เคยสงสัยไหมว่าทำไมผู้มีอิทธิพลและอัจฉริยะระดับโลก ถึงให้ความสำคัญกับการ "นั่งสมาธิ" เป็นประจำ ? งานวิจัยหนึ่งจากทีมนักประสาทวิทยาศาสตร์ แห่งโรงเรียนแพทย์ฮาร์วาร์ด ค้นพบความลับที่น่าทึ่งว่า การฝึกจิตเจริญภาวนาเพียงไม่กี่นาทีต่อวัน สามารถเข้าไป "รีเซ็ตโครงสร้างสมอง" ให้หนาตัวขึ้น ชะลอความเสื่อมของสมองตามวัย และลดความกังวลในระดับเซลล์ประสาทได้อย่างเหลือเชื่อ
ผลการวิจัยดังกล่าวเป็นของ ดร.ซารา ลาซาร์ (Sara Lazar) นักประสาทวิทยาศาสตร์จากโรงพยาบาลแมสซาชูเซตส์เจเนอรัล และโรงเรียนแพทย์ฮาร์วาร์ด ซึ่งแต่เดิมเธอไม่ได้สนใจเรื่องการทำสมาธิ และความเชื่อมาก่อนเลย แต่เริ่มมาศึกษามันจริงจังเพราะเกิด "อุบัติเหตุ" เธอได้รับบาดเจ็บจากการฝึกซ้อมวิ่งมาราธอน จนนักกายภาพแนะนำให้เธอฝึกโยคะเพื่อยืดเหยียดร่างกาย
"ตอนแรกฉันแค่มาเพื่อยืดเส้นยืดสาย แต่ฉันกลับสังเกตเห็นการเปลี่ยนแปลงที่มากกว่าร่างกาย คือในทางจิตใจฉันพบว่าฉันใจเย็นลง รับมือกับวิกฤติได้ดีขึ้น และมองสิ่งต่างๆ จากมุมมองของคนอื่นได้กว้างขึ้น" ดร.ลาซาร์ เล่าเปิดใจ
ความสงสัยนี้ทำให้เธอเริ่มค้นคว้าจนพบหลักฐานว่าการนั่งสมาธิเจริญสติ ช่วยลดความเครียด ซึมเศร้า และเพิ่มคุณภาพชีวิตได้จริง เธอจึงเริ่มลงมือทำวิจัยด้านประสาทวิทยาศาสตร์ด้วยตนเองเพื่อหาคำตอบว่า "สมองเปลี่ยนไปอย่างไรเมื่อนั่งสมาธิ และมันมีผลต่อจิตใจทักษะทางอารมณ์จริงไหม?"
สมาธิคือเครื่องจักรย้อนวัย: สมองวัย 50 กลับมาฟิตเท่าสมองวัย 25
ในการศึกษาช่วงแรก ดร.ลาซาร์ เปรียบเทียบสมองของ "ผู้ที่ฝึกสมาธิมานาน" (7-9 ปี) กับ "กลุ่มที่ไม่เคยฝึก" ผลปรากฏว่า ผู้ที่ฝึกสมาธิมานาน มี "เนื้อเยื่อสีเทาของสมอง" (Gray Matter) เพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ ในบริเวณที่เกี่ยวข้องกับการรับรู้ ทางประสาทสัมผัส ซึ่งสอดคล้องกับการฝึกเจริญสติที่เน้นการอยู่กับปัจจุบันและลมหายใจ
แต่สิ่งที่น่าทึ่งที่สุดคือการค้นพบในบริเวณ สมองส่วนหน้า (Prefrontal Cortex) ซึ่งปกติจะฝ่อตัวลงตามอายุที่มากขึ้น จนส่งผลต่อความจำและการตัดสินใจ แต่นักวิจัยพบว่า ในผู้ฝึกสมาธิวัย 50 ปี กลับมีเนื้อเยื่อสมองส่วน Prefrontal Cortex ดังกล่าว หนาเท่ากับคนอายุเพียง 25 ปี นี่คือหลักฐานว่าสมาธิสามารถช่วย "ชะลอความแก่" ให้กับสมองของเราได้
เพื่อพิสูจน์ว่าสมองเปลี่ยนโครงสร้างไปจริงๆ เพราะการฝึกสมาธิ ไม่ใช่ว่าเป็นโครงสร้างสมองแต่เดิมของผู้เข้าร่วมทดลอง ทีมวิจัยจึงทำการทดลองซ้ำครั้งที่สองกับผู้ที่ไม่เคยฝึกสมาธิมาก่อน โดยให้กลุ่มทดลองเข้าคอร์สฝึกเจริญสติเป็นเวลา 8 สัปดาห์ ผลลัพธ์ที่ได้จากการสแกน MRI สร้างความตื่นตะลึงให้วงการวิทยาศาสตร์ โดยค้นพบสิ่งที่น่าทึ่งสามอย่าง คือ
1. ฮิปโปแคมปัส (Hippocampus) หนาตัวขึ้น: สมองส่วนนี้ทำหน้าที่ดูแลเรื่องการเรียนรู้ ความจำ และการควบคุมอารมณ์ หลังฝึกสมาธินาน 8 สัปดาห์พบว่า มีความหนาแน่นของเนื้อสมองส่วนฮิปโปแคมปัสซีกซ้ายมากขึ้น
