'บอนไซ' เยียวยาใจ คุยกับ 'กรกช ไทยศิริ' กับความหลงใหลต้นไม้ในกระถาง

"บอนไซ" (盆栽) คือศาสตร์และศิลป์การจับต้นไม้ย่อส่วนใส่กระถางที่เลียนแบบธรรมชาติมากที่สุด "กรกช ไทยศิริ" แห่ง Bonsai Hunter ผู้หลงใหลต้นไม้ในกระถาง เปิดใจ...ทำไมบอนไซช่วยเยียวยาจิตใจ

คำว่า บอนไซ 盆栽 มาจากคำว่า 盆 แปลว่า กระถาง และคำว่า 栽 แปลว่า การปลูก มาประกอบเข้าด้วยกัน

..บอนไซ แปลว่า ต้นไม้ในกระถาง

กรกช ไทยศิริ แห่ง Bonsai Hunter ได้นำบอนไซ 150 ต้น มาจัดแสดงใน นิทรรศการบอนไซ (A Living Legacy of Time Japan Bonsai Exhibition by Bonsai Hunter) ที่สยามพารากอน

กรกช ไทยศิริ ผู้ก่อตั้ง Bonsai Hunter

จุดประกาย กรุงเทพธุรกิจ พาเปิดใจคนรักบอนไซ กรกช ไทยศิริ ที่เริ่มจากต้นบอนไซเล็ก ๆ ในกระถางสีชมพูจากสวนจตุจักร จุดเริ่มต้นที่ทำให้เขาหลงเสน่ห์ของต้นไม้ย่อส่วน

บอนไซสนญี่ปุ่น Kishu Shimpaku ต้นประธานอายุกว่า 500 ปี

ทำไมถึงสนใจบอนไซ

“ขอเล่าย้อนถึงตอนที่ผมเรียนจบแล้วไปทำงานที่อิรัก อายุ 21-22 ปี เป็นวิศวกรทำงานคอนซัลท์เรื่องการขุดเจาะน้ำมัน ทำไมไม่ไปยุโรป? เพราะที่นี่ให้ค่าตอบแทนสูงกว่า

ตอนช่วง 10 ปีแรกเราใช้พลังงานมาก สุขภาพยังดี แต่พอเริ่มขึ้นเลข 3 ประกอบกับงานหนัก กดดันมาก เริ่มมีปัญหาทางจิต นอนกัดฟันจนฟันสึกไปเรื่อย ๆ

อยู่กลางทะเลทราย จะเปิดประตูเข้าห้องต้องใส่ถุงมือเพราะมันร้อนมาก ตื่นมาเจอกำแพงสูงกันระเบิด 3-4 เมตร จะออกไปหาลูกค้าต้องใส่เสื้อเกราะ มีรถนำขบวน บางที่ผ่านไปเจอถุงทราย ถ้าพ่นสีขาวคือกับระเบิด ถ้าออกไปข้ามเส้นสีแดงไปก็แล้วแต่ยูเลย

นิทรรศการ A Living Legacy of Time Japan Bonsai Exhibition by Bonsai Hunter

แต่ผมก็เชื่อมั่นในบริษัทระดับโลก เขาคงไม่ปล่อยให้เราไปเจออะไรที่เสี่ยงตาย แต่พอย้อนกลับไปดูตัวเอง เริ่มมีคำถาม นอนไม่หลับ เริ่มศึกษาธรรมะ ด้วยพื้นฐานเราเป็นนักวิทยาศาสตร์ ผมชอบคอนเซปต์ของพระพุทธเจ้าที่อธิบายด้วยหลักเหตุและผล

แต่พอไม่ไหวจริง ๆ จึงตัดสินใจลาออก ทิ้งเงินเดือนที่หาในไทยไม่ได้ กลับเมืองไทยมาบวช สักพักเริ่มคิด เราไม่ได้ตอบแทนพ่อแม่เลย ตอนเรียนก็พึ่งพาเขา ก็ส่งเงินมาให้เขา พยายามกลับมาใช้ชีวิตทั่วไปแต่ปัญหาไม่หาย เริ่มเข้าป่า ขี่มอเตอร์ไซค์ไปเที่ยวแต่ไม่ได้ช่วยอะไรเลย

วันหนึ่งไปเดินเล่นสวนจตุจักร เจอต้นไม้ต้นหนึ่ง 300 บาท ใส่กระถางสีชมพู อะไรน่ะ...ซื้อกลับบ้านแล้วนั่งพิจารณาดู ตอนนั้นไม่รู้จักบอนไซเลย เริ่มหายใจแรง รู้สึกมีความสุขนะ เริ่มลืม...

