อัปเกรด ‘ผลิตภาพ’ สู่ห่วงโซ่ยุคใหม่ ทางรอด ‘เศรษฐกิจไทย’ สู้โลกป่วน

“เศรษฐกิจไทย” กำลังเผชิญภาวะการเติบโตช้าลงเรื่อย ๆ อย่างเห็นได้ชัด และเมื่อ “ทุนมนุษย์” หรือประชากรวัยทำงานผ่าน “จุดสูงสุด” และ “ลดลง” อย่างต่อเนื่อง สะท้อนภาพของการเข้าสู่ “สังคมสูงวัยสมบูรณ์แบบ” ของประเทศไทย ท่ามกลาง “ศักยภาพ” การเติบโตที่ถูกประเมินไว้เพียง 2.5-3.0% 

ดร.อมรเทพ จาวะลา ผู้ช่วยกรรมการผู้จัดการใหญ่ ผู้บริหารสำนักวิจัย ธนาคาร ซีไอเอ็มบี ไทย (CIMBT) เปิดเผยถึงโครงสร้างเศรษฐกิจไทย ว่า ในอดีตการเติบโตทางเศรษฐกิจพึ่งพาการเพิ่มปริมาณแรงงานเป็นหลัก เปรียบเสมือนโรงงานที่ผลิตสินค้าได้มากขึ้นจากการเติมคนเข้าไป แต่ปัจจุบันสัดส่วนประชากรวัยแรงงานของไทยได้ผ่านจุดสูงสุดไปแล้วตั้งแต่ปี 2568 และเริ่มปรับตัวลดลงเรื่อย ๆ หากยังคงขับเคลื่อนด้วยโมเดลเดิมการผลิตชิ้นงานต่อปีจะเติบโตได้น้อยลง

ดังนั้น สิ่งสำคัญจึงต้องเน้น “การเพิ่มผลิตภาพแรงงาน” (Productivity) ทำให้คน 1 คนทำงานได้เร็วขึ้น และมีประสิทธิภาพมากขึ้น ควบคู่กับการยกระดับ “ทักษะ” (Upskill / Reskill) และ “การต่อยอดสินค้าที่มีมูลค่าเพิ่ม” เช่น การเปลี่ยนจากการผลิตฮาร์ดดิสก์ไปสู่ชิป และอาหารแปรรูปมูลค่าสูง

นอกจากนี้ ยังเตือนว่าหากไม่มีการปรับโครงสร้างเศรษฐกิจอย่างจริงจัง “จีดีพีไทย” มีแนวโน้มจะเติบโตต่ำลงไปเรื่อย ๆ จนต่ำกว่าระดับ 2% เหลือเพียง 1% กว่า ๆ คล้ายกับกรณีของประเทศญี่ปุ่น เนื่องจากประเทศไทยกำลังเข้าสู่สังคมสูงวัยอย่างรวดเร็ว จนมีประชากรสูงอายุแตะระดับ 20% ซึ่งประชากรกลุ่มนี้จะจ่ายภาษีน้อยลง แต่มีภาระค่าใช้จ่ายด้านสาธารณสุข และการรักษาพยาบาลเพิ่มขึ้นอย่างมหาศาล

ชู “ซอฟต์อินฟราฯ” แก้กฎระเบียบ-ขจัดคอร์รัปชัน

สำหรับแนวทางเพื่อเร่งฟื้นฟูศักยภาพการเติบโตของเศรษฐกิจ “ดร.อมรเทพ” เสนอว่า แนวทางที่รัฐบาลสามารถดำเนินการได้ทันทีโดยไม่ต้องใช้วงเงินงบประมาณคือ การสร้าง “Soft Infrastructure” ผ่านการผ่อนคลายกฎหมาย การลดขั้นตอนสู่ One-Stop Service อย่างแท้จริง ตลอดจนการแก้ปัญหาคอร์รัปชันและเพิ่มความโปร่งใส

“ถ้าจะดันจีดีพีมองว่าไม่ต้องลงทุนเลย แค่คลายกฎระเบียบ แก้ปัญหาคอร์รัปชัน สร้างความโปร่งใส เป็น Soft Infrastructure ไม่ต้องใช้เงิน แต่ใช้ความตั้งใจของรัฐบาลที่จะทำเต็มที่ และต้องเร่ง”

