การได้เดินทางไปยังสถานที่ดีงาม ก็คล้ายกับการได้พบปะทักทายมิตรสหายดีๆ สักคน ‘ศรีสัชนาลัย’ ก็เช่นกัน
แทบเป็นการฉีกหน้ากระดาษตำราวิชาประวัติศาสตร์ไทยที่ร่ำเรียนกันมา นับตั้งแต่ อเนก สีหามาตย์ อดีตอธิบดีกรมศิลปากรออกมาเปิดเผยหลักฐานว่าเมืองศรีสัชนาลัยเก่าแก่กว่าสุโขทัย กอปรกับที่ศาสตราจารย์พิเศษ ศรีศักร วัลลิโภดม นักประวัติศาสตร์ ยืนยันอีกเสียงว่า ความเป็นราชธานีเพิ่งเกิดขึ้นสมัยอยุธยา ในยุคพระบาทสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ หาได้เป็นสมัยสุโขทัยไม่
ทำให้วาทกรรม “สุโขทัย ราชธานีแห่งแรกของไทย” ถือเป็นโมฆะ! และน่าจะถึงเวลาอันสมควรแล้วที่พวกเราจะตีความเกี่ยวกับรัฐและอาณาจักรด้วยหลักฐานและแนวคิดใหม่ นิตยา กนกมงคล ผู้อำนวยการพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติรามคำแหง จ.สุโขทัย จึงขานรับข้อมูลนี้โดยชี้แจงว่าปัจจุบันวลีที่ว่า “สุโขทัย เป็นราชธานีแห่งแรกของไทย” ถูกยกออกจากพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติรามคำแหงเรียบร้อยแล้ว เหลือเพียงข้อมูลทำนองว่าพื้นที่แถบนี้มีคนอยู่อาศัยมาตั้งแต่ก่อนประวัติศาสตร์ เช่นที่แหล่งโบราณคดีบ้านวังหาด ต่อมามีพัฒนาการเป็นบ้านเป็นเมือง อย่างศรีสัชนาลัย สุโขทัย ซึ่งปรากฏข้อความในจารึกวัดศรีชุม
...
หลังจากรับทราบข้อมูลดังกล่าว ยอมรับว่าประหลาดใจเล็กน้อย แต่ก็ไม่ได้ทำให้ความรู้สึกชื่นชอบสุโขทัยถูกบั่นทอนลง แต่คราวนี้ที่จะได้ไปเที่ยวที่สุโขทัยอีกครั้ง อุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัยกลับขึ้นแท่นพระเอกของทริปนี้ไปโดยปริยาย
เพราะในกิจกรรม ‘สุโขทัย เมืองมรดกโลกล้ำเลิศ และกิจกรรมปั่นจักรยานฟังคอนเสิร์ตในอุทยานประวัติศาสตร์’ ซึ่งองค์การบริหารการพัฒนาพื้นที่พิเศษเพื่อการท่องเที่ยวอย่างยั่งยืน (องค์การมหาชน) หรือ อพท จัดขึ้น มีหลายอย่าง ณ ศรีสัชนาลัยที่โดดเด่นในฐานะของดี
เมื่อก่อนหลายคนเปรียบเปรยอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัยคือเมืองพี่ แล้วศรีสัชนาลัยเป็นเมืองน้อง แต่บัดนี้กลับตาลปัตร...