ใช้คำว่า ลืม ในสิ่งเร้ารอบข้าง รู้สึกเราถูกดึงออกจากความปั่นป่วน ตา หู จมูก ลิ้น กายใจ ไม่ได้หายทันทีนะ ก็เริ่มฝึก ซื้อเข้ามาเพิ่ม เรามีกำลังซื้อเพราะทำงานไม่ค่อยใช้เงิน ผมรู้สึกนอนหลับ อยากตื่นเช้า แดดแรงเดี๋ยวตาย ต้องรดน้ำ รู้สึกต้องรับผิดชอบอะไรบางอย่าง แต่ต้นแรกตายตั้งแต่สองสามอาทิตย์แรกแล้ว เราก็คิดว่าน่าลอง คราวนี้ทำจริงจัง”

ต้น Itoigawa Shimpaku อายุ 150 ปี

เริ่มศึกษาบอนไซแล้ว

“เริ่มซื้อ ต่อมาเริ่มขาย ถามในพันทิพย์ มีคนโทรมารับถึงบ้าน คิดว่าก็โอเคขายได้ ฝึกทำ ตายเยอะ เสียหายเยอะ เสียดายนะ แต่สิ่งที่ได้คือกลับมาอยู่ในโลกที่คนอื่นเขาอยู่ได้ ซึ่งผมคิดว่าคุ้มมาก ลองนึกภาพถ้าวันนั้นไม่เกิดขึ้น ต่อให้วันนี้มีเงินสัก 30 ล้าน จะเป็นคนบ้าที่ใช้เงิน 30 ล้านเพื่อรักษาตัวเองก็ได้ เลยคิดว่าสิ่งที่มันเสียไปแล้วก็ปล่อยมันไป แต่วันนี้เรามีความสุข เราแบ่งความสุขที่เราเปิดแกลลอรี่ มีลูกศิษย์ มาช่วยกันสร้างพลังบวกด้วยกัน รู้สึกว่าคุ้มค่า”

ศึกษาเพิ่มเติมด้วย

“ถ้าไปญี่ปุ่นต้องใช้วีซ่า ผมเดินทางทั้งชีวิตคิดว่าไม่อยากไปไหน ต่อให้ที่สวยขนาดไหน อยากไปแต่ไม่อยากเดินทาง ก็ไม่ได้ไปญี่ปุ่น มาศึกษาด้วยตัวเอง เรียนรู้กับคนยุคก่อน ๆ ที่เป็นบอนไซขนานไทย เราก็มาประยุกต์ใช้ เรียนรู้จากน้ำตาและแผลเป็นกับตัวเอง ไม่มีอาจารย์ มาจากที่เราอยากทำ เวลานั้นบอนไซเข้าถึงยาก ติดต่อยาก หรือติดต่อไปเขาไม่ยินดีจะคุยกับเรา ต้องใช้เวลา

นิทรรศการบอนไซ

ตอนที่กลับมาจากต่างประเทศ ผมต้องปรับตัวเองเยอะมากในการพูดคุยกับคน มีปัญหาโดยเฉพาะสังคมทั่วไปที่ไม่ใช่สังคมงาน เพราะตอนทำงานผมเป็นพนักงานที่ดี เป็นหัวหน้าที่ดี แต่พอหมดเวลางานมันไม่หมด เราจะเอาความดีเดือดบ้าบอ ทำไปทำไมเพื่ออะไร

จนเวลาผ่านไปสักระยะ เจ้าบอนไซขัดเกลา ผมเริ่มศึกษาวิถีญี่ปุ่น วาบิ-ซาบิ ความไม่สมบูรณ์แบบคือความสวยงามที่สุด ไม่ใช่ว่า บอนไซต้องซ้ายขวาเท่ากันทุกมิล ไม่งั้นไปแกะบล็อกจากโรงงานมา

เพราะฉะนั้นธรรมชาติ คือ ตัวแทนของ 'วาบิซาบิ' อาการหายเครียดไม่รู้ว่าเกิดขึ้นเมื่อไหร่ คิดว่าใช้เวลานานมากกว่าจะรู้ตัว มารู้อีกทีเรามีความสุขไปแล้ว โดยไม่รู้ว่าเส้นที่ดำดิ่งมันขึ้นมาเป็นเส้นปกติเมื่อไหร่”

