"ผมมีความคิดอย่างหนึ่งว่า ในเมื่อเราไม่สามารถยกมหาวิทยาลัยมาสอนชาวบ้านผู้ด้อยโอกาสได้ เราก็ทำหน้าที่แทน มาทำการสอน เหมือนยกมหาวิทยาลัยมาให้ชาวบ้านตามต่างจังหวัด ไม่ค่อยห่วงว่าจะมีคนมาเรียนมากหรือน้อย เพราะว่าการให้ความรู้เรื่องกฎหมายเพิ่มมา 1 คน หรือ 10 คน ก็ดี ล้วนเป็นประโยชน์ทั้งสิ้น"
ทองใบ ทองเปาด์ ทนายแมกไซไซ และอดีตนายกสมาคมนักเขียนแห่งประเทศไทย เกิดวันที่ 12 เมษายน 2469 ที่ตำบลตลาด อำเภอเมือง จังหวัดมหาสารคาม ครอบครัวมีอาชีพทำนา เรียนจบชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 6 ก็เข้ากรุงเทพฯมาเรียนต่อเตรียมอุดมศึกษาที่โรงเรียนสวนกุหลาบวิทยาลัย ใช้ชีวิตเป็นเด็กวัดชนะสงคราม
เรียนจบแล้วไปเรียนต่อคณะสหกรณ์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ แล้วลาออกมาเรียนคณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ จนสำเร็จการศึกษา นิติศาสตร์บัณฑิต ทำงานเป็นทนายความ ว่าความให้กับนักหนังสือพิมพ์ในคดีกบฎสันติภาพ ปี 2496 เป็นคดีแรก และทำงานเป็นนักหนังสือพิมพ์ที่ไทยใหม่ของสุภา ศิริมานนท์ไปด้วย
ปี 2527 ได้รับรางวัลรามอนแมกไซไซ สาขาบริการสาธารณะ แต่ปฏิเสธการเดินทางไปรับรางวัล เพราะต้องรับจากประธานาธิบดีเฟอร์ดินาน มากอส ผู้นำเผด็จการ ที่ละเมิดสิทธิมนุษยชนจากกรณีลอบสังหารนายเบนิกโน อากิโน อดีตสมาชิกวุฒิสภาผู้นำฝ่ายค้าน ในปี 2526
ปี 2539 เป็นกรรมการร่างรัฐธรรมนูญ เป็นผู้ผลักดันให้มีการกำหนดการคุ้มครองศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ไว้ในรัฐธรรมนูญฉบับ 2540
ปี 2543 เป็นสมาชิกวุฒิสภา
ปี 2547 ได้รับรางวัลนักกฎหมายดีเด่นจากมูลนิธินิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
ปี 2547-2554 เป็นผู้ทรงคุณวุฒิและที่ปรึกษาคณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น
ด้านหนังสือพิมพ์และการเขียน
เริ่มการเขียนข่าวที่นสพ.ไทยใหม่ ก่อนจะย้ายไป พิมพ์ไทย ของทวีป วรดิลก, สยามนิกร, สุภาพบุรุษ, ประชามิตร , ข่าวภาพ และ เดลินิวส์ มีฉายาในวงการนักเขียนข่าวว่า บ๊อบการเมือง เพราะไว้ผมยาวทรงบ๊อบ เป็นเอกลักษณ์
ปี 2501 พาคณะหนังสือพิมพ์ไปประเทศจีน กับ กุหลาบ สายประดิษฐ์, ทวีป วรดิลก และศิลปินอีกหลายชีวิต เมื่อกลับมาเดือนธันวาคม คณะที่ไปประเทศจีนทั้งหมดถูกจับกุมคุมขัง โดยไม่มีการตั้งข้อหา
ได้รับการปล่อยตัว พ.ศ. 2509 ออกมาทำงานเป็นทนายความ และนักข่าวหนังสือพิมพ์ นำเหตุการณ์ที่ถูกจองจำมาเขียนเป็นหนังสือชื่อ คอมมิวนิสต์ลาดยาว ตีพิมพ์ในปี 2517
