วันอาทิตย์ ที่ 22 พฤศจิกายน 2569

Login
Login

ดัน 'ฝายดักตะกอนอัจฉริยะ' ลดสารหนู 94.6% นำร่องแม่สาย 18 เดือน

เปิดแผนสู้สารหนูแม่น้ำกก-สาย รัฐนำร่อง "ฝายดักตะกอนอัจฉริยะ" แม่สาย 18 เดือน ลดสารหนู 94.6% ปกป้องพื้นที่เกษตรเชียงราย 2.7 หมื่นไร่

รัฐบาลเดินหน้าแก้ไขปัญหาสารหนูปนเปื้อนในแม่น้ำกกและแม่น้ำสายอย่างครบวงจร ชูนวัตกรรม "ฝายดักตะกอนอัจฉริยะ" นำร่องทดสอบในพื้นที่แม่สาย 18 เดือน ลดสารหนูได้กว่า 94% ควบคู่การแจกจ่ายน้ำสะอาด ระบบกรองนาโนไบโอชาร์ จัดทำแผนที่เกษตร Agri-Map และเตรียมนำข้อมูล "ลายนิ้วมือสารหนู" เข้าหารือร่วมกับเมียนมาและจีน 24-26 พฤศจิกายนนี้ เพื่อจัดการปัญหาที่ต้นเหตุอย่างยั่งยืน

วันนี้ (22 พ.ย. 69) ร้อยเอกหญิงภัทร์ดารัสมิ์ ทองสลวยกร รองโฆษกประจำสำนักนายกรัฐมนตรี เปิดเผยถึงความคืบหน้าการแก้ไขปัญหาสารหนูปนเปื้อนในแม่น้ำกก - แม่น้ำสาย โดยระบุว่ารัฐบาลให้ความสำคัญกับการจัดการปัญหาในทุกมิติ ทั้งการควบคุมต้นเหตุ การจัดหาน้ำสะอาดเพื่อการอุปโภคบริโภค การตรวจวัดคุณภาพสิ่งแวดล้อมอย่างเข้มข้น และการนำผลงานวิจัยและเทคโนโลยีสมัยใหม่มาประยุกต์ใช้ในพื้นที่จริง เพื่อสร้างความเชื่อมั่นและคืนความปลอดภัยในการดำรงชีวิตให้แก่ประชาชนในภาคเหนือ

เปิดตัวนวัตกรรม "ฝายดักตะกอนอัจฉริยะ" นำร่อง Sandbox แม่สาย 18 เดือน

กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) ได้นำเสนอแนวทางการแก้ไขปัญหาเชิงโครงสร้างด้วยนวัตกรรม "ฝายดักตะกอนอัจฉริยะ" ซึ่งเป็นผลงานวิจัยร่วมกันระหว่างสำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (สกสว.) มหาวิทยาลัยนเรศวร และสถาบัน DHI โดยออกแบบมาเพื่อดักจับตะกอนละเอียดซึ่งเป็นตัวกลางสำคัญในการพัดพาสารหนูในลำน้ำโดยเฉพาะ
 

ทีมวิจัยได้นำข้อมูลสถิติจริงในพื้นที่มาทดสอบผ่านระบบจำลองแม่น้ำเสมือนจริง หรือ Digital Twin ต่อเนื่องยาวนานถึง 523 วัน ก่อนพัฒนาเป็นระบบผันน้ำขุ่นเข้าสู่บ่อบำบัดริมตลิ่ง ทำงานร่วมกับระบบควบคุมอัตโนมัติและปัญญาประดิษฐ์ (AI) ในการประเมินคุณภาพน้ำแบบเรียลไทม์ ผ่านกระบวนการทำงาน 5 ขั้นตอนหลัก ได้แก่ "ดัก - ตก - ดูด - รีด - คืน"