เดิมทีศรีสัชนาลัยชื่อ เมืองเชลียง แล้วเปลี่ยนชื่อเป็นศรีสัชนาลัยในสมัยราชวงศ์พระร่วงปกครองกรุงสุโขทัย หากเทียบอุทยานประวัติศาสตร์ทั้งสามแห่ง (ศรีสัชนาลัย, สุโขทัย และกำแพงเพชร) ศรีสัชนาลัยสมบูรณ์มากที่สุด เพราะได้รับการบูรณะ บำรุงภูมิทัศน์สม่ำเสมอ
อีกทั้งยังเป็นแหล่งรวมวัดวาโบราณยุคนั้นไว้มากมาย เช่น วัดช้างล้อม ซึ่งตั้งอยู่ภายในกำแพงเมืองศรีสัชนาลัย บนที่ราบเชิงเขาทิศใต้ของเขาพนมเพลิง มีโบราณสถานสำคัญ คือ เจดีย์ประธานทรงลังกาภายในกำแพงแก้วสี่เหลี่ยมจัตุรัส ตั้งอยู่บนฐานประทักษิณ ที่ฐานมีช้างปูนปั้นยืนหันหลังชนผนังเจดีย์โดยรอบ จำนวน 39 เชือก และช้างที่มุมเจดีย์ทั้งสี่ทิศ ตกแต่งเป็นช้างทรงเครื่อง
หลายคนมักจะจำสลับระหว่างวัดช้างรอบกับวัดช้างล้อม เพราะทั้งสองวัดช้างทั้งรอบและล้อมฐานเจดีย์เหมือนกัน แตกต่างตรงที่ลักษณะช้างและจำนวน
นอกจากนี้ยังมีซุ้มพระพุทธรูปประทับนั่งปางมารวิชัย ผนังซุ้มมีประติมากรรมรูปต้นโพธิ์อยู่เบื้องหลังพระพุทธรูป แต่น่าเสียดายที่พระพุทธรูปถูกทำลายเหลือเพียงองค์เดียวทางทิศเหนือ
ถัดมาตรงด้านหน้าวัดช้างล้อม ที่นั่นคือวัดเจดีย์เจ็ดแถว ถือเป็นโบราณสถานสำคัญแห่งหนึ่งของอุทยานฯศรีสัชนาลัย วัดนี้มีเอกลักษณ์โดดเด่นกว่าวัดอื่นๆ ในเมืองศรีสัชนาลัย เพราะมีเจดีย์หลายแบบหลายทรง เช่น เจดีย์ประธานรูปดอกบัวตูมด้านหลังพระวิหารซึ่งเป็นศิลปะแบบสุโขทัยแท้ เจดีย์ราย 26 องค์ โดยชื่อของวัดนี้ถูกเรียกขึ้นภายหลังโดยชาวบ้านท้องถิ่น อาจเพราะพบเจดีย์มากมายหลายแถวในวัด
หากสังเกตตามแนวหลักของเมือง บวกกับขนาดใหญ่โตโอฬารกว่าที่ชาวบ้านสามัญชนจะสร้างขึ้นได้ วัดเจดีย์เจ็ดแถวจึงน่าจะเป็นวัดที่สำคัญมาก ดังปรากฏในพระราชวินิจฉัยของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวในหนังสือ เที่ยวเมืองพระร่วง ว่า "วัดเจดีย์เจ็ดแถวนี้เป็นวัดใหญ่ เพราะฉะนั้นจำจะต้องลองสันนิษฐานดูว่าเป็นของใคร นายเทียนกล่าวว่า วัดนี้เดิมเขาเรียกว่า วัดกัลยานิมิต เพราะว่านางพญาธิดาแห่งพระมหาธรรมราชา (บาธรรมราช) เป็นผู้สร้างขึ้น นายเทียนอ้างหนังสือที่ไฟไหม้นั้นเป็นพยานอีก" ส่วนสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงมีพระวินิจฉัยว่าวัดนี้เป็นวัดที่สวยงามกว่าวัดอื่นๆ อาจเป็นวัดของกษัตริย์ที่ครองเมืองนี้ และเจดีย์รายอื่นๆ คงเป็นที่บรรจุอัฐิของเจ้านายในราชวงศ์สุโขทัย
ส่วนวัดเขาพนมเพลิง ตั้งอยู่บนยอดเขาพนมเพลิงภายในกำแพงเมือง มีโบราณสถานสำคัญ คือ เจดีย์ประธานทรงกลม และมณฑปก่อด้วยศิลาแลง ชาวบ้านเรียกว่า ศาลเจ้าแม่ละอองสำลี
ออกจากวัดเขาพนมเพลิงมาทางทิศตะวันตกประมาณ 200 เมตร จะพบกับวัดเขาสุวรรณคีรี ตั้งอยู่อีกด้านหนึ่งบนเทือกเขาเดียวกัน มีกลุ่มโบราณสถานสำคัญ คือ เจดีย์ประธานทรงระฆังขนาดใหญ่ก่อด้วยศิลาแลง
นอกจากนี้ยังมีวัดนางพญา อยู่ติดกำแพงเมืองด้านตะวันออก เป็นวัดที่มีลวดลายปูนปั้นงดงามมาก ปรากฏอยู่บนผนังวิหารด้านตะวันตกเฉียงเหนือภายในวิหาร
วัดขวัญใจคนรักพระเครื่อง คือ วัดพระศรีรัตนมหาธาตุ หรือวัดพระบรมธาตุเมืองเชลียง และเรียกอีกชื่อว่า วัดพระปรางค์ ตั้งอยู่นอกกำแพงเมืองเก่าศรีสัชนาลัย ทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ประมาณสามกิโลเมตร วัดนี้ถือเป็นกรุเก่าพระเครื่องดัง อย่างพระร่วงรุ่นหลังรางปืน เป็นที่หมายตาต้องใจเซียนพระ ทั้งประเภทที่หลงใหลในพุทธศิลป์และศรัทธาในพุทธคุณ
นอกจากโบราณสถานอันเข้มขลัง ภายในอาณาบริเวณอุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัยก็มีธรรมชาติงดงามอยู่ด้วย นั่นคือ แก่งหลวง น้ำใสไหลเย็นโดยเฉพาะช่วงนี้น้ำจะมากสักหน่อย ส่วนในช่วงหน้าแล้ง น้ำที่แก่งหลวงจะค่อนข้างน้อย เกาะแก่งจะผุดโผล่มาอวดโฉม สวยงามไปอีกแบบ
...