ปี 2527-2529 เป็น นายกสมาคมนักเขียนแห่งประเทศไทย จัดงาน 100 ปีเรื่องสั้นไทย และงานส่งเสริมการอ่านการเขียนอีกหลากหลายกิจกรรม
ปี 2537 เป็นต้นมา เขียนคอลัมน์ กฎหมายพาที ในนิตยสาร สกุลไทย ให้ความรู้เกี่ยวกับกฎหมายแก่ชาวบ้าน ด้วยสำนวนภาษาที่เข้าใจง่าย
ปี 2554 เสียชีวิต วันที่ 24 มกราคม ด้วยภาวะหัวใจวาย อายุ 84 ปี
สุนี ไชยรส Cr. Kanok Shokjaratkul
ครบรอบ 100 ปี รำลึก ‘ทองใบ ทองเปาด์’
"ขอคารวะพี่ใบ ทนายทองใบ ทองเปาด์ ที่เคารพรักยิ่ง นักต่อสู้เพื่อประชาชน ผู้สร้างแรงบันดาลใจให้กับผู้คนมากมาย
มีมิติของการต่อสู้ที่ชัดเจน ในฐานะที่ดิฉันมีโอกาสได้คลุกคลี และได้พี่ใบมาช่วยเหลือเมตตามาดูแลในเรื่องคดีและเรื่องอื่นๆ
อุดมการณ์และความมุ่งมั่นของพี่ใบคือ การต่อสู้เพื่อพิทักษ์สิทธิความยุติธรรม"
สุนี ไชยรส อดีตกรรมการสิทธิมนุษยชน นักเคลื่อนไหว ความยุติธรรม ประชาธิปไตย เคยดำรงตำแหน่งสมาชิกสภานิติบัญญัติแห่งชาติ กรรมการคณะสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ ขับเคลื่อนสิทธิสตรี ความเท่าเทียมทางเพศ สิทธิชุมชน และกลุ่มเปราะบาง
เจ้าของหนังสือ เฟมินิสต์ ประชาธิปไตย และ สิทธิมนุษยชน การต่อสู้บนเส้นทางแห่งความเสมอภาค, คู่มือปกป้องสิทธิเสรีภาพเล่ม 1, เมื่อฉันถูกละเมิดสิทธิ การต่อสู้เพื่อสิทธิจากการเกิดจนถึงตาย
กล่าวในงาน ปาฐกถาพิเศษ 100 ปี ทองใบ ทองเปาด์ วันนักเขียน 5 พฤษภาคม 2569 ณ หอศิลปวัฒนธรรมกรุงเทพมหานคร
ดิฉันขอแลกเปลี่ยน 3 ประเด็น 1. การพิทักษ์สิทธิในกระบวนการยุติธรรม ทั้งในช่วงพี่ใบและช่วงที่โยงมาถึงปัจจุบัน 2. สิทธิเสรีภาพของสื่อ และงานเขียน 3. การใช้ชีวิต ตัวตนของคนคนหนึ่ง ที่เป็นสัญลักษณ์การต่อสู้ของประวัติศาสตร์การเมืองไทยและสังคมไทย
1.สิทธิในกระบวนการยุติธรรม
พี่ใบอยู่ในยุคเผด็จการเต็มรูป ยุคจอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ ที่ใช้กฎหมายคอมมิวนิสต์และกฎหมายกบฎ จัดการกับผู้คนมากมาย กฎหมายคอมมิวนิสต์เกิดมาตั้งแต่พ.ศ. 2476 ตอนพี่ใบเรียนจบมาใหม่ ๆ ไปเป็นทนายให้ กบฎสันติภาพ ที่จับคนเป็นร้อยคน เป็นศาลทหาร ไม่มีทนาย จะขังยาวนานเท่าไรก็ได้ ยังไม่ต้องตั้งข้อหาก็ได้ กฎหมายคอมมิวนิสต์ รุนแรง ใช้ในยุคเผด็จการอย่างหนักหน่วง
พี่ใบกับ จิตร ภูมิศักดิ์ ถูกจับอยู่ด้วยกัน กบฎสันติภาพ ถูกจับ 104 คน ในปี 2495 ตัดสินปี 2498 ปล่อยเพียง 5 คน มีความพยายามจะนิรโทษกรรมปี 2500 พอปี 2501 จอมพลสฤษดิ์ กลับมา นำมาซึ่งการจับกุมครั้งใหญ่ ทองใบและคณะถูกจับในฐานะนักหนังสือพิมพ์นักเขียนที่กลับจากเมืองจีน ถูกขังในคุกลาดยาว 8 ปี พี่ใบใช้ความรู้กฎหมาย ต่อสู้เพื่อสิทธิของผู้ต้องขัง ด้วยการยื่นฟ้องคุมขังโดยมิชอบ ต้องปล่อยตัวทันที สู้แม้จะรู้ว่าโอกาสชนะจะยาก แต่ว่าถูกจับมาหลายปีแล้วก็ตัดสินใจสู้
