สกสว. ชี้ต้นตอจากเหมืองต้นน้ำ จนนำหลักฐานไปหารือกับสถานทูตจีน และพัฒนา Digital Twin แม่น้ำกกเตือนภัยล่วงหน้า
KEY POINTS
- สกสว. ใช้ระบบ ววน.อัจฉริยะและนิติวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อมชี้ว่าต้นตอสารหนูในแม่น้ำกก 60-75% มาจากเหมืองแร่ในเมียนมา และได้ยื่นหลักฐานให้ทูตจีนเพื่อขอความร่วมมือจัดการ
- แจ้งเตือนประชาชนผ่านแอปพลิเคชัน "ปลาปลอดภัย by Open Science" หลังพบสารหนูเกินมาตรฐานในเครื่องในปลา และแบ่งโซนความเสี่ยงรายแปลงสำหรับพืชผัก
- พัฒนา Digital Twin ของแม่น้ำกกเพื่อแจ้งเตือนคุณภาพน้ำแบบเรียลไทม์ และมีข้อเสนอให้สร้างเขื่อนดักตะกอนเพื่อลดสารหนูในแม่น้ำสาย
ระบบ ววน.อัจฉริยะ แก้ปัญหาสารพิษข้ามแดน
นพ.สุวิทย์ วิบุลผลประเสริฐ เป็นประธานการประชุมคณะกรรมการติดตามและประเมินผลการสนับสนุนวิทยาศาสตร์ การวิจัยและนวัตกรรม ณ มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงราย โดยแสดงความห่วงใยวิกฤติของจังหวัดเชียงรายในขณะนี้
ซึ่ง รศ.ดร.ธนพล เพ็ญรัตน์ ผู้อำนวยการหน่วยภารกิจฐานข้อมูลและระบบดิจิทัล สำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (สกสว.) รายงานการใช้ระบบ ววน.อัจฉริยะแก้ปัญหาสารหนูและตะกั่วจากมลพิษข้ามพรมแดนในแม่น้ำกก สาย และโขง ระหว่างที่ยังหยุดต้นทางไม่ได้
นิติวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อมชี้ว่า สารหนูส่วนเกินในแม่น้ำกกร้อยละ 60–75 สอดคล้องกับเหมืองแร่หายากต้นน้ำในเมียนมา
หลักฐานนี้ถูกยื่นต่อเอกอัครราชทูตจีนประจำประเทศไทย พร้อมพิกัดเหมือง 2,676 จุด เพื่อขอความร่วมมือในการจัดการเหมืองต้นทาง ซี่งเอกอัครราชทูตจีนรับจะส่งข้อมูลต่อไปยังรัฐบาลจีน
รศ.ดร.ธนพล เพ็ญรัตน์ ผู้อำนวยการหน่วยภารกิจฐานข้อมูลและระบบดิจิทัล สกสว.
ด้านผลตรวจปลากว่า 500 ตัวอย่าง พบว่าเนื้อปลาส่วนใหญ่ไม่เกินมาตรฐาน แต่เครื่องในประมาณร้อยละ 30 เกินมาตรฐาน ข้อมูลสื่อสารเป็น 3 สีผ่านแอปพลิเคชันไลน์ ‘ปลาปลอดภัย by Open Science’ ดาวน์โหลดได้บน Google Play สำหรับระบบ Android และ App Store สำหรับ iOS
จนจังหวัดประกาศห้ามบริโภคไส้ปลา การบริโภคปลากลับมากว่าร้อยละ 80 และมีการเข้าถึงระบบกว่า 260,000 ครั้ง และขยายผลไปยังแม่น้ำโขงในจังหวัดเลยและหนองคาย
ระบบยังเปิดให้ประชาชนร่วมเป็น นักวิทยาศาสตร์พลเมืองร่วมส่งตัวอย่างปลาเข้าตรวจทุกเดือน และโครงการนำร่องกับครูและนักเรียน 14 โรงเรียนริมโขง จังหวัดหนองคายและเลย