พักเรื่องราวของเส้นทางประวัติศาสตร์สักประเดี๋ยว ไปสัมผัสของดีของศรีสัชนาลัยและสุโขทัยอีกสักอย่างสองอย่าง นับตั้งแต่อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย-ศรีสัชนาลัย-กำแพงเพชร ได้รับประกาศเป็นพื้นที่พิเศษเพื่อการท่องเที่ยวอย่างยั่งยืน หลายสิ่งหลายอย่างได้รับการผลักดันให้ฉายแวว เครื่องสังคโลก คือหนึ่งในของดีที่ว่า เพราะเป็นเครื่องปั้นดินเผาคุณภาพดี มีการเคลือบผิวและตกแต่งลวดลายงดงาม เผาด้วยความร้อนสูงมากประมาณ 1,150-1,280 องศาเซลเซียส เตาเผาและเทคนิคการเผาได้รับการพัฒนามาเป็นเวลานานนับร้อยปี ตั้งแต่สมัยต้นยุคสุโขทัยจนปลายสมัยอยุธยา ดังที่มีเตาเผาปรากฏอยู่ที่อำเภอเมือง และอำเภอศรีสัชนาลัย จังหวัดสุโขทัย และริมแม่น้ำน้อย อำเภอบางระจัน จังหวัดสิงห์บุรี
ถนนสังคโลกจึงถือกำเนิดขึ้น ณ ริมรั้ววัดตระพังทอง ชุมชนบ้านใหม่ตระพังทอง ต.เมืองเก่า อ.เมือง จ.สุโขทัย ถนนสายนี้ถือเป็นถนนแห่งศิลปะที่ถ่ายทอดเรื่องราวชีวิตของผู้คนสุโขทัยที่แฝงไปด้วยศิลปวัฒนธรรม และส่งเสริมผลิตภัณฑ์สังคโลกอย่างสร้างสรรค์ ในรูปแบบงานสร้างสรรค์จากเศษเครื่องสังคโลกผสมงานปูนปั้นที่สื่อถึงวิถีการเกษตร แหล่งโบราณคดี รวมถึงอัตลักษณ์เฉพาะของชาวสุโขทัย ฝั่งตรงข้ามกำแพงคือร้านเครื่องสังคโลกหลายเจ้า เรียงรายรอรับนักท่องเที่ยวให้เข้าไปเยี่ยมชมและซื้อหา บางร้านมีกิจกรรมให้นักเที่ยวได้ทั้งปั้นดิน แกะลาย และเขียนลายบนถ้วยชาม นำกลับไปเป็นของฝากที่มีเพียงชิ้นเดียวฝีมือเราด้วย
ด้วยความที่ลายบนเครื่องสังคโลกงดงาม มีมนต์ขลัง จึงไม่ได้ปรากฏอยู่แค่บนเครื่องปั้นดินเผา เพราะปัจจุบันกิจกรรมเขียนลายบนเสื้อยืดก็ได้รับความนิยมไม่แพ้กัน โดยเฉพาะที่บ้านปรีดาภิรมย์ ที่สอนตั้งแต่กระบวนการแรกจนกระทั่งเสร็จเป็นเสื้อยืดสุดสวย (แล้วแต่ฝีมือคนเขียน) เอาไปใส่โชว์ความเป็นศิลปินได้อย่างดีทีเดียว
ตั้งแต่ของดีระดับมรดกโลกจนกระทั่งของดีที่สะท้อนวิถีชีวิตและศิลปวัฒนธรรม ศรีสัชนาลัยไม่ว่าจะในมิติใด ก็งดงามและน่ากลับมาพบปะและทักทายอยู่เสมอ