  1. ดักและตกตะกอน เมื่อเซ็นเซอร์ตรวจพบค่าความขุ่นเกินเกณฑ์มาตรฐาน ระบบจะเปิดรับน้ำเข้าสู่บ่อพักและเติมสารช่วยจับตะกอนเฉพาะช่วงเวลาที่จำเป็น เพื่อแยกตะกอนแขวนลอยออกจากมวลน้ำ
  2. ดูดและรีดตะกอน ตะกอนที่ปนเปื้อนสารหนูจะถูกดูดและรีดน้ำออก จากนั้นนำไปชั่งน้ำหนัก ติดรหัสเฉพาะตัวเพื่อการตรวจสอบย้อนกลับ (Traceability) และส่งไปกำจัดตามมาตรฐานความปลอดภัยด้านสิ่งแวดล้อมอย่างเคร่งครัด
  3. คืนน้ำสะอาด น้ำที่ผ่านการบำบัดแล้วจะถูกตรวจวัดค่าสารหนูซ้ำอีกครั้งก่อนปล่อยกลับคืนสู่แม่น้ำ พร้อมรายงานผลคุณภาพน้ำแบบเรียลไทม์ให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องและประชาชนสามารถติดตามตรวจสอบได้

ผลจากการจำลองสถานการณ์ชี้ให้เห็นว่า ระบบดังกล่าวมีศักยภาพในการลดปริมาณสารหนูได้สูงถึง 94.6% หากดำเนินการติดตั้งครบ 3 ชุด บริเวณแม่น้ำสายช่วงกิโลเมตรที่ 95 - 99 จะช่วยให้คุณภาพน้ำในแม่น้ำผ่านเกณฑ์มาตรฐานได้ถึง 476 วัน จาก 523 วัน ส่งผลให้ระบบผลิตน้ำประปาแม่สายสามารถเดินเครื่องผลิตน้ำได้ตามปกติทุกวัน จากเดิมที่ต้องหยุดการผลิตชั่วคราวในบางช่วงที่ค่าสารปนเปื้อนสูง
 

อย่างไรก็ตาม เพื่อให้เกิดความแม่นยำสูงสุดก่อนขยายผลในวงกว้าง ที่ประชุมจึงมีมติเห็นชอบให้ดำเนินโครงการนำร่องในรูปแบบ Sandbox บริเวณหัวงานชลประทานแม่สาย เป็นระยะเวลา 18 เดือน ซึ่งจะครอบคลุมช่วงฤดูฝนในปี 2570 เพื่อประเมินประสิทธิภาพการทำงานจริง คาดว่าจะช่วยลดสารหนูที่ไหลเข้าสู่พื้นที่นาข้าวได้ประมาณ 94% และช่วยคุ้มครองพื้นที่เกษตรกรรมได้ราว 27,000 ไร่ ครอบคลุมเกษตรกรผู้ใช้น้ำกว่า 3,356 ราย โดยกรมชลประทานและ สกสว. เตรียมลงพื้นที่สำรวจจุดก่อสร้างบ่อดักและบำบัดตะกอนครบวงจร ณ บ้านเหมืองแดง อำเภอแม่สาย และบริเวณฝายเชียงราย

เร่งแก้ปัญหาเฉพาะหน้า ส่งเทคโนโลยี "นาโนเทค" กรองน้ำสะอาดถึงมือชุมชน

นอกเหนือจากแผนงานเชิงโครงสร้าง รัฐบาลยังเร่งบรรเทาความเดือดร้อนด้านน้ำดื่มน้ำใช้ให้แก่ประชาชนในทันที โดยนำเทคโนโลยีจากศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ (นาโนเทค) สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) ลงพื้นที่ปฏิบัติการจริง ประกอบด้วย