2. รอยต่อสมองขมับพัฒนาขึ้น: สมองส่วนคอร์เทกซ์ซิงกูเลตส่วนหลัง, รอยต่อระหว่างสมองส่วนขมับและส่วนข้าง (TPJ) และสมองส่วนซีรีเบลลัม ล้วนมีเนื้อสมองเพิ่มมากขึ้น ซึ่งเป็นบริเวณที่เกี่ยวข้องกับความเห็นอกเห็นใจ (Empathy) ทำงานได้ดีขึ้น ส่งผลให้ความฉลาดทางอารมณ์ (EQ) พุ่งสูงขึ้น
3. อะมิกดาล่า (Amygdala) เล็กลง: สมองส่วนนี้ดูแล "ศูนย์บัญชาการความกลัวและความเครียด" หลังทำสมาธิตามเกณฑ์ นักวิจัยพบว่าสมองส่วนนี้มีขนาดเล็กลงอย่างเห็นได้ชัด ซึ่งสัมพันธ์โดยตรงกับระดับความเครียดที่ลดลงตามไปด้วย
ทำสมาธินานแค่ไหนให้ได้ผล? คำตอบคือ "เฉลี่ยวันละ 27 นาที"
หลายคนกังวลว่าต้องนั่งสมาธินานเป็นชั่วโมงถึงจะเห็นผล แต่งานวิจัยนี้ชี้ชัดว่าผู้เข้าร่วมทดลองใช้เวลาฝึกเฉลี่ยเพียงวันละ 27 นาทีเท่านั้น (หรือเพียง 15-20 นาทีในบางงานวิจัย) ก็เพียงพอที่จะกระตุ้นการเปลี่ยนแปลงของโครงสร้างสมองได้
ดร.ลาซาร์ เปรียบเทียบการฝึกสมาธิกับการออกกำลังกายว่า "บางวันฉันทำ 40 นาที บางวันแค่ 5 นาที หรือบางวันไม่ได้ทำเลย การออกกำลังกายสม่ำเสมอเป็นเรื่องดี แต่อย่างไรก็ตาม บางคนที่เพิ่งเริ่มทำและรู้สึกว่าการนั่งนานๆ มันยากไป การทำได้เพียงเล็กน้อยในแต่ละวันก็ถือว่ามีประโยชน์มากเช่นกัน"
นอกจากนี้ ในความเห็นของ ซู แม็กกรีวี (Sue McGreevey) อีกหนึ่งผู้เชี่ยวชาญจากโรงพยาบาลแมสซาชูเซตส์เจเนอรัล ระบุว่า “ผลการวิจัยข้างต้นชี้ให้เห็นว่า ระดับความเครียดที่ลดลงของผู้เข้าร่วมทดสอบนั้น สอดคล้องกับการที่สมองส่วน 'อะมิกดาลา' (Amygdala) ซึ่งทำหน้าที่ควบคุมความกังวลและความเครียด มีขนาดเล็กลงอย่างเห็นได้ชัด
ที่น่าสนใจคือ การเปลี่ยนแปลงนี้ไม่เกิดขึ้นกับกลุ่มที่ไม่ได้ฝึกสมาธิ จึงเป็นข้อพิสูจน์ว่าสมองไม่ได้เปลี่ยนไปเองตามกาลเวลา แต่เป็นผลลัพธ์จากการฝึกสมาธิโดยตรง”
อยากอัปเกรดสุขภาพสมอง-สุขภาพใจ ลองนั่งสมาธิสักที!
ขณะที่ บริตตา โฮลเซล (Britta Hölzel) หนึ่งในทีมวิจัยกล่าวสรุปได้อย่างน่าสนใจว่า "เป็นเรื่องมหัศจรรย์ที่สมองของเรามีความยืดหยุ่น (Plasticity) และเราสามารถมีบทบาทสำคัญในการ 'ปั้น' สมองของเราขึ้นใหม่ได้ด้วยตัวเอง" จากการฝึกทำสมาธิ
พูดได้อีกอย่างว่า ความรู้สึกดีขึ้น ปลอดโปร่งขึ้น ทั้งในแง่จิตใจและความคิด หลังการทำสมาธินั้น ไม่ได้เกิดจากความรู้สึกไปเองหรือเพียงเพราะได้พักผ่อน แต่มันเกิดจากการที่สมองของคุณ "อัปเกรด" เซลล์สมองใหม่จริงๆ แม้การนั่งสมาธิอาจจะยังไม่สามารถทำให้ร่างกายของคุณย้อนกลับไปเป็นวัย 25 ปีได้ แต่สมาธิสามารถมอบ "สมองอ่อนเยาว์" และทรงพลังให้คุณได้ตั้งแต่วันนี้
ค่ำคืนนี้... ก่อนเข้านอนคุณลองหยุดไถโซเชียล วางมือถือลง แล้วแบ่งเวลาเพียงไม่กี่นาทีเพื่อทำสมาธิอยู่กับลมหายใจดูสักหน่อย เพราะสมองที่คุณใช้อยู่ทุกวันนี้อาจกำลังต้องการ "การซ่อมสร้างใหม่" และรอคอยการเปลี่ยนผ่านครั้งสำคัญที่เริ่มทำได้ง่ายๆ จากตัวคุณเอง
อ้างอิง: Weforum.org, Dr.sarah Mckay, WomensBrainHealth