เรื่องของ วาเล็นติน่า ลิสิตซ่า

การเปลี่ยนแปลงสู่โลก “ดิจิทัล” และ สื่อ “ออนไลน์” ทำให้ค่ายเพลงต่างๆ ต้องปรับตัวกันขนานใหญ่

ปัญหาการตกต่ำลงของยอดขายและรายได้จากสื่อผลิตซ้ำทางดนตรีที่จับต้องได้ อันเกิดจากการขยายตัวและความนิยมดาวน์โหลดไฟล์ ผ่านเครือข่าย เพียร์ทูเพียร์ แบบฟรีๆ และอื่นๆ

พิจารณาด้านค่ายเพลงแล้ว ด้าน “นักดนตรี” เอง จะต้องปรับตัวกับการเปลี่ยนแปลงนี้อย่างไร? เพราะปัจจุบันจะพึ่งพิงรายได้จากการขายสื่อผลิตซ้ำทางดนตรีจับต้องได้ ผ่านค่ารอยัลตี้ จากค่ายเพลงที่สังกัดอยู่ เช่นในอดีต ดูจะเป็นเรื่องยากลำบากเสียแล้ว

ซีกดนตรีป๊อปและดนตรีแนวครอสโอเวอร์ ปรับตัว สร้าง “โอกาส” ผ่านสื่อออนไลน์ ประสบความสำเร็จได้ง่ายกว่า ทำให้คอเพลงทั่วโลกรู้จักและมีโอกาสสัมผัสผลงานเพลงต่างๆ ผ่านสื่อ ยูทูบ เรียกได้ว่า “เกิดได้” เพราะสื่อออนไลน์ อาทิ จัสติน บีเบอร์ นักร้องนักแต่งเพลงหนุ่มชาวแคนาดา ในซีกดนตรีป๊อป และคณะนักดนตรี เดอะ เปียโน กายส์ กับดนตรีในแนวครอสโอเวอร์

หนึ่งในนักดนตรีคลาสสิก สร้างชื่อเสียง ทำให้ผู้คนทั่วโลกรู้จักกว้างขวาง ในรอบ 2-3 ปีนี้ ผ่านการแสดงในยูทูบ น่าจะเป็นนักเปียโนหญิง ชาวยูเครน ที่มีชื่อว่า วาเล็นติน่า ลิสิตซ่า (Valentina Lisitsa)

ลิสิตซ่า เรียนเปียโนตั้งแต่อายุ 3 ขวบ จบจากสถาบันดนตรีเมืองเคียฟ ประเทศยูเครน หลังจากนั้นเธอและสามีนักเปียโนเช่นเดียวกัน อพยพมาแสวงหาความก้าวหน้าทางดนตรีในประเทศสหรัฐอเมริกา ชนะการแข่งขันบรรเลงเปียโนคู่ ร่วมกับสามี ในการแข่งขันที่เมืองไมอามี

เธอมีผลงานสื่อผลิตซ้ำทางดนตรีรูปแบบแผ่นซีดี สังกัดค่ายเพลงใหญ่หลายค่าย อาทิ การเดี่ยวเปียโนบทเพลงของโชแปง, เล่นเปียโนประกอบการเดี่ยวไวโอลิน ทั้งการแสดงคอนเสิร์ตและสื่อผลิตซ้ำทางดนตรีให้กับ ฮิลารี ฮาห์น นักไวโอลินหญิงชื่อดังชาวอเมริกัน และผลงานแผ่นดีวีดีบันทึกการแสดงต่างๆ ของเธอ

ดูแล้วเส้นทางดนตรีคลาสสิกของเธอ ในรูปแบบการบริหารจัดการเดิมๆ น่าจะดำเนินไปด้วยดี มีผลงานสื่อผลิตซ้ำ มีชื่อเสียง มีคนรู้จัก ตามมาด้วยงานการแสดงคอนเสิร์ตต่างๆ

แต่แล้วเหตุการณ์ต่างๆ ก็ไม่ได้ “สวยหรู” ตามที่คาดคิด ลิสิตซ่า ลงทุนนำบ้านของเธอและครอบครัวในรัฐนอร์ท แคโรไลน่า ไปจำนอง เพื่อนำเงินมาลงทุน จ้างวง ลอนดอน ซิมโฟนี ออร์เคสตรา จ้างวาทยกร เช่าห้องบันทึกเสียงชื่อดังในกรุงลอนดอน เพื่อบันทึกเสียงจัดทำซีดี การบรรเลงเปียโน คอนแชร์โต ทั้ง 4 หมายเลข ผลงานเพลงของรัคมานินอฟ แต่เมื่อนำมาสเตอร์ไปเสนอขายกับค่ายเพลงใหญ่ กลับได้รับคำปฏิเสธ

