการปรับวิธีทำงานนี้ปรากฏอยู่ใน “เส้นทางสู่ชุมชนน่าอยู่ กับ Commu Together” ซึ่งพาย้อนกลับไปดูจุดตั้งต้นและบทเรียนที่ทำให้ต้องเปลี่ยนแนวทางสนับสนุน
รวมถึงประสบการณ์ตั้งแต่ในปี 2559 ที่นำมาสู่การออกแบบการทำงานต่อเนื่อง 3 ปี เพื่อให้การพัฒนาแกนนำและสภาผู้นำชุมชนมีเวลาหยั่งราก คนในพื้นที่ได้ฝึกวิเคราะห์ ตัดสินใจ และเรียนรู้จากผลของการลงมือทำจริง
คุณค่าของเล่มนี้จึงอยู่ที่การเปิดให้เห็นว่า แม้แต่ผู้สนับสนุนก็ต้องเรียนรู้ การออกแบบโครงการให้จบตามกรอบเวลากับการสร้างคนให้รับผิดชอบงานต่อ เป็นโจทย์ที่ต้องคิดไปพร้อมกัน
เข็มเพชร อธิบายถึงสิ่งที่ต้องสร้างให้เกิดขึ้นระหว่างทางว่า “ทำอย่างไรให้มั่นใจได้ว่า เราสามารถบ่มเพาะหรือสร้างแกนนำในชุมชนให้เข้มแข็งมากพอ จนถึงวันที่ไม่มีเราแล้วเขาสามารถทำได้ต่อเนื่อง... มันไม่ใช่การทำกิจกรรมหนึ่งกิจกรรม สองกิจกรรม แต่มีการทำงานที่ต่อเนื่องทั้งปี คนในชุมชนต้องมาคุยกันบ่อยๆ มีการวางบทบาทของแกนนำในการไปชักชวนกลุ่มเป้าหมาย ให้ได้ข้อมูลเอามาสร้างการเรียนรู้ มันเป็นกระบวนการที่ต้องเรียนรู้และต่อเนื่อง”
คำถามถัดมาคือ แล้วใครจะช่วยให้แกนนำค่อยๆ ทำสิ่งเหล่านี้ได้
“นวัตกรรมเชิงระบบ หน่วยจัดการงานสร้างเสริมสุขภาพระดับชุมชน” ขยายรายละเอียดตรงนี้ ผ่านบทบาทของ “หน่วยจัดการ” หรือ Node และทีมพี่เลี้ยง ที่ช่วยชุมชนตั้งแต่การออกแบบงาน พัฒนาคน ไปจนถึงติดตามว่ากำลังเดินเข้าใกล้เป้าหมายเพียงใด
“บทเรียนสำคัญที่ทุกคนจะได้เรียนรู้จากหนังสือทั้ง 3 เล่ม อันแรกคือบทบาทของกลไก “หน่วยจัดการ” (Node) ที่ประกอบด้วยตัวหน่วยจัดการและพี่เลี้ยง มีความสำคัญในการช่วยออกแบบการทำงาน สร้างความเข้มแข็งให้แกนนำพัฒนา ทำให้เขามีเครื่องไม้เครื่องมือหรือแนวทางใหม่ๆ ในการแก้ปัญหา และสุดท้ายคือเขาสามารถทำได้ต่อเนื่อง นี่คือหัวใจสำคัญของการมีกลไกหน่วยจัดการเพื่อสร้างชุมชนเข้มแข็ง”
หนังสือเล่มนี้ทำให้เห็นเครื่องมือที่อยู่เบื้องหลังการทำงาน เช่น “ต้นไม้ปัญหา” ที่ช่วยไล่หาสาเหตุ “บันไดผลลัพธ์” ที่ช่วยวางลำดับการเปลี่ยนแปลง และ ARE ซึ่งเป็นกระบวนการติดตามประเมินผลเพื่อการเรียนรู้
