เลี้ยง ‘ผึ้ง’ ในป่า ตามธรรมชาติ กอบกู้โลกแล้วยังได้ ‘น้ำผึ้ง’ ดีที่สุดตอบแทน

เป็นเรื่องที่น่าวิตกกังวลเป็นอย่างยิ่ง เมื่อประชากร ผึ้ง ทั่วโลกลดลงอย่างวิกฤติ ส่งผลกระทบกับความมั่นคงทางอาหารและระบบนิเวศในธรรมชาติอย่างรุนแรง

ในประเทศไทย โชคดีที่ยังมีผู้เห็นคุณค่าของ ผึ้ง แล้วลงมือเลี้ยงในป่าตามธรรมชาติอย่างจริงจัง กรุงเทพธุรกิจ ได้ไปชมการเลี้ยงผึ้งแบบไม่ทำลายสิ่งแวดล้อม ที่อำเภอปะทิว จังหวัดชุมพร

เมื่อไปถึง บริษัท น้ำผึ้งรักษ์ป่า เราได้พบกับ คุณ เปี๊ยก-ปวีณา วิริยประไพกิจ กรรมการผู้จัดการ บริษัท น้ำผึ้งรักษ์ป่า จำกัด Accidental Beekeeper นำพาเราเข้าป่าไปสัมผัสกับรังผึ้งที่เลี้ยงไว้

"เราเห็นค่าทุกสิ่งทุกอย่างที่ธรรมชาติมอบให้ เราอยากให้ห่วงโซ่คุณค่ายั่งยืน รังแรกคือรัง 001 เป็นจุดเริ่มต้นที่ตั้งมาหลายปี เริ่มจากความไม่รู้ ไม่ได้ศึกษาเชิงพาณิชย์ แต่ใช้วิธีสอบถามชาวบ้าน จนกระทั่งมีผึ้งเข้ามาอยู่ในรัง ทำให้เกิดกำลังใจและเริ่มขยายจาก 5 รัง เป็น 10 รัง

Cr. Kanok Shokjaratkul

จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นเมื่อจบฤดูกาลและได้ชิมน้ำผึ้ง ในพื้นที่นั้นมีฝนตกหนัก แต่ก็แลกมาด้วยการที่ดอกไม้ออกดอก จากการลงพื้นที่ทำให้เห็นความอุดมสมบูรณ์และได้เรียนรู้ความแตกต่างระหว่าง น้ำผึ้งดิบ (Raw Honey) กับน้ำผึ้งเชิงพาณิชย์

น้ำผึ้งต่างประเทศมักมีรสหวานจัดจากดอกไม้ชนิดเดียวในช่วงฤดูร้อน แต่น้ำผึ้งที่นี่ถูกนำเข้าสู่กระบวนการวิจัยด้านประสาทสัมผัส (sensorial) ได้รับนิยามว่าเป็น exotic sweetness มีความหวานซ่อนเปรี้ยว ไม่รู้สึกเหนียวหนืดในคอ ซึ่งน้ำผึ้งเชิงพาณิชย์ทั่วไปมักจะมีความเหนียวหนืดจนต้องดื่มน้ำตาม

บพท. (หน่วยบริหารจัดการระดับพื้นที่) ซึ่งอยู่ภายใต้ อว. (กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม) เขาบอกให้เราเขียน concept proposal มา ผ่านไป 1 ปี เขาสร้างแทร็กใหม่ให้เราเป็น Diamond Project เพื่อทำเป็นโมเดลให้แก่ชุมชนอื่น

Cr. Kanok Shokjaratkul

มีการตั้งสมมติฐานการวิจัยทั้งในแง่องค์ประกอบทางกายภาพและเคมี รวมถึงการพิสูจน์แหล่งกำเนิด (origin) จากพืชพันธุ์ต่าง ๆ