ขณะเดียวกัน ในส่วนของโครงสร้างพื้นฐานกายภาพ (Hard Infrastructure) มองว่า รัฐบาลยังต้องเน้นลดต้นทุนการขนส่ง ปรับปรุงระบบรางให้รองรับการขนส่งสินค้าแทนการเน้นส่งคนเพียงอย่างเดียว รวมถึงพัฒนาท่าเรือให้ทันสมัยเพื่อดึงดูดการลงทุนสู้กับต่างประเทศ

ทั้งนี้ ยังตั้งข้อสังเกตว่าปัจจุบันศักยภาพเศรษฐกิจไทย (Potential Growth) ถูกประเมินไว้เพียง 2.5-3% และมีการเติบโตแบบรวมศูนย์ “รวยกระจุก โจรกระจาย” พึ่งพาเพียงการท่องเที่ยวในเมืองใหญ่ ดังนั้น หากมีการปรับโครงสร้างและกระจายความเจริญไปยังภูมิภาคอย่างแท้จริง ไทยยังมีโอกาสผลักดันให้จีดีพีเติบโตได้เหนือระดับ 3% เช่นเดียวกับสิงคโปร์

นวัตกรรมการออมเอกชน-ชุมชนทุนในประเทศ

พร้อมกันนี้ ในมิติการรับมือสังคมสูงวัย ดร.อมรเทพ ชี้ว่าไทยไม่ได้เป็นรัฐสวัสดิการเต็มรูปแบบ เงินเบี้ยผู้สูงอายุภาครัฐ 600-1,000 บาท จึงไม่เพียงพอต่อการดำรงชีวิตโดยทางออกยั่งยืนคือ “การส่งเสริมให้แรงงานวัยทำงาน” เตรียมความพร้อมผ่านการออมและการลงทุนเพื่อการเกษียณ เพื่อแปลงเงินออมภาคเอกชนให้กลายเป็นทุนในประเทศที่ช่วยเพิ่มผลิตภาพแก่ระบบเศรษฐกิจ

“หลักการคือ ถ้าเราเตรียมความพร้อมให้คนในวัยทำงานวันนี้ เขาสามารถที่จะเตรียมความพร้อมสำหรับสูงวัยได้ในอนาคตด้วยการออม ด้วยการลงทุน เพื่อวัยเกษียณ ประเทศจะมีเงินออมมากขึ้น แล้วเงินออมเหล่านั้นก็สามารถแปลงเป็นทุน แล้วก็สามารถเพิ่มประสิทธิภาพของแรงงานได้ด้วยเช่นกัน”

ยกตัวอย่างประเทศที่ประสบความสำเร็จในเรื่องนี้มาแล้ว อย่างสิงคโปร์ (กองทุน CPF) และมาเลเซีย (กองทุน EPF) ที่สามารถสะสมเงินออมภาคประชาชนเข้าสู่ตลาดทุน เกิดการจ้างงานและการลงทุนภายในประเทศอย่างมีประสิทธิภาพ

อย่างไรก็ดี ประเทศไทยยังเผชิญข้อจำกัดจากฐานภาษีที่แคบ โดยมีผู้จ่ายภาษีจริงเพียงประมาณ 4 ล้านคน จากวัยแรงงาน 40 ล้านคน เนื่องจากแรงงานจำนวนมากอยู่นอกระบบและมีการเลี่ยงภาษี รัฐจึงต้องสร้างแรงจูงใจให้แรงงานทุกกลุ่มเข้ามามีส่วนร่วมในการออม และสร้างความโปร่งใสในตลาดทุนเพื่อสร้างความมั่นใจแก่ประชาชน

ผลิตภาพ กำลังแรงไทย ยังต่ำเทียบเวทีโลก

ดร.พิมพ์นารา หิรัญกสิ หัวหน้าทีมวิจัยเศรษฐกิจ และผู้บริหารสายงานวิจัย ธนาคารกรุงศรีอยุธยา จำกัด (มหาชน) ชี้ว่าหัวใจสำคัญของการขับเคลื่อนเศรษฐกิจในยุคนี้ไม่ได้อยู่ที่ “ปริมาณ” ของแรงงานอีกต่อไป แต่อยู่ที่ “ผลิตภาพ” (Productivity) ต้องเร่งยกระดับอย่างจริงจัง