  • ชุดตรวจสารหนูแบบรวดเร็ว "M-Sense" นวัตกรรมที่ช่วยให้เจ้าหน้าที่และชุมชนสามารถตรวจคัดกรองสารหนูในน้ำได้ด้วยตนเองและทราบผลภายในเวลาเพียง 3 - 5 นาที ทั้งนี้ จากการสุ่มตรวจคัดกรองน้ำดื่มบรรจุขวด น้ำแข็ง น้ำดื่มในโรงเรียน และโรงพยาบาลแม่สาย รวมทั้งสิ้น 30 ตัวอย่าง พบว่าผ่านเกณฑ์มาตรฐานความปลอดภัยทั้งหมด
  • ระบบกรองนาโนไบโอชาร์ (Nano-Biochar) เทคโนโลยีกรองน้ำประสิทธิภาพสูงที่สามารถลดสารหนูได้สูงสุดถึง 99% ปัจจุบันได้ดำเนินการติดตั้งไปแล้ว 4 พื้นที่ในจังหวัดเชียงราย โดยผลการทดสอบที่บ้านริมกก อำเภอเมืองเชียงราย พบว่าสามารถลดค่าสารหนูในน้ำดิบจาก 0.069 มิลลิกรัมต่อลิตร เหลือเพียง 0.0035 มิลลิกรัมต่อลิตร หรือคิดเป็นการลดลงเกือบ 95% โดยมีต้นทุนการกรองต่ำกว่า 2 บาทต่อน้ำ 1,000 ลิตร

ขณะเดียวกัน รัฐบาลเตรียมขยายการติดตั้งระบบกรองน้ำและจุดตรวจวัดไปยังพื้นที่ตำบลท่าตอน อำเภอแม่อาย จังหวัดเชียงใหม่ และอำเภอเมืองเชียงรายเพิ่มเติม โดยที่ผ่านมาได้จัดส่งน้ำสะอาดเข้าช่วยเหลือประชาชนในตำบลท่าตอนแล้วกว่า 100,000 ลิตร พร้อมกันนี้ กรมชลประทานได้บริหารจัดการสำรองน้ำต้นทุนจาก 3 อ่างเก็บน้ำหลักสำหรับพื้นที่อำเภอฝางและอำเภอแม่อาย รวมกว่า 22.5 ล้านลูกบาศก์เมตร เพื่อรองรับสถานการณ์หากมีความจำเป็นต้องลดการใช้น้ำจากแหล่งน้ำธรรมชาติที่มีความเสี่ยง

วางแผนระยะกลาง-ยาว ลงทุนประปาบาดาลและขยายเขตประปาส่วนภูมิภาค

สำหรับการสร้างความมั่นคงด้านน้ำอย่างยั่งยืน รัฐบาลได้แบ่งแผนการดำเนินงานออกเป็น 2 ระยะสำคัญ ได้แก่

ระยะแผนงาน    หน่วยงานรับผิดชอบ    รายละเอียดโครงการและเป้าหมาย

  • ระยะกลาง กรมทรัพยากรน้ำบาดาล เตรียมก่อสร้างระบบประปาบาดาลชุมชน 14 ระบบ ใน 2 ตำบลของอำเภอแม่สายที่เคยประสบปัญหาหยุดจ่ายน้ำ และวางแผนขยายรวม 22 ระบบ ภายใต้งบประมาณ 165 ล้านบาท (อยู่ระหว่างขอรับงบกลาง) คาดว่าจะช่วยเหลือประชาชนได้ราว 17,600 คน
  • ระยะยาว การประปาส่วนภูมิภาค (กปภ.) เตรียมขยายเขตระบบประปาครอบคลุมพื้นที่ ฝาง - แม่อาย - ไชยปราการ โดยดึงน้ำดิบจากอ่างเก็บน้ำแม่ทะลบมาใช้ผลิตน้ำประปา เพื่อลดการพึ่งพาน้ำดิบจากแม่น้ำสายหลักที่มีความเสี่ยงอย่างถาวร

คุมเข้มต้นเหตุลักลอบแร่ จัดทำ Agri-Map สร้างความเชื่อมั่นเกษตรกร

ในด้านการสกัดกั้นปัญหาจากต้นทาง กระทรวงอุตสาหกรรมกำลังเร่งออกประกาศกำหนดชนิดและสภาพแร่ที่ต้องขออนุญาตนำเข้าและส่งออกอย่างเข้มงวด เพื่อให้สามารถตรวจสอบย้อนกลับถึงแหล่งที่มาของแร่ได้ทุกขั้นตอน พร้อมบูรณาการร่วมกับหน่วยงานด้านความมั่นคงในการลาดตระเวนและสกัดกั้นการลักลอบเคลื่อนย้ายแร่ผิดกฎหมายตามแนวชายแดน