น้ำผึ้งที่นี่เป็นชนิดโพลีฟลอรัล (polyfloral) มาจากดอกไม้หลายชนิด แตกต่างจากน้ำผึ้งสายโมโนฟลอรัล (monofloral) ที่มาจากสวนเกษตรเชิงเดี่ยว

มีงานวิจัยการศึกษาเรณูดอกไม้ (melissopalynology) โดยทีมพฤกษศาสตร์มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ลงพื้นที่เก็บข้อมูลจนสามารถระบุพืชพันธุ์ที่มีอยู่ในน้ำผึ้งได้ทั้งหมด

Cr. Kanok Shokjaratkul

มีงานวิจัยสารออกฤทธิ์ทางชีวภาพ (Bioactive Compound) พบสารพฤกษเคมีและโพลีฟีนอลจำนวนมากเป็นร้อยชนิด

น้ำผึ้งจำเป็นต้องมีการบ่มตามธรรมชาติ (natural aging) ตามวิถีของผึ้ง อุณหภูมิ และสภาพแวดล้อม เพื่อรักษาคุณภาพให้ดีดังเดิม น้ำผึ้งนี้ไม่มีการใช้กระบวนการความร้อน (pasteurization) เพื่อฆ่าเชื้อ

ผลการวิจัยได้รับการตีพิมพ์ ถือเป็นก้าวสำคัญสำหรับน้ำผึ้งไทย มีการวิจัยเรื่องการจัดการหลังการเก็บเกี่ยว (post-harvest) เนื่องจากประเทศไทยยังไม่มีเกณฑ์มาตรฐานชัดเจน ข้อมูลที่ได้มีส่วนช่วยวางทิศทางน้ำผึ้งไทย ในแง่การออกแบบน้ำผึ้ง"

Cr. Kanok Shokjaratkul

รักษ์ป่า: วิถีธรรมชาติและการเลี้ยงผึ้งแบบฟื้นฟูระบบนิเวศ

"น้ำผึ้งเรา รสไม่เหมือนที่อื่น เพราะมี Mountain to Sea ecology ระบบนิเวศที่มาจากเนินเล็ก ๆ มีลมมีฝนที่เอาแร่ธาตุมาลง แล้วมีลมทะเล มีความร้อนชื้น น้ำผึ้งเราตัวหนึ่ง Coastal ไม่ได้เค็มปะแล่ม แต่มีกลิ่นอายคล้าย ๆ ทะเล

รังผึ้ง เราเอาไม้ล้มในพื้นที่มาทำรัง แต่น้องผึ้งจะอยู่หรือไม่อยู่เป็นการตัดสินใจของน้อง ๆ เราไม่ฟอร์ซ เราไม่ซื้อรังสำเร็จ วิธีตั้งรังก็น้อมไปกับบริบทป่าจริง ๆ ไม่มีการสร้างโซน ไม่มีจุดนี้ดี maximize ลงตรงนี้ 300 รัง

รักษ์ป่าเป็นโมเดลการทำแบบ regenerative business ผ่านการเลี้ยงผึ้งอย่างอนุรักษ์ หมายถึงเซฟหมด ทั้งผึ้งน้อย ตัวอ่อน ผึ้งโตเต็มวัย และคนก็ต้องปลอดภัย ไม่มีสารเคมี ไม่มียาฆ่าแมลง ต้องตรวจสอบตัวเอง 360 องศา

Cr. Kanok Shokjaratkul

พื้นที่ของเราอยู่ช่วงบนของชุมพร ทดลองไประดับหนึ่งแต่ยังอยู่ในกระบวนการศึกษา พื้นที่ยังขยับไปขยับมา 163 ไร่ ถึง 382 ไร่ ทุกปีระบบนิเวศ climate change เปลี่ยนแปลง เราทำตามธรรมชาติจริง ๆ ธรรมชาติว่าไงเราน้อมรับและทำดีที่สุดในเงื่อนไขกลไกของธรรมชาติ