ช่วงชีวิต “ขาลง” ทางดนตรีของลิสิตซ่า เธอตัดสินใจนำผลงานการเดี่ยวเปียโน บทเพลงของโชแปง อัพโหลดสู่ ยูทูบ และให้ผู้สนใจดาวน์โหลดได้ฟรี ส่งผลให้คนทั่วโลกเริ่มรู้จักเธอ และยอดขายดีวีดีบันทึกการแสดงต่างๆ ของเธอเพิ่มมากขึ้น นำไปสู่การที่เธอนำผลงานการแสดงต่างๆ เผยแพร่ผ่านยูทูบ รวมถึงการถ่ายทอดสดการฝึกซ้อม การเตรียมตัวก่อนการแสดงคอนเสิร์ต วันละ 14 ชั่วโมง ให้แฟนเพลงและสมาชิกของเธอได้ชมและฟัง ปัจจุบันมีคนชมคลิปการเดี่ยวเปียโนของเธอกว่า 50 ล้านคน

ความโด่งดังของ วาเล็นติน่า ลิสิตซ่า ผ่านยูทูบ ทำให้ค่ายเพลงใหญ่ “เด็กก้า” คว้าตัวเธอมาเป็นศิลปินดนตรีคลาสสิกในสังกัด ถ่ายทอดการแสดงของเธอที่ รอยัล อัลเบิร์ต ฮอลล์ กรุงลอนดอน ประเทศอังกฤษ จัดทำเป็นแผ่นดีวีดีและซีดี ออกจำหน่ายเมื่อปลายปีที่แล้ว

ตัว ลิสิตซ่า เองเคยให้สัมภาษณ์กับสื่อว่า เธอไม่ได้คาดหวังยอดขายและรายได้จากสื่อผลิตซ้ำทางดนตรีที่จับต้องได้ แต่หวังสิ่งที่ตามมาคือ รายได้จากการแสดงคอนเสิร์ตที่สูงขึ้น และมีความสม่ำเสมอมากขึ้น

จะมีนักดนตรีคลาสสิกสักกี่คนในโลกดนตรีนี้ จะให้ความสนใจ สละเวลา มาให้ความสนใจกับเรื่องการบริหารจัดการ โดยเฉพาะ “การตลาด” เพื่อทำให้แฟนเพลงรู้จัก ชื่นชมในผลงานการแสดง ตัดสินใจซื้อผลงานการแสดงรูปแบบต่างๆ ทั้งการดาวน์โหลดและสื่อผลิตซ้ำทางดนตรีที่จับต้องได้ และท้ายสุดควักกระเป๋า ซื้อตั๋วชมการแสดงสด ของศิลปินคนโปรดที่รู้จักผ่านสื่อยูทูบ

เพราะเวลาของนักดนตรีส่วนใหญ่ (ที่ดีๆ) คือ การฝึกซ้อมเพื่อพัฒนาฝีมือการเล่นของ ตนเอง น้อยคนจะยอมเสียเวลามาเรียนรู้ ศึกษาเรื่องเทคโนโลยีและการบริหารจัดการต่างๆ ความสำเร็จของ ลิสิตซ่า ผ่านการโปรโมทตัวเองทางยูทูบ หลังจากผู้เขียนฟังและชมการแสดงของเธอมาพอสมควร คิดน่าจะเป็นเรื่องของ “ฝีมือ” การเล่นเปียโนล้วนๆ ของเธอมากกว่าปัจจัยอื่นๆ ที่มีความสำคัญรองลงไป

ลิสิตซ่า ก็ไม่ใช่นักดนตรีคลาสสิกวัยเอ๊าะ ภาษาร่างกายและสีหน้ายามเล่นดนตรีของเธอ ก็ไม่ได้เป็น “ปัจจัยด้านการตลาด” สำคัญมากพอที่จะเรียกร้องแฟนเพลงให้มาชื่นชมเธอ เหมือนนักเปียโนรุ่นใหม่ๆ หลายคนยุคนี้

และเธอก็ไม่ได้เลือกเพลง ที่ต้องเล่นจังหวะเร็วๆ ให้คนฟังอ้าปากค้าง เหมือนนักเปียโนจากเอเชียบางคน

สิ่งที่ผู้สนใจดนตรีสามารถพิสูจน์ความรู้สึกบางส่วนลักษณะนี้ได้ น่าจะสะท้อนผ่านดีวีดีบันทึกการแสดงที่ รอยัล อัลเบิร์ต ฮอลล์ เมื่อวันที่ 19 มิถุนายน เมื่อปีที่แล้ว ชุด Valentina Lisitsa: Live at the Royal Albert Hall ดีวีดีสังกัดเด็กก้า

ดีวีดีความยาวประมาณ 1 ชั่วโมง 48 นาที กับ โบนัสพิเศษอีกประมาณ 18 นาที จัดทำได้น่าสนใจ ตั้งแต่มุมกล้องต่างๆ แปลกออกไปจากรูปแบบการถ่ายทอดภาพนักดนตรี, นิ้วมือ, สีหน้าท่าทางของนักเปียโนตามปกติทั่วไป และการบันทึกเสียงจัดทำได้ชัดเจน น่าฟังมาก