ทั้งนี้ เมื่อแรงงานน้อยลง “ผลิตภาพ” คือคำตอบ โดยหลักการทางเศรษฐกิจแล้ว การเติบโตของผลผลิต (Output) สามารถเกิดขึ้นได้จาก 2 ทางหลัก ได้แก่ 1.การเพิ่มปริมาณปัจจัยการผลิต (มีคนทำงานเพิ่มขึ้น หรือใช้ทุนมากขึ้น) และ 2.การเพิ่มประสิทธิภาพ (ใช้ปัจจัยการผลิตเท่าเดิม แต่สร้างผลผลิตได้มากกว่าเดิม หรือที่เรียกว่าการมี Productivity สูงขึ้น)

“มองว่า สำหรับไทยเส้นทางแรกกำลังปิดลงทีละน้อย จากข้อจำกัดด้านประชากร การเติบโตในระยะยาว จึงต้องพึ่งพาเส้นทางที่สอง ด้วยการเพิ่มผลิตภาพเป็นหลัก ผ่านการลงทุนในเครื่องจักร เทคโนโลยี ควบคู่กับการพัฒนาทักษะแรงงานและการปรับปรุงกระบวนการทำงาน เพื่อให้แรงงานแต่ละคนสามารถสร้างมูลค่าเพิ่มได้สูงขึ้น หากทำได้ดีพอก็จะช่วยชดเชยจำนวนแรงงานที่หายไป และช่วยหนุนรายได้ของประเทศให้เติบโตต่อไปได้”

แม้เราจะรู้ว่าผลิตภาพคือ “ทางรอด” แต่ความจริงในปัจจุบันยังคงเป็นโจทย์ใหญ่ที่ท้าทาย เมื่อหันมามองผลิตภาพแรงงาน (Labor productivity) ของไทย พบว่า ยังอยู่ในระดับค่อนข้างต่ำเมื่อเทียบกับเวทีโลก โดยแรงงานในสหรัฐ สิงคโปร์ ยูโรโซน และญี่ปุ่น มีผลิตภาพสูงกว่าไทยถึงประมาณ 3-5 เท่า

ขณะที่ เพื่อนบ้านและยักษ์ใหญ่ในภูมิภาคอย่างมาเลเซียและจีน ยังสูงกว่าไทยราว 1.8 และ 1.2 เท่า ตามลำดับ ยิ่งไปกว่านั้น ผลิตภาพการผลิตรวม (Total Factor Productivity : TFP) ของไทยในระยะหลังยังมีความผันผวนและมีแนวโน้มชะลอตัวลง สะท้อนชัดเจนว่าโครงสร้างเศรษฐกิจปัจจุบันยังขาดแรงขับเคลื่อนที่แข็งแกร่ง และต่อเนื่องพอที่จะพยุงการเติบโตในระยะยาว

แต่ท่ามกลางความท้าทายนี้ ไทยยังพอมีข่าวดีจากกระแสการลงทุนโดยตรงจากต่างประเทศ (FDI) ที่ปรับตัวดีขึ้นในหลายอุตสาหกรรมเป้าหมาย เช่น อิเล็กทรอนิกส์ การขนส่ง และพลังงาน ซึ่งนอกจากจะช่วยสร้างงานและกระจายรายได้แล้ว ยังถือเป็น “โอกาสทอง” ในการนำเข้าเครื่องจักร เทคโนโลยีมาตรฐานระดับโลก และองค์ความรู้ใหม่ๆ มาช่วยยกระดับ Productivity ให้กับประเทศภายใต้ข้อจำกัดด้านกำลังคน

แนะ 3 ยุทธศาสตร์เร่งอัปเกรดผลิตภาพ

อย่างไรก็ตาม การจะเปลี่ยนเม็ดเงินลงทุนเหล่านี้ให้กลายเป็นพลังขับเคลื่อนเศรษฐกิจที่แท้จริง ดร.พิมพ์นารา ได้เสนอแนะ 3 ยุทธศาสตร์สำคัญที่ประเทศไทยต้องเร่งดำเนินการ 1.ผลักดันการลงทุนให้เกิดขึ้นจริง พร้อมทั้งเร่งจัดเตรียมโครงสร้างพื้นฐานที่จำเป็นรองรับ

