จากผลคำวินิจฉัยของคณะกรรมการการแข่งขันทางการค้า (กขค.) กรณีแพลตฟอร์ม (รายหนึ่ง) จัดรายการส่งเสริมการขายและนำร้านค้าเข้าร่วมโดยไม่ได้แจ้งล่วงหน้า ไม่ได้สอบถามความสมัครใจ และไม่ได้รับความยินยอมจากร้านค้า
ผู้เขียนได้ตั้งข้อสังเกตเกี่ยวกับการบังคับใช้พระราชบัญญัติการแข่งขันทางการค้า พ.ศ.2560 (พ.ร.บ.การแข่งขันทางการค้าฯ)
โดยเฉพาะการพิจารณาความผิดของผู้ประกอบธุรกิจที่มีอำนาจเหนือตลาดตามมาตรา 50 และความรับผิดของบุคคลธรรมดาที่เกี่ยวข้องกับการกระทำความผิดของนิติบุคคล
ผลคำวินิจฉัยดังกล่าวดูจะสร้างบรรทัดฐานใหม่ ที่อาจนำไปสู่ปัญหาใหญ่ในการบังคับใช้ พ.ร.บ.การแข่งขันทางการค้าฯ ในอนาคต
หลังจากนั้นได้ปรากฏหนังสือแจ้งคำสั่งของ กขค. ให้ผู้ประกอบธุรกิจแพลตฟอร์มดิจิทัลระงับการเรียกเก็บค่าธรรมเนียม ค่าใช้จ่าย หรือผลประโยชน์อื่นใดในส่วนที่เพิ่มขึ้นจากอัตราเดิม เป็นระยะเวลา 6 เดือน พร้อมให้ชี้แจงโครงสร้างราคาและเหตุผลในการกำหนดค่าธรรมเนียม
คำสั่งดังกล่าวชวนให้ตั้งคำถามอีกครั้งว่า กขค. เข้าใจบทบาทและขอบเขตอำนาจของตนเอง รวมถึงเลือกใช้เครื่องมือทางกฎหมายได้เหมาะสมกับปัญหาเพียงใด
ความแตกต่างระหว่างการลงโทษผู้กระทำผิดกับการออกคำสั่งให้หยุดการกระทำ
หากผู้ประกอบธุรกิจมีพฤติกรรมฝ่าฝืนกฎหมายการแข่งขันทางการค้า ไม่ว่าจะเป็น การใช้อำนาจเหนือตลาดโดยมิชอบ หรือการปฏิบัติทางการค้าอย่างไม่เป็นธรรม กฎหมายได้กำหนดฐานความผิดและบทลงโทษไว้แล้ว การดำเนินการกับผู้กระทำผิดจึงไม่จำเป็นต้องอาศัยคำสั่งห้ามขึ้นค่าธรรมเนียมเพิ่มเติมเป็นเงื่อนไขไว้ก่อน
ขณะเดียวกัน มาตรา 60 ให้อำนาจ กขค. ออกคำสั่งให้ผู้ประกอบธุรกิจระงับ หยุด หรือแก้ไขเปลี่ยนแปลงการกระทำที่มีหลักฐานอันควรเชื่อว่าเป็นการฝ่าฝืนกฎหมายได้
อย่างไรก็ตาม การลงโทษผู้กระทำผิดกับการออกคำสั่งให้หยุดการกระทำมีวัตถุประสงค์แตกต่างกัน แม้สามารถใช้ควบคู่กันได้ แต่ต้องเป็นไปตามเงื่อนไขและเหตุผลของกฎหมายแต่ละส่วน
ความรอบคอบในการใช้มาตรา 60
ผู้เขียนเคยกล่าวถึงเรื่องนี้ไว้แล้วว่า การออกคำสั่งลักษณะดังกล่าว หลักสำคัญที่ควรคำนึงถึงสามประการ ได้แก่
1.ต้องมีหลักฐานอันควรเชื่อว่ามีการกระทำที่อาจฝ่าฝืนกฎหมาย
2.ต้องพิจารณาความจำเป็นเร่งด่วนในการเข้าแทรกแซง และ
3.มีการพิจารณาความสมดุลระหว่างประโยชน์ที่จะได้รับกับผลกระทบที่อาจเกิดขึ้น
หลักการเหล่านี้มีความสำคัญ เพราะการปรับขึ้นค่าธรรมเนียมมิได้หมายความว่า เป็นการกระทำผิดกฎหมายการแข่งขันทางการค้าเสมอไป หากแต่ต้องพิจารณาเหตุผล โครงสร้างต้นทุน ลักษณะพฤติกรรม และผลกระทบต่อการแข่งขันประกอบกัน
คำถามจึงมิใช่ว่า รัฐควรปล่อยให้แพลตฟอร์มปรับขึ้นค่าธรรมเนียมได้ตามอำเภอใจหรือไม่ แต่คือการเข้าแทรกแซงนั้น มีข้อเท็จจริงและเหตุผลทางกฎหมายรองรับเพียงพอหรือยัง
การใช้เครื่องมือทางกฎหมายที่มีอยู่แล้ว
แท้จริงแล้ว กขค. ได้ออกประกาศเกี่ยวกับแนวทางพิจารณาการปฏิบัติทางการค้าที่ไม่เป็นธรรมและการกระทำอันเป็นการผูกขาด ลดการแข่งขัน หรือจำกัดการแข่งขันในธุรกิจแพลตฟอร์มหลายด้าน (Multi-sided Platform) ประเภทพาณิชย์อิเล็กทรอนิกส์ ซึ่งมีผลใช้บังคับตั้งแต่วันที่ 25 มีนาคม 2569