ขณะที่การเก็บตัวอย่างพืชผักร่วมกับมหาวิทยาลัยนเรศวรและมหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง ได้ระบบแบ่งโซนเสี่ยงรายแปลงที่แม่นยำร้อยละ 95 เกษตรกรนอกโซนเสี่ยงจึงขายผลผลิตได้
Digital Twin แม่น้ำกก เชื่อมเซนเซอร์คุณภาพน้ำแบบเรียลไทม์
“สกสว.ร่วมกับ Danish Hydraulic Institute (DHI) สถาบันผู้นำด้านการบริหารจัดการน้ำและสิ่งแวดล้อมแห่งประเทศเดนมาร์ก พัฒนา Digital Twin แม่น้ำกก เชื่อมเซนเซอร์คุณภาพน้ำแบบเรียลไทม์ AI และแบบจำลอง MIKE Hydro
เพื่อเตือนให้งดลงเล่นน้ำ งดใช้น้ำเพื่อการเกษตร และงดบริโภคปลา เมื่อสารหนูมีแนวโน้มสูงขึ้น โดยจะใช้งานเต็มรูปแบบปลายเดือนพฤศจิกายนนี้” รศ. ดร.ธนพลกล่าว
ขณะที่ ศ. ดร.สมปอง คล้ายหนองสรวง ผู้อำนวยการ สกสว. เปิดเผยว่า ศ. ดร.ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม มอบหมายให้ สกสว. เป็นแกนในการประสานศูนย์วิทยาศาสตร์การแพทย์ที่ 1/1 เชียงราย กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงราย และมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลล้านนา เชียงราย
ห้องปฏิบัติการตรวจวัดโลหะหนักรู้ผลได้ 1–3 วัน
ในการปรับปรุงความพร้อมของห้องปฏิบัติการให้สามารถตรวจวัดโลหะหนักได้ภายใน 1–3 วัน เพื่อจัดการความเสี่ยงให้ประชาชนในพื้นที่ได้อย่างรวดเร็ว เนื่องจากปัจจุบันการส่งตัวอย่างไปวิเคราะห์ต้องใช้เวลาถึง 2 สัปดาห์กว่าจะได้ผลกลับมา
นอกจากนี้ยังมอบหมายให้ สกสว. ใช้ประโยชน์จาก Digital Twin ของแหล่งน้ำในการออกแบบเขื่อนดักตะกอน เพื่อลดความขุ่นและสารหนูในแม่น้ำสาย ซึ่ง รศ. ดร.ธนพล ได้เสนอแนะให้ติดตั้งเขื่อนดักตะกอนบริเวณต้นน้ำชายแดนไทย–เมียนมา ในฝั่งของประเทศเมียนมา
ภายหลังรับฟังการรายงาน ที่ประชุมได้ชื่นชมความพยายามที่จะประสานทุกฝ่ายทำงานร่วมกัน พร้อมขอให้ศึกษาการจัดการปัญหาเดียวกันที่อำเภอร่อนพิบูลย์ จังหวัดนครศรีธรรมราช เพื่อปรับใช้ในการแก้ปัญหาของจังหวัดเชียงรายต่อไป
สารพิษในเชียงรายไม่ใช่เรื่องใหม่ สกสว.ควรถอดบทเรียนกรณีศึกษาปัญหาเหมืองแร่ที่ร่อนพิบูลย์ จังหวัดนครศรีธรรมราช ซึ่งมีสารพิษปนเปื้อนในแหล่งน้ำธรรมชาติ ทำให้เกิดโรคไข้ดำที่ทำลายอวัยวะต่าง ๆ อย่างรุนแรง
เหตุการณ์ครั้งนั้นแก้ปัญหาด้วยการปิดเหมือง สำหรับข้อเสนอแนะในการดักตะกอนจะต้องจัดการฝังกลบกากแร่ในที่ที่เหมาะสมและปลอดภัย ไม่ให้ปนเปื้อนในดินและแหล่งน้ำธรรมชาติอื่น
รวมถึงร่วมมือกับกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมในการจัดหาแหล่งน้ำอื่นที่ปลอดภัย เร่งหาบ่อเก็บน้ำฝนที่เพียงพอต่อการบริโภคได้ตลอดทั้งปี และเฝ้าระวังโรค ไม่ควรแก้ปัญหาที่กลางน้ำหรือปลายน้ำ.