ยุคนั้นคนไทยเล่นบอนไซแค่ไหน

“ตอนนั้น 17 ปีที่แล้ว คนเล่นบอนไซอายุ 50-60 ปี ตอนนี้ลูกศิษย์รุ่นใหม่มีมากขึ้นเรื่อย ๆ ผมว่าเติบโตพร้อมกับโซเชียลมีเดีย และตอนที่ผมกลับมาต้องปรับตัวเยอะมากในการพูดคุย การเข้าสังคมไทย เราอยู่ในโมเมนต์ที่กดดันจริง ๆ ตอนนั้นที่ราชบุรีเป็นแหล่งบอนไซ ขุดมาจากภูเขา เป็นสายพันธุ์เขตร้อน มีกลุ่มคนเล่นบ้าง แล้วเราใช้วิธีศึกษาเอง

พอผ่านไปสักระยะหนึ่ง เจ้าบอนไซมันกล่อมเกลาผม ธรรมชาติคือตัวแทนของวาบิซาบิ ผมเข้าใจคอนเซปต์ของบอนไซมากขึ้น

ตอนนี้คนไทยสนใจบอนไซมากขึ้น โซเชียลมีเดียมีส่วน และเด็กรุ่นใหม่ คนที่อยู่เมืองสนใจ เขาไม่ได้มีโอกาสอยู่ในที่มีอากาศที่โล่ง ได้ตกปลา ปีนต้นไม้ เล่นน้ำคลอง มาเที่ยวห้างก็สนุกแต่ไม่มีกิจกรรมอื่นให้ทำ มีงานศิลปะที่จรรโลงจิตใจ พอมีงานศิลปะ มีสังคม มีภาษาที่ใช้คุยกันก็ตอบโจทย์ชีวิต”

วิถีแห่งบอนไซ คืออะไร

“บอนไซต้องยึดอยู่ในหลักธรรมชาติ คือการเจริญเติบโตของต้นไม้ ต้องหาแสงแดด คือหลักการสร้างบอนไซ ส่วนรูปทรงที่แตกต่างกันเป็นตัวบ่งชี้ อย่างแรกคืองานศิลปะ มันไม่ถูกจำกัด มีอิสระบนความคิดในการสรรสร้างค์ บอนไซไม่มีทางที่จะไปโตในจุดที่แดดอยู่ตะวันออก ไปขึ้นตะวันตก มันย้อนแย้งกัน

โดยรูปทรงที่แตกต่างกันบ่งชี้ถึงลักษณะภูมิประเทศ ภูมิอากาศ พื้นที่ที่ขึ้น พอจินตนาการได้ว่าต้นไม้ที่โตกลางทุ่งนาจะเอี้ยวมั้ย เขาจะโตสบาย ขยายกิ่งก้าน ส่วนต้นไม้ที่อยู่บนเขา มีต้นไม้สูงใหญ่สองสามชนิดคลุม มีโขดหิน มีอย่างอื่น ดังนั้นโอกาสเอี้ยวเพื่อเอาชีวิตรอดก็มีมาก

บางต้นบางทรงเป็นการจำลองสวนป่า อย่าง “ทรงตกกระถาง” คือ จำลองต้นไม้ที่โตออกจากหน้าผา พยายามหลบเงาหน้าผาไปโต ยื่นออกไปเลยเรียกว่า ทรงตกกระถาง

รูปทรงของบอนไซมีมาตรฐานหลัก ๆ อยู่ แต่ไม่ควรจะไปยึดว่าจะต้องกิ่งซ้ายเท่านี้ขวาเท่านี้ อัตราส่วนเป๊ะ ๆ ผมบอกว่าศิลปะถ้าตีกรอบมาก ๆ มันจะเหมือนงานสั่งปั๊ม นิทรรศการบอนไซ จึงสนุกเพราะมีความหลากหลายให้ชม

ต้นไม้ที่นิยมทำบอนไซ

“ไม้ไทย เช่น เกล็ดปลาหมอ ตะโก มะขาม โมก ไทร ของญี่ปุ่นเช่น ต้นสนดำ สนจูนิเปอร์ สนชิมปากุ สนฮิโนกิ ทับทิม เมเปิ้ล ซากุระ บ๊วย เยอะมาก แต่ชนิดที่อยู่บ้านเราได้มีไม่เยอะ ผมเคยทำซากุระสักพักก็ไม่ไหว ดอกไม่ออก

บอนไซญี่ปุ่น มีความโหดร้ายทางชีวภาพ ดินไหล หิมะถล่ม ฟ้าผ่า พายุ จึงก่อให้เกิดพื้นฐานของต้นไม้ที่แตกต่าง