เครื่องมือเหล่านี้ช่วยให้คำว่า “อยากให้ชุมชนดีขึ้น” มีน้ำหนักมากพอจะลงมือทำ โดยรู้ว่าจะเริ่มตรงไหน และกลับมาทบทวนได้ว่า หรือถามกลับตัวเองว่า สิ่งที่ทำอยู่ตอบปัญหาที่ตั้งไว้หรือยัง โดยมีภารกิจครอบคลุมทั้งการขยายโอกาส ลดความเหลื่อมล้ำ สร้างชุมชนเข้มแข็ง และสร้างความยั่งยืน
สำหรับคนทำงานพื้นที่ เล่มนี้จึงชวนให้อ่านเพื่อย้อนกลับมาที่งานของตัวเองด้วยว่า เรารู้สาเหตุของปัญหาดีพอหรือยัง และระหว่างทางได้เปิดให้คนในชุมชนเรียนรู้และตัดสินใจมากเพียงใด
ระบบวิธีคิดที่เกิดจากบทเรียนชีวิตจริง
จากเบื้องหลังการทำงาน “16 ก้าวเริ่มต้น ชุมชนสร้างสุข” พาไปพบกับผู้คนและปัญหาที่มีหน้าตาต่างกันในแต่ละพื้นที่ ยกตัวอย่างเช่น ที่ ชุมชนตักสิลา 1 จังหวัดมหาสารคาม ข้อจำกัดของพื้นที่เมืองนำมาสู่การทำ “แปลงผักรวม” บนที่ดินเอกชน เพื่อเพิ่มแหล่งอาหารและช่วยลดรายจ่ายครัวเรือน เรื่องนี้ชวนมองว่าการแก้ปัญหาอาจเริ่มจากการกลับไปสำรวจสิ่งที่มีอยู่ แล้วหาข้อตกลงที่จะใช้ประโยชน์ร่วมกัน
ส่วน บ้านหนองพุก จังหวัดร้อยเอ็ด ใช้ “หนองพุกโมเดล” จัดการปัญหาโรคไม่ติดต่อผ่านเครื่องมืออย่างจานวิเศษ 211 มือมหัศจรรย์ และธรรมนูญสุขภาพ 14 ข้อ จนเกิดผลด้านการลดระดับน้ำตาลในกลุ่มเสี่ยง ทำให้เห็นบทบาทของชุมชนในการช่วยกันดูแลสุขภาพในชีวิตประจำวันที่ ชุมชนโรงน้ำแข็ง เขตลาดพร้าว กรุงเทพฯการคัดแยกขยะต้นทางเชื่อมเข้ากับการประสานแหล่งทุนภายใต้แนวทาง One Plan One Node One Report และการใช้แอปพลิเคชัน BKK Waste Pay ขณะที่ บ้านวังนาใน จังหวัดสตูล ทำงานกับกลุ่มชาติพันธุ์มานิ เพื่อเพิ่มโอกาสเข้าถึงบัตรประจำตัวประชาชน สุขอนามัย และการศึกษารวมถึงผลักดันแกนนำให้เป็นอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน
ความต่างของแต่ละพื้นที่ทำให้หนังสือเล่มนี้มีประโยชน์มากกว่าการรวมตัวอย่างกิจกรรมให้เลือกทำตาม เพราะผู้อ่านจะได้เห็นว่า ชุมชนเริ่มจากปัญหาอะไร ใช้ทรัพยากรที่มีอย่างไร และชวนใครเข้ามาร่วมแก้ปัญหา
เมื่ออ่านประกอบกับอีกสองเล่ม เรื่องเล่าเหล่านี้จึงช่วยให้เห็นความสัมพันธ์ระหว่างคน เครื่องมือ และกลไกสนับสนุนชัดขึ้น สอดคล้องกับมุมมองของ ดร.สัมพันธ์ ศิลปนาฏ ประธานคณะกรรมการบริหารแผนคณะที่ 6 สสส. ที่ชี้ถึงบทบาทของหนังสือในการเชื่อมภาพใหญ่ของงานสุขภาวะกับการลงมือทำในชุมชนว่า หนังสือทั้งสามเล่มช่วยอธิบายแนวทางของ สสส. ในการสร้างกลไกชุมชนให้เข้มแข็ง เปิดโอกาสให้ผู้คนเข้าถึงการสนับสนุน และลดช่องว่างทางสุขภาพ โดยนำภาพรวมของการทำงานมาเชื่อมกับประสบการณ์ที่เกิดขึ้นในพื้นที่