มีการถอนฟ้อง พี่ใบไม่สู้ต่อ ได้รับการปล่อยตัวในปี 2509 แต่ถ้าไม่รุก พี่ใบและคณะจะไม่ได้รับการปล่อยตัวเลย คอมมิวนิสต์ขังยาว ขังเมื่อไรก็ได้ ขังนานเท่าไรก็ได้ ทนายก็ไม่มี พี่ใบขอเปิดอบรมวิชากฎหมายให้กับผู้ต้องขังทั้งหมด และชาวนา ได้คำตอบจากเรือนจำว่า นี่มันเรือนจำนะ ไม่ใช่มหาวิทยาลัย จะมาสอนกฎหมายอะไร นี่คือการต่อสู้ครั้งแรก ๆ จากคดีกบฎสันติภาพ มาถึงคดีตัวเอง
Cr. สุนี ไชยรส
ดิฉันเข้าธรรมศาสตร์ปี 2513 พี่ใบเข้าปี 2494 ธรรมศาสตร์อยู่ในยุคมืด มีการต่อสู้มากมาย หลังออกจากคุกพี่ใบก็มาออกหนังสือ คอมมิวนิสต์ลาดยาว ปี 17 นักศึกษาอยากอ่านมาก มีซีรอกซ์ไปอ่าน เล่มนี้ตีพิมพ์อย่างเปิดเผย ราคาแพงมาก 35 บาท เล่มเบ้อเริ่มเลย เล่มนี้ยืมมาจากมูลนิธิแรงงานไทย หลายเรื่องที่พี่ใบเขียน ในยุคปัจจุบัน ก็ยังมีคนพูดถึงอยู่
ปี 2501 กฎหมายคอมมิวนิสต์ยกเลิกไปแล้ว จากกรณีมีรัฐธรรมนูญ 40 บังคับให้ต้องยกเลิกเพราะเป็นกฎหมายที่ล้าหลังที่สุด
จาก 14 ตุลา 16 ถึง 6 ตุลา 19 พี่ใบเป็นทนาย ทุกคนเคลื่อนไหวเรื่องประชาธิปไตย ชาวนาลุกขึ้นมาสู้เรื่องที่ดิน กรรมกรลุกขึ้นมาสู้ เป็นการต่อสู้ที่ใหญ่มากทั้งนักเรียนนักศึกษา มีคำว่า ขวาพิฆาตซ้าย ดิฉันไปช่วยงานกรรมกร ชาวนา นักศึกษาไปรณรงค์เรื่องประชาธิปไตย ก็ถูกอันธพาลดักตี ถูกขว้างระเบิด ถูกดักยิงตลอดเวลา
ปี 2518 หลายคนเข้าป่า เพราะถูกกดดันมาก เข่นฆ่ากันจริง ผู้นำชาวนาถูกฆ่าตายหลายสิบคน จากการลุกขึ้นมาสู้เรื่องที่ดิน กรรมกรถูกจับถูกไล่ตี มีการปราบครั้งใหญ่ด้วยความเชื่อมั่นจากฝ่ายเผด็จการและกลุ่มอิทธิพลทั้งหลายว่า ความรุนแรงจะทำให้ทุกอย่างยุติลงได้ คนจะได้เลิกสู้ซะที 6 ตุลา 19 จึงมีการปราบปรามที่โหดร้ายที่สุดในประวัติศาสตร์
ก่อนถึง 6 ตุลา 19 ดิฉันจบจากธรรมศาสตร์แล้ว ไปเป็นนักข่าวอยู่ปีหนึ่ง หนังสือมหาชนรายสัปดาห์ ไปช่วยงานกรรมกรอ้อมน้อย เป็นการต่อสู้ที่เข้มข้นมาก มีการสไตร์คใหญ่ เคลื่อนไหวชุมนุมใหญ่ที่สนามหลวง ดิฉันถูกจับที่อ้อมน้อยปี 19 เดือนมีนา พร้อมกับนักศึกษาจุฬาฯ นักศึกษาเกษตรฯ กรรมกรอ้อมน้อย 9 คน เขาเรียกว่า คดี 9 คอมมิวนิสต์กรรมกรนักศึกษาอ้อมน้อย เป็นคดีแรกที่ไม่ต้องขึ้นศาลทหาร เพราะว่าเริ่มใช้ระบบอัยการ เราถูกจับไม่ให้ประกันตัว ดิฉันถูกซ้อมในคุก ผู้หญิงสองคนถูกซ้อม แต่ไม่สลบ เราลุกขึ้นมา ขอโทรศัพท์หาพี่ใบ ให้มาเป็นทนาย