การบันทึกการแสดงคอนเสิร์ต เริ่มด้วยการแสดงเลย ไม่มีภาพการเดินออกมาของนักเปียโนและอื่นๆ ซึ่งเป็นลักษณะความคุ้นเคยจากดีวีดีหลายชุดที่เคยชมและฟังมา

รูปร่างหน้าตาของ ลิสิตซ่า สวยน้อยกว่า น่าสนใจน้อยกว่า เมื่อเทียบกับภาพทั่วไปที่พบเห็นตามสื่อโฆษณา สื่อประชาสัมพันธ์ต่างๆ ของเธอ

แต่ที่เด็ดขาดจริงๆ ในทัศนะของผู้เขียนคือ “ฝีมือ” และ “เทคนิค” การเล่นเปียโนของเธอ

บทเพลงที่เลือกมาเล่นส่วนใหญ่จะเป็นผลงานเพลงของรัคมานินอฟ, ลิสซ์ต (โดยเฉพาะผลงานลักษณะ Transcription), สเครียบิน, เบโธเฟน และโมสาร์ท

เพลง แฟนตาเซีย เค.475 ของโมสาร์ท เธอตีความเพลงออกมาลักษณะที่คอเพลงคลาสสิกทั่วไปอาจไม่คุ้นเคย ขณะที่ มูนไลท์ โซนาต้า ของเบโธเฟน การบรรเลงในท่อน 2 และ 3 เป็นการตีความเพลงที่ให้สีสันทางดนตรีอีกลักษณะที่น่าสนใจ ความเด่นในการบรรเลงเปียโนของลิสิตซ่า น่าจะอยู่ที่การบรรเลงเพลงของ รัคมานินอฟ และ ลิสซ์ต

ดูภาพการเล่นเปียโนของเธอ ตั้งใจมองไปที่นิ้วมือทั้งสองที่กรีดกรายไล่ขึ้นไล่ลงบนคีย์เปียโน จากมุมกล้องที่ถ่ายทำการเล่นเปียโน ได้น่าสนใจกว่าดีวีดีหลายชุดที่เคยชมมา

แม้บุคลิกภายนอกของลิสิตซ่า อาจไม่ใช่ “หญิงมั่นทางดนตรี” เมื่อมองทางกายภาพ หรือความประหม่า เมื่อเธอต้องพูดคุยกับผู้ฟัง ด้วยภาษาอังกฤษที่เธอยังไม่คล่องแคล่วนัก ช่างผิดกับท่าทางการเล่นเปียโนและเสียงเปียโนที่เธอเล่นเป็นอย่างมาก

การเล่นเปียโนเพลงยากๆ ของเธอ ดูจะเป็นเรื่อง “ง่าย” ไปหมด เธอเล่นด้วย “มั่นใจ” สีสันดนตรีอันหลากหลาย แม้เพียงมองไปที่นิ้วมือทั้งสองของเธอ ดูงดงาม และบ่งบอกถึงความละเอียด ความพิถีพิถัน ในการสั่งการให้ปลายนิ้วกดลงไปบนคีย์เปียโน ด้วย “น้ำหนัก” และ “ความรู้สึก” ที่แตกต่างกัน ตามความต้องการของผู้บรรเลง เป็น “ทัชชิ่ง” ในการเล่นเปียโน ที่งดงาม น่ามองมาก อีกทั้งส่งผลให้ได้เสียงดนตรีตามที่ผู้เล่นต้องการด้วย ซึ่งการที่จะเล่นได้แบบนี้ ต้องผ่านการฝึกซ้อม ฝึกฝนมาอย่างหนัก

เมื่อผู้เล่น เล่นอย่างสบายๆ เพราะฝึกเทคนิคมามาก ผู้ชมผู้ฟังก็พลอยรู้สึก “สบายๆ” ผ่อนคลายไปกับการแสดง และสามารถ “ลงลึก” สัมผัสถึงสีสันทางดนตรีที่แฝงอยู่ ผ่านการตีความของนักเปียโนได้ง่ายดายขึ้น

มองดูสีหน้าของลิสิตซ่าเวลาเล่น บ่งบอกอารมณ์ทางดนตรีที่เล่นอยู่ได้มาก ทั้งแสดงความ “จริงใจ” และ “ความสุข” ในการสร้างสรรค์เสียงดนตรีของเธอออกมาชัดเจน

เส้นทางดนตรีของ วาเล็นติน่า ลิสิตซ่า เป็นกรณีศึกษาการปรับตัวของนักดนตรี ท่ามกลางการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วทั้งเทคโนโลยีและพฤติกรรมผู้บริโภคยุคใหม่ ผ่านการเผยแพร่ผลงานของตนเองทางยูทูบ โดยไม่ต้อง “ง้อ” ค่ายเพลงใหญ่อีกต่อไป

ลิสิตซ่า “ขายฝีมือ” ขายเสียงดนตรีที่เกิดจากการฝึกฝนมาเป็นอย่างดี ต้องผ่านการทำงานหนัก ทั้งด้านดนตรี และวิธีการ “นำเสนอ” ผลงานของตนเองสู่มหาชนยุคใหม่.