น้ำผึ้งที่ได้เป็นน้ำผึ้งดิบ ไม่มีคำศัพท์นี้ในเมืองไทย เรียกว่า Raw Honey ไม่ pass ไม่อะไรทั้งสิ้น ตัวน้ำผึ้งเอง anti-bacterial antibiotic anti-viral anti ทุกอย่าง มีฤทธิ์ทางเยียวยาด้วย

เราขวนขวายที่จะเอา อย. ห้องบรรจุ ต้องใส่ชุด ใส่หมวก ช่วงบรรจุสดไม่โดนมือ ถูกมือช่วงเก็บเกี่ยวทีหนึ่ง จากนั้นก็ไม่แตะอีก ไม่มี human intervention เข้าห้อง

Cr. Kanok Shokjaratkul

น้ำผึ้งเราก็ไม่บีบคั้น ไม่มีสารอะไร มีเพียงเฟรมสลับ ยกมาใส่เครื่องหมุน น้ำผึ้งก็จะหยดออกมา สลับออก พร้อมน้องตัวอ่อนอยู่ข้างใน

ของเราเป็นผึ้งไทย เน้นประชากรผึ้ง เน้นสุขภาวะของผึ้ง น้ำผึ้งเป็น by product เราต้องเรียนรู้อย่างเหมาะสม ให้ค่าเขาอย่างที่เขาเป็น ไม่ใช้ผึ้งพันธุ์ ผึ้งพาณิชย์ ผึ้งยุโรป ที่เขาบรีด Breed (เพาะพันธุ์ ผสมพันธุ์ ขยายพันธุ์) มาเพื่อไม่ให้ดุร้าย เลี้ยงง่าย แต่ไม่ค่อยแข็งแรง เสี่ยงต่อโรคภัย ซึ่งน้ำผึ้งในท้องตลาดซูเปอร์มาร์เก็ตที่ไทยส่วนใหญ่เป็นผึ้งพันธุ์

ผึ้งโพรงจะมาอยู่ในรังที่เราทำไว้ตามธรรมชาติมากน้อยแล้วแต่ พื้นที่นี้เราตรวจหมด สารโลหะ เกษตรกรที่อยู่ในเน็ตเวิร์กเราต้องอยู่ในเงื่อนไขนี้ สิ่งที่ได้คือผลผลิตของเขาดีขึ้น ผสมเกสรได้ผลดี ดีกว่าการใช้ปุ๋ยเคมีปีต่อปี ได้ผลมากขึ้น คุณภาพดีขึ้น รายได้เพิ่มขึ้น รายจ่ายลดลงเพราะไม่ต้องจ่ายเรื่องปุ๋ยเรื่องสารเคมี แล้วสุขภาพดี

Cr. Kanok Shokjaratkul

ชุมชนที่อยู่กับเรา เกษตรกรอยากจะเรียนรู้วิธีเลี้ยงผึ้งอย่างรับผิดชอบ เพื่อให้สวนไปยาว ๆ ชีวิตตัวเองไปยาว ๆ น้ำผึ้งพวกนี้ต้องได้เกณฑ์และมีความโดดเด่นเป็นพิเศษ

หลายท่านคงรู้จัก Private Research Honey Collection ของเรา ซึ่งเฉพาะป่านั้นมีความหลากหลายเชื่อมต้นนั้นต้นนี้ มีกลิ่นมีเทสที่ลิ้นของเขาจะสัมผัสได้

น้ำผึ้งเราที่ได้ในโซนป่าที่ลึกขึ้น ความสมบูรณ์ของป่า ความหลากหลายก็มีความน่าสนใจมากขึ้น เมื่อนักวิชาการนักวิจัยได้ชิม ในแล็บจะคลี่ออกมาเลยว่ามีอะไรบ้าง น้ำผึ้งเรามีฤทธิ์เทียบเท่ากับน้ำผึ้งต่างประเทศตัวสูง ๆ สารต้านอนุมูลอิสระมีสูง มีวิตามินซีสูง วิตามินซีคือตัว activate antioxidant

