เมื่ออายุมากขึ้น การเปลี่ยนแปลง ที่เกิดจากความเสื่อมของร่างกายก็จะมาเยือนเป็นปกติ ความเปลี่ยนแปลงนี้เป็นเรื่องของธรรมชาติที่เกิดขึ้นและเป็นที่รับรู้กันอยู่
อย่างไรก็ตามยังมีอีกความเปลี่ยนแปลงที่อาจเกิดขึ้นโดยที่ไม่ทันรู้ตัว นั้นคือความเปลี่ยนแปลงในเรื่องความคิด การตัดสินใจ พฤติกรรม และการรู้จักตัวเอง
ความน่าสนใจคือ คนจะยอมรับได้ถึงความเสื่อมของร่างกายได้ดี แต่กลับมีความเข้าใจว่าเมื่อสูงวัยก็ยังคิดได้ดี ตัดสินใจได้แม่นยำ เข้าใจโลกที่เปลี่ยนไป มีความสามารถไม่แตกต่างจากในอดีต
เมื่อศึกษาจากงานวิจัยเกี่ยวกับความสูงวัย ก็พอจะแบ่งประเด็นหลักๆ เกี่ยวกับการเปลี่ยนแปลงที่อาจจะขึ้นโดยไม่รู้ตัวได้เป็น 4 ประเด็นหลักๆ
1.คิดและจำได้ไม่เหมือนเดิม - มีงานวิจัยเกี่ยวกับความสูงวัยที่พบว่า ความรวดเร็วในการประมวลข้อมูล ความจำบางประเภท หรือ การมีสมาธิและความสนใจ อาจจะลดลงตามอายุ
ถึงแม้ความรู้ ประสบการณ์ และความเชี่ยวชาญที่สะสมมาเป็นเวลานานอาจยังคงอยู่หรือเพิ่มขึ้น ทำให้ความสามารถบางด้านอาจเปลี่ยนแปลงไป และต้องปรับวิธีการทำงานหรือการใช้ชีวิตให้เหมาะสมกับความเปลี่ยนแปลง
2.ประเมินได้ไม่แม่นยำเหมือนเดิม - มีงานวิจัยที่พบว่าเมื่ออายุเพิ่มขึ้น ความแม่นยำในการประเมินความสามารถโดยรวมของตนเองมีแนวโน้มลดลง
ตัวอย่างเช่น ไม่รู้ตัวว่าจำเรื่องหนึ่งผิด หรือ มั่นใจในความคิดมากเกินไป หรือ การคิดว่าสิ่งที่คิดและพูดมานั้นถูกเสมอไป แสดงให้เห็นว่าความสามารถในการรู้เท่าทันความคิดของตัวเองก็เป็นสิ่งที่อาจเปลี่ยนแปลงไปตามวัยได้เช่นกัน
3.เปิดรับสิ่งใหม่น้อยลง - เมื่ออายุมากขึ้น จะเริ่มชอบความคุ้นเคยที่มีอยู่ ไม่ค่อยอยากทดลองสิ่งใหม่ๆ หรือเริ่มยึดมั่นกับวิธีการที่เคยทำมาก่อนแล้ว โดยเฉพาะคนที่มีประสบการณ์มากและเคยประสบความสำเร็จในหน้าที่การงาน และอาจนำประสบการณ์เหล่านั้นมาเป็นหลักในการตัดสินใจเรื่องใหม่ มากกว่าการเปิดรับข้อมูลหรือความคิดเห็นที่แตกต่าง
มีงานวิจัยที่พบว่า การเปิดรับประสบการณ์และความคิดใหม่ๆ มีแนวโน้มลดลงตามอายุ การมีประสบการณ์มากจึงเป็นทั้งข้อได้เปรียบและสิ่งที่ต้องระมัดระวัง
เพราะประสบการณ์ช่วยให้มีความรู้และมองเห็นรูปแบบของปัญหาต่างๆ ได้ดีขึ้น แต่หากยึดติดกับประสบการณ์มากเกินไป ก็อาจทำให้มองไม่เห็นว่ากติกาหรือเงื่อนไขต่างๆ ได้เปลี่ยนแปลงไปแล้ว
4.พฤติกรรมเปลี่ยนไปโดยไม่รู้ตัว - มีงานวิจัยที่พบว่า ความสามารถในการยับยั้งหรือกลั่นกรองพฤติกรรมบางประเภทก็เปลี่ยนแปลงไปตามวัยด้วยเช่นกัน นำไปสู่การแสดงออกที่อาจไม่เหมาะสมในสถานการณ์ทางสังคม
ตัวอย่างเช่น การพูดหรือถามเรื่องที่อาจทำให้ผู้อื่นไม่สบายใจ หรือ การอวดตนหรือข่มผู้อื่น เป็นต้น
แต่ไม่ได้หมายความว่าคนสูงอายุทุกคนจะมีพฤติกรรมเช่นนี้ หรือทุกครั้งที่คนพูดจาไม่เหมาะสมจะเป็นผลมาจากอายุ แต่ก็ทำให้เห็นว่า ความสามารถในการควบคุมและกลั่นกรองพฤติกรรมเป็นอีกด้านหนึ่งที่อาจเปลี่ยนไปได้
การที่เมื่อคนมีอายุมากขึ้นเริ่มพูดมากขึ้น ชอบเล่าเรื่องเดิมซ้ำๆ ชอบแนะนำหรือสั่งสอนผู้อื่น หรือบางครั้งแสดงความคิดเห็นอย่างตรงไปตรงมาจนคนอื่นรู้สึกไม่สบายใจ เจ้าตัวอาจไม่ได้มีเจตนาไม่ดีเลย
แต่อาจคิดว่าตนเองกำลังแบ่งปันประสบการณ์ ให้คำแนะนำที่เป็นประโยชน์ หรือคิดว่าพูดอย่างตรงไปตรงมาเท่านั้น
เมื่ออายุมากขึ้นอาจจะมีทั้งสิ่งที่เสื่อมลง สิ่งที่ยังคงอยู่ และสิ่งที่พัฒนาขึ้นไป
ความแตกต่างอยู่ที่ว่าแต่ละคนสามารถเรียนรู้ ปรับตัว และยอมรับความเปลี่ยนแปลงของตัวเองได้มากน้อยเพียงใด
ความท้าทายของการสูงวัยจึงอาจไม่ใช่เพียงการดูแลสุขภาพร่างกายเท่านั้น แต่รวมถึงการรักษาความสามารถในการเรียนรู้ เปิดรับความคิดเห็นที่แตกต่าง และประเมินตัวเองอย่างตรงไปตรงมา
การยอมรับว่าอาจไม่รู้บางเรื่อง ไม่ทันต่อความเปลี่ยนแปลงบางอย่าง หรืออาจไม่ได้ตัดสินใจได้ดีเหมือนในอดีต ซึ่งไม่ได้เป็นสัญญาณของความอ่อนแอ แต่กลับสะท้อนถึงวุฒิภาวะและความเข้าใจตนเอง





