วิจารณญาณที่ตั้งอยู่บนเหตุผล หลักฐาน และคุณธรรม

ที่อยากได้ข้อมูลอะไร กระทำได้ในพริบตา อยากได้ข้อมูลว่าใครทำอะไรมาบ้างก่อนได้ตำแหน่งใหญ่ ไม่เกินฝีมือของ AI ที่ช่วยสืบเสาะมาได้ 

วันนี้ที่ยากว่าหาข้อมูลคือ การใช้วิจารณญาณในการตัดสินจากข้อมูลที่ได้มานั้น ถ้าไม่ยอมให้ความลำเอียง ชอบไม่ชอบ โน้มน้าวให้เราตัดสินไปในทางใดทางหนึ่งแล้ว การใช้วิจารณญาณตัดสินจากข้อมูลที่ท่วมท้นในวันนี้ ทำได้ไม่ง่ายนัก

ความได้เปรียบของใครสักคนในวันหน้าจึงไม่ได้อยู่ที่คนนั้นหาข้อมูลเก่งมากน้อยแค่ไหน แต่อยู่ที่ความสามารถในการตัดสินใจได้อย่างถูกต้อง ภายใต้สถานการณ์ที่มีข้อมูลท่วมท้น แต่แยกแยะจริงเท็จได้ยาก

วันนี้ เครือข่ายสังคม มีบทบาท และอิทธิพลอย่างยิ่งต่อการตัดสินใจของเรา จะไปกินเลี้ยงกันที่ไหน เราก็ยังพึ่งพาข้อมูลจากทั้ง เครือข่ายสังคม และ AI วันนี้ เครือข่ายสังคม และ AI ช่วยให้เราเชื่อมโยงและแลกเปลี่ยนความคิดเห็นระหว่างผู้คนในกลุ่มต่างๆได้ง่ายขึ้น เลยมีโอกาสสูงมากที่จะทำให้เราคล้อยตามคนส่วนใหญ่ 

เชื่อข้อมูลที่ยังไม่ได้ตรวจสอบ จนรีบเชื่อ รีบแชร์ หรือรีบคัดค้าน เชื่อเฉพาะข้อมูลที่สนับสนุนความคิดของตนหรือกลุ่มของตน จนไม่เปิดใจรับฟังเหตุผลของคนอื่น หรือกลุ่มอื่น ความได้เปรียบของใครสักคน จึงไม่ได้อยู่ที่มีเครือข่ายกว้างขวางแค่ไหน แต่อยู่ที่ความสามารถในการป้องกันไม่ให้ “กระแส” อยู่เหนือ “ วิจารณญาณ”

เรื่องที่ไม่ซับซ้อน ตัดสินใจไม่ยาก แต่วันนี้หันไปทางไหนก็เต็มไปด้วยเรื่องความท้าทายที่ซับซ้อน ตั้งแต่สภาพแวดล้อม สภาพเศรษฐกิจ สภาพประชากร สภาพการสาธารณสุข สภาพการศึกษา แม้แต่สภาพการเมืองก็ซับซ้อนวุ่นวายเกินกว่าที่สมควร

วันนี้เราไม่ค่อยจะมีข้อมูลที่ถูกต้องครบถ้วนในเรื่องที่เป็นความท้าทายเหล่านี้ หรือมีข้อมูลท่วมท้นในเรื่องนั้น แต่แยกถูกผิดแทบไม่ได้ ความได้เปรียบของใครบางคน จึงอยู่ที่ ความสามารถในการตัดสินใจได้อย่างถูกต้องภายใต้ข้อมูลเท่าที่มีอยู่ในมือ

เราสามารถตัดสินใจอย่างถูกต้อง ภายใต้สารพัดความท้าทาย จากการใช้วิจารณญาณที่ตั้งอยู่บนหลักฐานเป็นสำคัญ เราเชื่อในเรื่องที่มีข้อมูลหลักฐานสนับสนุนหรือไม่ ถ้ามีคนบอกว่า AI ทำให้มหาวิทยาลัยหมดความจำเป็น ต้องวินิจฉัยก่อนปักใจเชื่อว่า เคยเกิดขึ้นจริงที่ไหนบ้าง มีงานวิจัยยืนยันอย่างไรบ้าง

และเป็นได้แค่ไหนที่ยิ่งมี AI ยิ่งต้องการมหาวิทยาลัยในรูปแบบใหม่ ข้อมูลหลักฐานช่วยให้เราไม่หลงเชื่อความเห็นที่เป็นกระแส มีคนพูดกันเยอะ

ถ้าเป็นเรื่องที่ถกเถียงกัน แล้วต่างฝ่ายต่างมีหลักฐานสนับสนุน ซึ่งแทบจะเป็นสถานการณ์ที่พบเจอกันเสมอในวันนี้ ที่ทั้งเครือข่ายสังคม และ AI ต่างช่วยเป็นกองหนุนสนับสนุนข้อมูลหลักฐาน ที่เอนเอียงไปได้สารพัดทิศทาง ทุกฝ่ายต่างมีข้อมูลสนับสนุน ในสถานการณ์เช่นนี้ สรรพสิ่งต้องมีคำอธิบายได้อย่างมีตรรกะ ว่าข้อมูลจากแต่ละฝ่ายนำไปสู่ข้อสรุปอย่างสมเหตุสมผลหรือไม่ 

วาทะถกเถียงหักล้างกันได้ แต่ที่หักล้างไม่ได้คือตรรกะ ยิ่งตะแบงข้อมูล ยิ่งขยายวงข้อมูลเพื่อหักล้างอีกฝ่ายหนึ่ง ยิ่งเปิดช่องให้เราวินิจฉัยได้ว่า ข้อมูลของใคร ข้อมูลเรื่องใด อธิบายได้โดยสมเหตุสมผล ตรรกะช่วยให้เรามองความสัมพันธ์ของเหตุและผล ช่วยแยกแยะความจริงกับการตีความ ช่วยให้ไม่รีบด่วนสรุปไปตามมโนที่เกิดขึ้นเฉพาะหน้า

แม้เป็นเรื่องที่มีหลักฐาน มีตรรกะ ก็ยังต้องวินิจฉัยเพิ่มเติมด้วยว่า เรื่องนี้ถูกต้องและเหมาะสมในบริบทของคุณธรรมของสังคมนั้นหรือไม่ ไม่ใช่ทุกเรื่องที่มีหลักฐาน และเหตุผลสนับสนุนให้ทำได้ สมควรที่จะทำ หากเรื่องใดทำร้ายผู้คนในทางใดทางหนึ่งในวันหน้า เรื่องนั้นไม่ควรทำ เรื่องใดทำแล้วสร้างความเหลื่อมล้ำให้ขยายตัวมากขึ้นไปอีก เรื่องนั้นไม่ควรทำ ไม่ว่าจะมีหลักฐาน และเหตุผลดีเพียงใดก็ตาม

การตัดสินใจจะมีประสิทธิผล เป็นธรรมและยั่งยืน เมื่อตัดสินใจโดยมีองค์ประกอบสามประการครบถ้วน คือมีข้อมูลหลักฐานที่ทำให้เรารู้ว่าอะไร ‘เกิดขึ้น’ มีเหตุผลช่วยให้เราเข้าใจว่า ‘ทำไมจึงเกิดขึ้น’ มีคุณธรรมช่วยให้เราตัดสินใจว่า ‘อะไรคือสิ่งที่ควรทำ’