Cr. Kanok Shokjaratkul

มีการตรวจน้ำตาลไอโซโทป (เคยมีคดีมะพร้าวที่หวานไม่จริง) ตรวจอะตอมพิสูจน์ว่าแท้ระดับไหน ของเรามีฟลาโวนอยด์ตัวเก่งอยู่ในพื้นที่ที่เมื่อรวมกันแล้วเราเรียก flavonoid complex เป็นตัวที่ทำให้การต้านอักเสบเราสูงเท่าของต่างประเทศ โพลิฟีนอล สารพฤกษเคมี เป็นสเปกตรัม ไบโอไดเวอร์ซิตี้ออกมาอย่างนี้ ทำให้ต้านอักเสบสูง เกิดการป้องกันไม่ให้เซลล์แตกตัว น้ำผึ้งที่ดีมากของต่างประเทศบางตัวมีฤทธิ์ดังกล่าวแต่ทำให้เซลล์มนุษย์แตกตัว

เมื่อค้นพบในแล็บก็ตื่นเต้นมาก เรามีแล็บ Finding ทั้ง data ทั้งประมวลผล มี research ที่ได้รับตีพิมพ์แล้วใน Journal Q1 ท็อปสุดของ Journal เรามีน้ำผึ้ง 3 ตัว ที่ทำไปเรียนรู้ไป

ตัวที่ต้านอักเสบสูง เราใช้ cellular protection ได้รางวัล Gold Award ของเวทีโลก ลอนดอน ฮันนี่ ที่เป็นสายแข็ง"

Cr. Kanok Shokjaratkul

Be our Friend

"เคยมีเพื่อนที่กลัวผึ้ง แต่อยากเลี้ยงผึ้ง มาถามว่าจะทำได้ไหม เราเลยขึ้นโครงการอุปถัมภ์ผึ้ง 1 ปี ใน 1 รัง มีผึ้ง 25,000 ตัว แต่น้องมีชีวิตแค่ 5 อาทิตย์ เราก็ตีไปประมาณ 9 เจน ให้เขาตั้งชื่อรัง แล้วเราก็รายงานผลส่งไปให้ดูทุก 3 เดือน

ผึ้ง เป็นแมลงที่อุตสาหะ ทำเพื่อส่วนรวม ไม่มีผึ้งตัวไหนทำเพื่อตัวเอง ชีวิตทั้งหมดอุทิศเพื่อฝูงของเขา เพื่อระบบนิเวศ อิ่มเท่าไรก็ยังเก็บเกี่ยวต่อเอากลับไปให้ บินผสมเกสรไปเรื่อย ๆ ทั้งชีวิต 5 อาทิตย์ไม่ได้หยุด มีแค่นอนตอนก่อนเป็นตัว 3 วันแรก แล้วค่อย ๆ โต เรียนรู้เป็นพี่เลี้ยง เป็นหน่วยหาอาหาร forager เป็นหน่วยทหาร

ผึ้งเป็นองค์กรที่มีการแบ่งงานที่เป็นระบบมาก worker bee หน่วยลาดตระเวนจะไปดูก่อน ว่าตรงนี้มีอาหารแล้วส่งสัญญาณด้วย waggle dance เต้นให้รู้ทิศทาง เต้นแรงมาก เต้นนานมาก เต้นพร้อมกันหลายตัว แหล่งอาหารดีมาก แล้วจะมีหน่วยที่ไปตามดูว่าจริงแท้ดีจริงแค่ไหน แล้วที่เหลือค่อยตามไป

Cr. Kanok Shokjaratkul

เวลาเขาเต้นมันจะมีเสียงพิเศษขึ้นมา คือ frequency แบบเพิ่มขึ้น ซึ่งน่ารักมาก ในความธรรมดาของธรรมชาติมีความมหัศจรรย์ มีความพิเศษที่เราเรียนรู้ได้