สิ่งที่เขาให้ความสำคัญ คือการได้เห็นผลของงานผ่านเสียงของผู้นำชุมชนเอง ว่าหลังจากนำความรู้และวิธีทำงานไปปรับใช้แล้ว ชุมชนรับมือกับปัญหาได้อย่างไร และพัฒนาความสามารถในการพึ่งพาตนเองขึ้นมาอย่างไร
มุมมองนี้เชื่อมกับข้อสังเกตของ นพ.ศุภกิจ ศิริลักษณ์ ผู้อำนวยการสถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข (สวรส.) ที่อธิบายว่า การทำงานสุขภาพโดยมุ่งเฉพาะประเด็นอาจติดข้อจำกัดเมื่อต้องต่อยอดขยายผล หรือทำให้เกิดความต่อเนื่อง จึงต้องพัฒนาระบบสนับสนุนควบคู่กัน โดยกลไกหน่วยจัดการช่วยให้กลุ่มคนขนาดเล็กมีแรงหนุนในการทำงาน และช่วยให้การจัดการทุนเกิดประสิทธิภาพมากขึ้น
ประเด็นที่เขาอยากให้มองต่อ คือ ความสามารถของกลไกเหล่านี้ในการทำให้ผู้เกี่ยวข้องเข้ามาเป็นเจ้าของงานร่วมกันเมื่อชุมชนมีส่วนรับผิดชอบและกำหนดทิศทาง งานจึงมีฐานที่จะเดินหน้าต่อในพื้นที่ได้
เดินหน้าต่อ ด้วยระบบร่วมทุน
ประสบการณ์จากพื้นที่ยังพาไปสู่คำถามเรื่องทรัพยากร หากต้องการให้งานเดินต่อใครควรเข้ามารับผิดชอบ และจะเชื่อมความรู้ที่ สสส. มี เข้ากับงบประมาณและภารกิจของท้องถิ่นอย่างไรในระยะยาว
เข็มเพชร ยกตัวอย่างระบบร่วมทุน หรือ Co-funding กับองค์การบริหารส่วนจังหวัด ซึ่งทำให้ความสัมพันธ์ระหว่างผู้สนับสนุนกับพื้นที่เปลี่ยนไป
“การสนับสนุนทุนเดิมจาก สสส. ฝ่ายเดียว มันมีความคาดหวังว่าคุณต้องตอบโจทย์เรา แต่พอเป็นการร่วมทุน โจทย์เปลี่ยนคือทำอย่างไรให้ทรัพยากรหรือทุนในพื้นที่ที่มีภารกิจดูแลคุณภาพชีวิตประชาชนอยู่แล้วมาร่วมลงขันกับเรา เช่น ร่วมทุนกับ อบจ.ร้อยเอ็ด ในประเด็นโรคเบาหวาน ท้องถิ่นเขามีงบประมาณ มีแผนสุขภาพ และมี รพ.สต. อยู่แล้ว พอเราเข้าไป เขาเห็นโอกาส สสส. ไม่ได้มีแค่ทุน แต่เรามีเครื่องมือความรู้ มีคนที่จะไปช่วย อบจ. ทำงาน มีเครื่องมือให้ชุมชนวิเคราะห์ข้อมูลตัวเอง เครื่องมือติดตาม และพัฒนาคน บทบาทจะเปลี่ยนจากผู้รับทุน และผู้ให้ทุน กลายเป็นการทำงานแบบภาคีหุ้นส่วน”