ถ้ามองต้นไม้ที่อายุเก่าแก่ไม่มีทางซ้ำเลย เป็นเรื่องจริงไม่ได้เว่อร์ บอนไซคือต้นเดียวในโลกจริง ๆ เพราะต้น 100 ปี จะโตเหมือนกันทุกวัน เอี้ยวเหมือนกัน เป็นไปไม่ได้ คือเอกลักษณ์

Bonsai Workshop

บอนไซอย่างเราที่เป็นอาร์ทิสต์ต้องเข้าใจสัจธรรม ต้นที่จะเลือกต้องดูอนาคต ต้องมองออกตั้งแต่วันแรกที่เจอ อีกสิบปี หรืออีกสองปีก็ได้จะเป็นยังไง สิบปีตอนมันจบทรงแล้วจะประมาณไหน ต้องมีวิสัยทัศน์ในการเลือก

เช่นถ้าไปญี่ปุ่น บอนไซเยอะมาก สวย ๆ ทั้งนั้น ถ้าไม่นับเรื่องราคาที่แตกต่าง เราต้องมองให้เห็นถึงอนาคต เพราะเราไม่ได้ซื้อต้นสำเร็จมาตั้งแล้วนั่งชม แต่เราคือผู้สร้าง เราซื้อวัตถุดิบมาสร้าง กิ่ง เถ้า ลวด ดัดทรง จับพลิกจับหงาย ออกมาเป็นผลงานศิลปะ

พอเรามีทักษะ เราเอาวัตถุดิบมาผสมผสานกัน ใช้กาลเวลาพิสูจน์จะออกเป็นผลงานที่เห็น คุณค่าจะประเมินยาก ไม่ได้บอกว่าดีกว่าใครนะ เทียบกับงานปั้น งานเพนท์ ทำเสร็จใส่กรอบเป็นผลงานอมตะ แต่ บอนไซ คือ ลิฟวิ่งอาร์ต (living art) ถ้าเราขี้เกียจสักสองวัน ไม่รดน้ำ สิ่งที่เราทำมาสิบปีคือสูญเปล่า เป็นเรื่องของวินัย เล็กน้อยแต่ทุกวัน มันคือจิตวิญญาณ ผมว่ามีศิลปะน้อยแขนงมากที่พิสูจน์ตัวตนของผู้สร้างได้เท่ากับบอนไซ”

กรกช ไทยศิริ

เลี้ยงบอนไซไม่รอดเพราะอะไร

“บางทีเราพลาด เช่น บางวันขี้เกียจ หรือช่างเถอะ หรือวันที่ฝนตกหนัก การที่เราปล่อยให้สภาวะพื้นที่เกิดพลาดนิดเดียวไปเลย ไม่ได้รดน้ำสองวัน หรือกลางแดดเปรี้ยง จะเลี้ยงยังไงให้รอดเราจึงต้องสร้างสภาวะที่ทำเราให้พลาดน้อยที่สุด

บ้านเราร้อน ก็ใช้สแลนช่วยกรองแสง แมลงเยอะ เราก็ศึกษาทำความรู้จักกับแมลง ใช้เวลาป้องกัน ยุคห้าปีหลัง กระบวนการเก็บองค์ความรู้ เผยแพร่มากขึ้น และเราเปิดสอน หลัง ๆ มีแชตเอไอ วิเคราะห์ว่า ใช้ยาอะไร ถ้าเกิดก่อน 17 ปี ผมคงไม่เจ็บปวด”

ต้น Kishu Shimpaku อายุกว่า 70 ปี

ระดับความแพงของบอนไซ

“อายุ ชนิด รูปทรง ดูร่วมกัน ในงานนี้ต้นประธานมาจากภูมิภาคคันไซ อายุ 500 ปี หลับตามองย้อนไปอายุเท่ากับเราเริ่มก่อตั้งอาณาจักรอยุธยา การพิสูจน์เวลาใช้การเจาะกิ่งไม้ดูเนื้อเยื่อคำนวณเวลา มีการสร้างดาต้าเบส แต่แน่นอนต้นไม้ต่างชนิดกันโตไม่เท่ากัน อย่างเราเลี้ยงโมกไม่กี่ปีก็โตแล้ว แต่สนญี่ปุ่นโตช้า ผมเลี้ยงมา 7 ปี ต้นเท่าปากกา”