แล้ว worker bee ส่วนใหญ่เป็นตัวเมีย ซึ่งหลายคนไม่รู้ มีภารกิจรอวันที่รังเต็มแล้วต้องแยก แล้วมี Queen Bee คนที่ 2 เกิดขึ้น เพื่อแยกฝูง บินออกมาเพื่อให้ตัวผู้ของรังอื่นมาผสมพันธุ์ด้วย เป็นการสืบสายพันธุ์ตัวเองต่อไปกับครอบครัวใหม่

ใน 1 รังจะมีควีนบีแค่ตัวเดียว ผสมพันธุ์กลางอากาศครั้งเดียว แต่เก็บไข่อยู่นาน แล้วก็ปล่อยไข่ทุกวัน วันละเป็น 1,000 ควีนบีทำหน้าที่หนักที่สุด"

Cr. Kanok Shokjaratkul

เข้าป่ากัน ไปดูรังผึ้ง

จากการลงพื้นที่ ป่าที่นี่อุดมสมบูรณ์มาก ชุ่มชื่น เย็นฉ่ำ มีฝนตกตลอด ไปที่ไหนมีแต่ป่าไม้สีเขียว ผึ้งที่เราไปดูมี 3 ชนิด

1. ชันโรง (Stingless Bee) ไม่มีเหล็กใน ตัวเล็กมาก น้ำผึ้งมีสารต้านอนุมูลอิสระสูงกว่าน้ำตาลทั่วไป

2. ผึ้งหลวง ทำรังบนต้นไม้สูง มีนิสัยค่อนข้างดุ ลักษณะรวงผึ้งเป็นรวงเดี่ยว มีส่วนบนเป็นหัวน้ำผึ้งขนาดใหญ่ที่ไม่ซ้อนอยู่กับตัวอ่อน ฤดูกาลของน้ำผึ้งหลวงจะอยู่ในช่วงเดือนมีนาคม-พฤษภาคม รังที่พบเห็นได้ทั่วไปในช่วงอื่นจะเป็นรังพักที่ผึ้งหนีอากาศและหนีลมมาหลบพักชั่วคราวเท่านั้น ซึ่งรังพักเหล่านี้จะมีน้ำหวานอยู่น้อยมากเพื่อให้ผึ้งได้มีกิน

3. ผึ้งโพรง มีเหล็กใน อาศัยในโพรงไม้ หากอยู่เงียบ ๆ ในป่าจะได้ยินเสียงผึ้งบินอยู่รอบ ๆ บริเวณยอดอ่อนของต้นกระถินเทพา ผึ้งจะเก็บเกสรจากดอกสีขาว เก็บน้ำหวานจากตาใบและยอดอ่อน ผึ้งชอบเสม็ดแดง เสม็ดขาว ดอกเสม็ดแดงเป็นแหล่งน้ำหวาน ใบอ่อนของเสม็ดแดงมีกลิ่นหอมคล้ายชมพู่เพราะเป็นพืชตระกูลเดียวกัน

Cr. Kanok Shokjaratkul

เปิดรังผึ้ง ดูผึ้งและรังของจริง

วันแรกเราเข้าป่าไปแล้ว ฝนตก ไม่สามารถเปิดรังผึ้งให้ดูได้ ต้องมาเข้าป่าอีกวันหนึ่ง ซึ่งก็ได้ดูสมใจ ต้องใส่ชุดป้องกันผึ้ง เหมือนชุดอวกาศ ซึ่งถ้าผึ้งมาตอม เราต้องอยู่เฉย ๆ อย่าไปปัด ไม่งั้นมันจะต่อย

ปิดท้ายกิจกรรมในป่าด้วยการชิมน้ำผึ้ง 5 ชนิด แต่ละชนิดมีเอกลักษณ์ตามความหลากหลายทางชีวภาพเฉพาะตัว จากพื้นที่ป่าไม้ ป่าละเมาะ สวนผสม เช่น ป่าละเมาะที่ห่างออกไป 2 นาที, สวนมะพร้าวริมชายฝั่งห่างออกไป 5-10 นาที 