ส่วนการเยียวยาและฟื้นฟูความเชื่อมั่นให้แก่ภาคการเกษตร รัฐบาลเตรียมลงพื้นที่เก็บตัวอย่างพืช ดิน และน้ำ จำนวน 50 จุด ในอำเภอแม่อาย จังหวัดเชียงใหม่ เพื่อนำข้อมูลมาจัดทำ Agri-Map หรือแผนที่เกษตรเพื่อการบริหารจัดการเชิงรุก โดยจะแบ่งพื้นที่ออกเป็น 3 โซนสี ได้แก่ โซนสีเขียว โซนสีเหลือง และโซนสีแดง ซึ่งมีกำหนดเผยแพร่อย่างเป็นทางการในวันที่ 15 ธันวาคม 2569

การจัดทำโซนนิ่งดังกล่าวมีเป้าหมายเพื่อสร้างความชัดเจนให้เกษตรกรทราบว่าพื้นที่ใดสามารถเพาะปลูกได้ตามมาตรฐานความปลอดภัย ป้องกันการเหมารวมจนกระทบต่อราคาผลผลิตทั้งจังหวัด โดยผลผลิตจากพื้นที่โซนสีเขียวจะได้รับการผลักดันเข้าสู่การรับรองมาตรฐาน GAP (Good Agricultural Practices) เพื่อสร้างมูลค่าเพิ่ม ส่วนผลผลิตในพื้นที่ที่ตรวจพบสารปนเปื้อนเกินค่ามาตรฐาน รัฐบาลจะมีมาตรการรับซื้อและนำไปทำลายอย่างถูกวิธีตามหลักเกณฑ์ที่กำหนด นอกจากนี้ รัฐบาลยังเตรียมเปิดตัว แพลตฟอร์มข้อมูลกลาง เพื่อรวบรวมผลการตรวจวัดคุณภาพน้ำ ดิน และผลกระทบด้านต่าง ๆ ที่ผ่านการตรวจสอบยืนยันแล้วจากทุกหน่วยงาน ให้ประชาชนสามารถเข้ามาตรวจสอบสถานการณ์ในพื้นที่ของตนเองได้อย่างโปร่งใส

ยกหลักฐานวิทยาศาสตร์ "ลายนิ้วมือสารหนู" ถกความร่วมมือ 3 ประเทศ

ร้อยเอกหญิงภัทร์ดารัสมิ์ กล่าวย้ำในตอนท้ายว่า รัฐบาลจะขับเคลื่อนมาตรการทั้ง 2 แนวทางควบคู่กันไปอย่างไม่หยุดยั้ง ทั้งการบรรเทาผลกระทบเฉพาะหน้าเพื่อให้ประชาชนเข้าถึงน้ำสะอาดและปลอดภัย และการแก้ไขปัญหาเชิงโครงสร้างในระยะยาว ตั้งแต่การควบคุมต้นทาง การบำบัดตะกอน การฟื้นฟูระบบนิเวศลุ่มน้ำ ไปจนถึงการใช้กระบวนการทางวิทยาศาสตร์ขั้นสูงในการพิสูจน์แหล่งกำเนิดของสารปนเปื้อน

ทั้งนี้ คณะผู้แทนไทยเตรียมนำข้อมูลผลการตรวจวัดของหน่วยงานในประเทศ รวมถึงผลการวิเคราะห์ไอโซโทปหรือ "ลายนิ้วมือของสารหนู" ซึ่งเป็นหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ที่สามารถระบุแหล่งที่มาได้อย่างแม่นยำ ไปใช้ประกอบการเจรจาในเวที การประชุมคณะทำงานร่วม 3 ประเทศ (ไทย - เมียนมา - จีน) ระหว่างวันที่ 24 - 26 พฤศจิกายน 2569 นี้ เพื่อให้การแก้ไขปัญหาข้ามพรมแดนตั้งอยู่บนพื้นฐานของข้อเท็จจริงทางวิทยาศาสตร์ และนำไปสู่การยุติปัญหาสารหนูปนเปื้อนที่ต้นเหตุได้อย่างเป็นรูปธรรม