บอนไซที่มีลำต้นสีขาว คือ อะไร

“สีขาวเรียกว่า dead wood จากลักษณะการโตที่แตกต่าง สร้างริ้วรอย สร้างแผลเป็น ต้นไม้ต้องสู้กับธรรมชาติ เช่นต้องเอี้ยวไปหาแสงแดด เจอฟ้าผ่า หิมะ

สีขาว คือ ส่วนหนึ่งของต้น แต่ตายไปแล้ว เปรียบเหมือนคนพิการบางส่วน นิ้วขาด มีแผลเป็น แต่ยังเป็นคนมีชีวิต

'แผลเป็น' ของบอนไซ บอกประสบการณ์ กาลเวลา มองเป็นงานศิลปะ จะมีศิลปินคนไหนที่สร้างแผลเป็นและกาลเวลาได้เท่ากับธรรมชาติ

เพราะฉะนั้นยิ่งขาวยิ่งมีราคา ยิ่งเป็นศิลปินผู้สร้างมีชื่อยิ่งราคาสูง แต่การทำบอนไซเป็นธุรกิจไม่ใช่เรื่องง่าย ไม่ใช่แค่มีกำลังทรัพย์ต้องมีทักษะ ต้องมีพื้นที่”

ต้น Kishu Shimpaku อายุกว่า 150 ปี

ที่ว่าคนรุ่นใหม่สนใจบอนไซมากขึ้น ด้วยเหตุผลเชิงธุรกิจ

“ไม่ ผมว่าน้อง ๆ รุ่นใหม่สรรหาจากสิ่งที่ผมเคยเจอ และมองหางานศิลปะ ความสงบ มีกิจกรรม สังคม ธรรมชาติ ใช้เวลาไม่กี่นาทีในแต่ละวัน และมันไม่ได้โตเร็ว มันเป็นสิ่งมีชีวิตที่เติบโตไปกับเรา บางทีเรายุ่งก็ต้องมารดน้ำนะ มีตารางง่าย ๆ ของการดูแล ตัดแต่ง ใส่ปุ๋ยบ้าง”

เวลาเลี้ยงแล้วตาย รู้สึกยังไง

“เสียดาย เศร้านะ ย้อนไปช่วงแรกของชีวิตถ้าผมไม่ทำอย่างนี้ ผมอาจใช้เงิน 20 ล้านรักษาตัวเอง แต่นี่ผมใช้เงินไม่เท่าไหร่แล้วทำให้ผมอยู่บ้าน มีความสุขกับการอยู่บ้าน ฟังเพลง ทำบอนไซ จิบชา มันเติมเต็มชีวิตมากกว่าขี่มอเตอร์ไซค์หรือไปปาร์ตี้ เคยมีบางต้นที่เราประทับใจมีความหมายมีคนที่รับต่อไปเขาก็รัก เราไม่ยึดติด เพราะเราเป็นผู้สร้าง สิ่งที่ผมสนุกคือการสรรสร้าง การดูแล เราเป็นแกลลอรี่ถ้าเราไม่สร้าง คนมาจะเริ่มเบื่อเห็นต้นเดิม เราเป็นผู้สร้างเราส่งต่อให้คนอื่นเลี้ยงต่อ ผลงานก็จะเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ”

นิทรรศการบอนไซ (A Living Legacy of Time” Japan Bonsai Exhibition by Bonsai Hunter)

ชมความงดงามของบอนไซญี่ปุ่น และพบกับ “The Magnificent Seven” 7 ต้นบอนไซระดับมาสเตอร์พีซของงาน พร้อมคอลเลคชันบอนไซญี่ปุ่นทรงคุณค่าที่หาชมได้ยากในประเทศไทย รวมถึง ต้นประธานอายุกว่า 500 ปี ถ่ายทอดความงดงามของกาลเวลา ศิลปะ และปรัชญาแห่งธรรมชาติ

ต้น Kishu Shimpaku อายุ 100 ปี

จัดรูปทรงคล้ายสวนป่า

ร่วมกิจกรรม Bonsai Exhibition Tour ฟังเรื่องราว ความเป็นมา และเอกลักษณ์ของบอนไซแต่ละต้น ผ่านการบรรยายโดยผู้เชี่ยวชาญจาก Bonsai Hunter (เฉพาะวันเสาร์และอาทิตย์ รอบเวลา 11.00 / 13.00 / 15.00 / 17.00 น.) และ Bonsai Workshop เรียนรู้เทคนิคการจัดแต่งและการดูแลรักษาต้นบอนไซจากผู้เชี่ยวชาญ วันนี้ถึง 30 สิงหาคม 2569 ณ Living Hall ชั้น 3 สยามพารากอน