อธิบดีกรมราชฑัณฑ์ให้สัมภาษณ์ว่า พวกเราถูกซ้อมเพราะไม่ยืนเคารพเพลงสรรเสริญพระบารมี ขณะที่จะนอน เพราะเราไม่ยืน พวกนักโทษก็หมั่นไส้มาซ้อม ที่ตลกมากคือ เราถูกขังเดี่ยว แล้วพวกนั้นก็อยู่คนละเรือน ไม่ได้อยู่กับเรา (อ.ป๋วย ยังพูดเลยว่า จับพวกนักศึกษาทำไม) เขาเรียกเงินประกันตัวสองแสน สองคนสี่แสน สุดท้ายมีนักธุรกิจหัวก้าวหน้ามาช่วย แล้วก็เกิดเหตุการณ์ 6 ตุลา 19 คนถูกจับสามสี่พันคน แล้วก็ตายกันไปหมด ดิฉันบังเอิญได้ออกมานอกคุก แล้วเข้าป่าไปเลย ยอมขอโทษคนที่ประกันตัว เขาก็ดีมาก เข้าใจเราอยู่ กับพี่ใบก็ไม่ได้เจอกันอีก
6 ตุลา 19 คือความมืดมิดของสังคม เผด็จการเต็มรูป รัฐประหารเกิดขึ้นมาอีกแล้ว ทั้งจับทั้งฆ่าดุเดือด พี่ใบก็เป็นทนายให้ เป็นคดีที่น่ากลัวมาก คนอื่นก็ไม่กล้า ในยามที่สังคมไม่มีอำนาจต่อรองอะไรทั้งสิ้น
ต่อมามีการนิรโทษในปี 2521 คดี 9 กรรมกรอ้อมน้อย อีก 7 คนไม่ได้ประกันตัว พี่ใบก็เป็นทนายให้ สู้กันต่อมา ชนะ ยกฟ้อง กลับมาจากป่าปี 2530 ดิฉันถูกจับอีกรอบในข้อหาคอมมิวนิสต์ ในคดีอ้อมน้อย ศาลยกฟ้องไปแล้ว แต่เราไม่ได้มารายงานตัว ก็ถูกจับอีก ดิฉันมีลูกอายุสองเดือนครึ่ง ก็ถูกอายัดตัว เอาลูกไปอยู่ในลาดยาวด้วย
พี่ใบก็มาเป็นทนายให้ ใครสนใจอ่านได้ในหนังสือ เฟมินิสต์ สิทธิมนุษยชน เล่าเรื่องในคุกสองสามครั้งกับแม่ลูกอ่อน ดิฉันอยู่คุกไปอีกปีหนึ่ง ก็ได้ออกมา แม้ว่าปี 2530 ไม่ใช่ยุคเผด็จการแต่ดิฉันก็ยังถูกจับซ้ำซากในข้อหาคอมมิวนิสต์และถูกใช้กฎหมายคอมมิวนิสต์ พี่ใบก็สู้มามากมายจนได้รับรางวัลแมกไซไซปี 2527
ปี 2536 มีร้องเรียนว่า จะมีการทำ เหมืองดงมะไฟ พี่ใบก็มาช่วย จัดอบรมที่วัดสองวัน เทคนิคของพี่ใบคือ แจกบัตรสมาชิก เซ็นชื่อโดยทนายทองใบทองเปาด์ นี่คือทนายประจำตัว ให้ชาวบ้านได้ถือไว้ทุกคน เพื่อสู้กัน ทำให้เหมืองถอยไปสองสามปี แล้วก็กลับมาใหม่ พี่ใบเป็นวุฒิสมาชิก ดิฉันเป็นกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ ก็ไปสู้กันอีก ขึ้นศาลปกครองไปหลายรอบ
เพิ่งจะชนะไม่กี่เดือนนี้เอง ใช้เวลา 30 ปีในการต่อสู้ พี่ใบใช้ทุกอย่างต่อสู้ เคสนี้มีคนถูกยิงตาย 4 คน ตำรวจบอกว่าพวกค้ายาสงสัยฆ่ากันเอง ไม่จับใคร ไม่มีใครถูกจับ พี่ใบบอกว่า ทำอย่างนี้ไม่ได้ คุณต้องจับเขา คุณต้องตามหาคนที่ฆ่าคน
2.เสรีภาพสื่อและนักเขียน
พี่ใบได้ใช้บทบาทนี้ต่อสู้อย่างเด็ดเดี่ยว ทำหน้าที่ในหลายบทความ และเผยแพร่กฎหมาย และชอบเขียนหนังสือเพื่อถ่ายทอดความรู้