ประกาศดังกล่าวกำหนดแนวทางพิจารณาพฤติกรรมเกี่ยวกับค่าธรรมเนียมไว้อย่างชัดเจน โดยเฉพาะข้อ 4 (1) (ง) ซึ่งกล่าวถึงการเรียกเก็บค่าธรรมเนียม ค่าใช้จ่าย หรือผลประโยชน์อื่นโดยไม่มีเหตุผลอันสมควร รวมถึงการเรียกเก็บในอัตราสูงเกินสมควรเมื่อเทียบกับอัตราที่เคยเรียกเก็บ
นอกจากนี้ ข้อ 4 (2) (ช) ยังกล่าวถึงการเปลี่ยนแปลงเงื่อนไขทางการค้าโดยไม่มีการแจ้งล่วงหน้าในระยะเวลาที่เหมาะสม ขณะที่ข้อ 5 ให้พิจารณาเหตุผลทางเศรษฐศาสตร์ ธุรกิจ และเทคโนโลยี ตลอดจนผลกระทบต่อการแข่งขันประกอบด้วย
นั่นหมายความว่า กขค. มีหลักเกณฑ์สำหรับตรวจสอบความเหมาะสมของการเรียกเก็บและปรับเปลี่ยนค่าธรรมเนียมอยู่แล้ว และคำสั่งตามมาตรา 60 ที่ปรากฏก็ได้อ้างถึงประกาศดังกล่าวด้วย
คำถามสำคัญจึงมิใช่ว่าเหตุใด กขค. ไม่ใช้ประกาศที่มีอยู่ แต่คือเมื่อมีหลักเกณฑ์สำหรับพิจารณาพฤติกรรมดังกล่าวอยู่แล้ว เหตุใด กขค. จึงเห็นว่าจำเป็นต้องใช้มาตรา 60 ออกคำสั่งระงับการขึ้นค่าธรรมเนียมเป็นเวลาถึง 6 เดือน และมีข้อเท็จจริงใดรองรับความจำเป็นและความได้สัดส่วนของมาตรการนี้
การมีประกาศมิได้ตัดอำนาจในการใช้มาตรา 60 แต่การเลือกใช้มาตรการที่ส่งผลโดยตรงต่อการกำหนดค่าธรรมเนียมของผู้ประกอบธุรกิจ ย่อมต้องสามารถอธิบายได้ เพราะการกำกับดูแลการแข่งขันทางการค้ามิใช่เพียงการทำให้ค่าธรรมเนียมไม่เพิ่มขึ้น แต่ต้องมุ่งให้การแข่งขันในตลาดเป็นไปอย่างมีประสิทธิภาพและเป็นธรรม
ความแตกต่างระหว่างการกำกับการแข่งขันกับการบรรเทาภาระค่าครองชีพและต้นทุนธุรกิจ
จากข่าวที่เผยแพร่สู่สาธารณะ ภายหลัง กขค. ออกคำสั่งดังกล่าว กระทรวงพาณิชย์ได้หารือกับแพลตฟอร์มรายใหญ่และได้รับความร่วมมือในการปรับลดค่าธรรมเนียมบางประเภท เพื่อช่วยบรรเทาภาระต้นทุนของผู้ประกอบธุรกิจรายย่อย
เหตุการณ์นี้สะท้อนความแตกต่างของเครื่องมือทางนโยบายได้อย่างชัดเจน การดูแลราคาสินค้าและบริการหรือการบรรเทาภาระค่าธรรมเนียมเป็นบทบาทที่กระทรวงพาณิชย์สามารถดำเนินการผ่านกลไกและอำนาจหน้าที่ที่เกี่ยวข้อง ขณะที่กฎหมายการแข่งขันทางการค้ามุ่งตรวจสอบและแก้ไขพฤติกรรมที่กระทบต่อการแข่งขัน มิใช่ทำหน้าที่ควบคุมอัตราค่าธรรมเนียมเป็นการทั่วไป
แม้ทั้งสองแนวทางอาจช่วยเหลือผู้ประกอบธุรกิจรายย่อยได้เช่นกัน แต่มีวัตถุประสงค์และขอบเขตอำนาจแตกต่างกัน การที่หน่วยงานหนึ่งออกคำสั่งห้ามขึ้นค่าธรรมเนียม ขณะที่อีกหน่วยงานหนึ่งต้องเจรจาขอให้ลดค่าธรรมเนียม ยิ่งทำให้เกิดคำถามว่า แต่ละหน่วยงานกำลังแก้ปัญหาอะไร และใช้เครื่องมือที่ตรงกับปัญหานั้นแล้วหรือยัง
ในฐานะที่เคยดำรงตำแหน่งกรรมการและเลขาธิการ กขค. ผู้เขียนเห็นว่า หน่วยงานกำกับดูแลต้องรู้และเข้าใจบทบาท หน้าที่ ตลอดจนขอบเขตอำนาจที่กฎหมายมอบให้ และเลือกใช้เครื่องมือทางกฎหมายอย่างถูกต้อง เหมาะสม และได้สัดส่วนกับปัญหา
เพราะอำนาจตามกฎหมายที่ใช้อย่างเข้าใจ ย่อมสร้างประโยชน์แก่ระบบเศรษฐกิจ แต่หากใช้อำนาจโดยขาดความเข้าใจ แม้จะมีเจตนาดี ก็อาจก่อให้เกิดผลเสียต่อการแข่งขันทางการค้าและระบบเศรษฐกิจในระยะยาวได้
“การใช้อำนาจให้เกิดประโยชน์ จำต้องเข้าใจอำนาจนั้นเสียก่อน จึงจะใช้ได้อย่างถูกต้อง”