การร่วมทุนจึงมีความหมายไปถึงการออกแบบงานร่วมกัน แต่ละฝ่ายต้องรู้ว่าอีกฝ่ายมีความพร้อมและข้อจำกัดอะไร รวมถึงมองเห็นบทบาทของตัวเองในวันที่ต้องรับช่วงต่อ
“ถ้ายึดโจทย์เรื่องการขยายผล มันต้องเป็นเป้าหมายตั้งแต่วันแรกที่เริ่มทำงาน ต้องวิเคราะห์และวางตัวภาคียุทธศาสตร์ที่เกี่ยวข้องให้ได้ว่าใครจะมาร่วม ใครจะรับช่วงต่อ ดึงเขาเข้ามาให้เข้าใจข้อจำกัดและจุดแข็งของกันและกัน สสส. มีจุดแข็งเรื่ององค์ความรู้ ท้องถิ่นมีจุดแข็งเรื่องเครือข่ายและงบประมาณ แล้วโอกาสของการส่งต่อมันจะค่อยๆ ผ่องถ่ายไปเอง”
บทเรียนที่ควรอ่าน กับบทเรียนที่ยังไม่สำเร็จ
ถึงจะมีเครื่องมือ พี่เลี้ยง และภาคีร่วมทำงาน ก็ยังมีพื้นที่ที่ไปไม่ถึงเป้าหมาย การถอดบทเรียนจึงต้องเปิดพื้นที่ให้กับสิ่งที่ติดขัดด้วย เพื่อจะรู้ว่าครั้งต่อไปควรปรับอะไร
“เรามอนิเตอร์ ทบทวน และปรับแผนตลอด ไม่ให้เป้าตก รู้ว่าตรงไหนเพื่อนกำลังเป๋ก็ช่วย อ่อนแรงก็ดึงคนมาเติม ส่วนที่ไม่สำเร็จเป็นบทเรียน เราไม่กลัวเรื่องความไม่สำเร็จ”
สิ่งที่เข็มเพชรอยากให้กลับไปค้นหาต่อ คือสาเหตุของการไปไม่ถึงเป้าหมาย เพราะแต่ละสาเหตุต้องการวิธีแก้ต่างกัน การเข้าใจข้อจำกัดเหล่านี้จะช่วยให้วางแผนและประเมินความเสี่ยงในการทำงานครั้งต่อไปได้ดีขึ้น
หนังสือทั้งสามเล่มจึงยังมีบทบาทต่อจากการบันทึกสิ่งที่เกิดขึ้น โดยเข็มเพชรมองถึงการนำเนื้อหาไปพัฒนาเป็นเครื่องมือที่คนทำงานใช้ได้ต่อ
“การถอดบทเรียนออกมาเป็นหนังสือเป็นแค่ขั้นตอนแรก เป็นเครื่องมือนำทาง เพราะมันมีข้อจำกัดเรื่องการเก็บข้อมูลเชิงลึก และกลุ่มคนที่อาจจะเข้าไม่ถึงหนังสือ เราตั้งใจให้หนังสือเป็นจุดสตาร์ทในการสร้างการเรียนรู้ให้กลุ่มคนอื่นทั้งคนที่เคยได้รับทุน หรือคนทั่วไปที่สนใจงานสร้างเสริมสุขภาพ สิ่งที่ต้องทำเพิ่มคือการย่อยเนื้อหาเป็นเครื่องมือ และขยายผลผ่านหน่วยจัดการ ภาคี อบจ. รพ.สต. และสภาองค์กรชุมชน เพื่อให้บทเรียนจาก 16 กรณีศึกษา เดินทางไปสู่ชุมชนต่างๆ ที่อยากลุกขึ้นมาเปลี่ยนแปลงตัวเอง” เข็มเพชร กล่าวทิ้งท้าย
เชื่อว่า หลังอ่านจบหนังสือสามเล่มนี้ อาจทำให้หลายคนกลับมามองใกล้ตัวว่า ในพื้นที่ของเรามีปัญหาอะไรที่ควรเริ่มชวนกันคุย และต้องสร้างการเปลี่ยนแปลงด้วยหรือไม่