2. ยกระดับทักษะแรงงาน (Upskill และ Reskill) ให้สอดคล้องกับเทคโนโลยีและอุตสาหกรรมใหม่ๆ เพื่อสนับสนุนการเปลี่ยนผ่านไปสู่งานที่มีผลิตภาพและค่าตอบแทนสูงขึ้น

3. เชื่อมโยงผู้ประกอบการ SMEs ไทย ให้เข้าไปเป็นส่วนหนึ่งในห่วงโซ่อุปทานของธุรกิจขนาดใหญ่และบริษัทข้ามชาติ ผ่านการจับคู่ธุรกิจ การพัฒนามาตรฐานการผลิต และการสนับสนุนแหล่งเงินทุนเพื่ออัปเกรดเทคโนโลยี

“ความสำเร็จควรพิจารณาทั้งการลงทุนที่เกิดขึ้นจริง ผลิตภาพและรายได้แรงงานที่เพิ่มขึ้น รวมถึงการมีส่วนร่วมของผู้ประกอบการไทย เพื่อให้การลงทุนช่วยรองรับข้อจำกัดด้านแรงงานและสนับสนุนการเติบโตอย่างทั่วถึงในระยะยาว และช่วยให้ค่าจ้างกับรายได้ครัวเรือนเพิ่มขึ้นได้อย่างยั่งยืน โดยไม่ทำให้ความสามารถในการแข่งขันของประเทศลดลง”

ปลดล็อกข้อจำกัดแรงงานด้วย “AI-หุ่นยนต์ฮิวมานอยด์”

ดร.กอบศักดิ์ ภูตระกูล กรรมการรองผู้จัดการใหญ่ ธนาคารกรุงเทพ จำกัด (มหาชน) หรือ BBL เปิดเผยว่า การประเมินศักยภาพเศรษฐกิจไทยของกองทุนการเงินระหว่างประเทศ (IMF) บนพื้นฐานอุตสาหกรรม และเทคโนโลยีรูปแบบเดิม อาจทำให้เห็นภาพความเสี่ยงที่แก้ไขได้ยาก

แต่หากมองผ่านบริบทการสร้างอุตสาหกรรมใหม่และการเปลี่ยนผ่านอุปกรณ์ทางเทคโนโลยี อาทิ การติดตั้งดาต้าเซ็นเตอร์ การปรับกระบวนการทำงาน และการใช้เทคโนโลยีขั้นสูง จะพบว่า Productivity ของภาคการผลิตสามารถก้าวกระโดดได้อย่างรวดเร็วแม้ใช้กำลังคนเท่าเดิม

นอกจากนี้ มองว่าปัญหาการขาดแคลนแรงงานจากโครงสร้างสังคมสูงวัย (Aging Society) จะไม่ใช่อุปสรรคหลักของเศรษฐกิจไทยอีกต่อไป เนื่องจากในอีกไม่กี่ปีข้างหน้า หุ่นยนต์ฮิวมานอยด์และระบบอัตโนมัติจะเข้ามามีบทบาทเต็มรูปแบบในระบบโรงงาน

ต่างจากบริบทเมื่อ 10 ปีก่อนที่เน้นปริมาณแรงงานมนุษย์เป็นหลัก ปัจจุบันองค์กรที่มีทุนหมุนเวียนสามารถนำหุ่นยนต์ที่ทำงานได้แม่นยำกว่า ไม่มีการประท้วง และไม่เรียกร้องค่าจ้างเพิ่มเข้ามาเสริมการทำงานได้ทันที

ดังนั้น กุญแจสำคัญจึงตกอยู่ที่การยกระดับทักษะแรงงาน (Up-skilling) ให้สอดรับกับยุคสมัย โดยทักษะสำคัญที่สุดของคนรุ่นใหม่คือ “ทักษะการสั่งการและพูดคุยกับ AI” รวมถึง “ทักษะการควบคุมหุ่นยนต์ (Physical AI)” เพื่อเปลี่ยนผู้ใช้แรงงานให้กลายเป็น ผู้ควบคุมเทคโนโลยีอย่างแท้จริง