อยากให้ไปอ่านหนังสือ คอมมิวนิสต์ลาดยาว เรื่องเล่า ผ่านบทสนทนามากมาย ในคุก การถูกจับมาเป็นตระกูล ๆ เป็นยุคที่ป่าเถื่อนมาก ถ้าจับก็จับหมดทั้งบ้าน จับมาทีเป็นร้อย ๆ แล้วก็จับคนแก่อายุ 60-70 ที่ไปวัด โดยไม่มีหลักฐาน
Cr. Kanok Shokjaratkul
มีเคสหนึ่ง สส.ทำผิดเพราะยื่นขอแก้กฎหมาย พี่ใบยกตัวอย่าง สส.พรชัย แสงชัช พรรคเกษตรกร ยื่นขอยกเลิกกฎหมายคอมมิวนิสต์ ในสภา เขาจึงถูกจับในข้อหาคอมมิวนิสต์
คุณพรชัยบอกว่ามันมีรัฐธรรมนูญ กฎหมายนี้ขัดรัฐธรรมนูญ มันต้องยกเลิก แต่ตำรวจก็ชี้แจงข้อกล่าวหาว่าเป็นการปลุกปั่นให้คนเป็นคอมมิวนิสต์
พี่ใบบอกว่ามันเป็นไปไม่ได้ รัฐธรรมนูญให้เอกสิทธิ สส. ในการยกเลิกกฎหมาย มันเป็นหน้าที่ของ สส. แล้วกฎหมายคอมมิวนิสต์ก็เป็นกฎหมายที่เลวร้าย ถ้าสส.ไม่ขอจะยิ่งผิด การที่สส.ขอ นั่นถูกแล้ว
ในคุกลาดยาวเต็มไปด้วยเด็กที่ตามพ่อแม่มา เหมือนกับสมัยนี้ที่เด็กต้องออกนอกระบบการศึกษาเพราะไม่มีทุน นี่เป็นสถานการณ์จริงที่ดำรงอยู่ ตราบใดก็ตามที่รัฐไทยยังไม่มีระบบสวัสดิการขั้นพื้นฐานถ้วนหน้าที่ดูแลเด็ก ๆ ไม่ว่าเด็กอ่อนไปจนถึงเด็กโต
พี่ใบเล่าเรื่องนี้ผ่านความน่ารักของเด็ก ๆ และความอบอุ่นของคนในคุกดูแล มันโยงใยมาถึงวันนี้ความยากจน ความเหลื่อมล้ำ เด็กเล็ก ๆ พ่อแม่ต้องไปทำงานไม่มีคนดูแลเป็นสถานการณ์จริง ณ วันนี้
3. ตัวตนของพี่ใบ
พี่ใบมาจากคนจนที่ไม่เคยลืมเรื่องของคนจน เรื่องของพี่ใบไม่ค่อยมีใครให้สตังค์เลย ดิฉันเองก็ไม่ได้ให้ ทำคดีให้ตั้งสองสามรอบก็ไม่ได้ให้เหมือนกัน
วันนี้เรามาพูดถึงพี่ใบไม่ใช่เพียงพิธีกรรมรำลึก แต่เราคาดหวังว่าอุดมการณ์และเจตนารมณ์ของพี่ใบจะเป็นสิ่งที่ทำให้เราก้าวไปสู่การปรับปรุงกระบวนใหญ่ คือ สิทธิในกระบวนการยุติธรรม วันนี้ยังมีคนถูกจับมากมาย ยังมีคนที่ไม่ได้รับสิทธิในการประกันตัว ยังมีคนอีกเยอะแยะในคดี 112 และคดีสารพัดกลุ่ม
คดีที่ดิน คดีแรงงาน คนยังไม่ได้รับความยุติธรรมว่าคุณจะถูกฟ้องหรือเปล่า คุณจะได้รับการประกันตัวไหม จะมีสิทธิหาทนายจากไหนในเมื่อไม่มีสตังค์ กระบวนยุติธรรมวันนี้ยังมีคนที่ไม่ควรอยู่ในคุกอีกมากมาย รวมถึงเด็ก ๆ ที่อยู่กับผู้ต้องขัง
อ.เสน่ห์ จามริก คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ เคยพูดไว้เมื่อวันที่ 12 ธันวาคม 2544 ถึงทนายทองใบ ทองเปาด์ว่า
ทองใบคือสัญลักษณ์การต่อสู้เพื่อสิทธิมนุษยชน ต่อสู้กับอำนาจที่มองเห็น คือเผด็จการ เมื่อ 30 ปีก่อน ปัจจุบัน ทองใบก็ยังอยู่ในการต่อสู้กับอำนาจที่มองไม่เห็นเพื่อความเป็นธรรมของสังคม
เราควรรำลึกถึงท่านด้วยการสืบทอดอุดมการณ์เพื่อความยุติธรรมต่อไป"