Cr. Kanok Shokjaratkul

1. Signature เป็นตัวแทนรสชาติของป่าในพื้นที่นี้ รสชาติต่างจากน้ำผึ้งเชิงพาณิชย์ที่ผ่านกระบวนการพาสเจอไรซ์ทำให้สูญเสียรสชาติ สารอาหาร และสารออกฤทธิ์ทางชีวภาพที่ถูกทำลายด้วยความร้อน

2. Hillside มาจากเจ้าของวัย 70 กว่าปีที่เป็นนักอนุรักษ์ มีพื้นที่อยู่บนเขาติดกับเขตสงวนพันธุ์สัตว์ป่า เชฟส่วนใหญ่มักจะชอบน้ำผึ้งชนิดนี้เพราะมีลักษณะที่เรียกว่า Brown Body แม้ในสวนจะไม่มีผลไม้เลย แต่กลับมีรสชาติเบาและมีความเป็นผลไม้ (Fruity) คาดว่าเป็นอิทธิพลจากกลิ่นของดอกพะยอม (White Meranti) ที่มีความหอมแรงจนติดมาในน้ำผึ้ง

Cr. Kanok Shokjaratkul

3. Woodland มาจากชาวประมงที่มีสวนยางและเต็มไปด้วยดอกไม้ป่า พื้นที่มีความลาดชันมาก เจ้าของตัดสินใจเลิกออกเรือประมงเนื่องจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศทำให้ลมแรงเกินไปและเขารู้สึกไม่ปลอดภัยเมื่อต้องออกทะเลในวัย 50 ปี หันมาเลี้ยงผึ้งแทน ทำรายได้ 100,000-200,000 บาทต่อปี เพียงพอต่อการดำรงชีวิต ปัจจุบันเป็นสวนผึ้ง (Bees Garden) แล้ว

4. Spring Water น้ำผึ้งจากผึ้งหลวงในป่าธรรมชาติ ผึ้งหลวงเหล่านี้จะไม่ทำรังในหีบแต่จะอยู่บนต้นไม้สูง น้ำผึ้งชนิดนี้พบโดยบังเอิญในป่าชายฝั่งที่มีแหล่งน้ำจืดใต้ดิน รสชาติโดดเด่นและมีการหมัก (Fermented) เป็นที่ชื่นชอบของหลายคน

5. Stingless bee น้ำผึ้งชันโรง มีเอกลักษณ์และแตกต่างจากน้ำผึ้งอื่น ๆ

Cr. Kanok Shokjaratkul

การเลี้ยงผึ้งแบบยั่งยืน (Sustainable Beekeeping) ที่เราเห็นมานี้ จะไม่ฆ่าตัวอ่อนผึ้งหรือทำลายรัง จะตัดเฉพาะส่วนที่เป็นรวงผึ้งสำหรับเก็บน้ำหวานที่ไม่มีตัวอ่อนอยู่เท่านั้น 

อาหาร 1 ใน 3 ของมนุษย์มาจากการที่ผึ้งช่วยผสมเกสร ถ้าไม่มีผึ้ง โลกจะขาดแคลนอาหาร ปัจจุบันประชากรผึ้งทั่วโลก (โดยเฉพาะในอเมริกา) กำลังลดลงอย่างน่าตกใจ

โครงการ Be our Friend ให้คนมาอุปถัมภ์ (Adopt) รังผึ้งได้ โดยติดชื่อที่รังและได้รับน้ำผึ้ง 3 ขวด ในการช่วยสนับสนุนการอนุรักษ์ผึ้ง ผู้สนใจติดต่อได้ที่เพจ Facebook : rakpaa.homey หรือ Line OA ของโครงการ

Cr. Kanok Shokjaratkul

Cr. Kanok Shokjaratkul

Cr. Kanok Shokjaratkul

Cr. Kanok Shokjaratkul

Cr. Kanok Shokjaratkul

Cr. Kanok Shokjaratkul

Cr. Kanok Shokjaratkul

Cr. Kanok Shokjaratkul