'ปิ่นสักก์' อธิบดีประมง สั่งลุย 200 แหล่งน้ำแบ่งโซนล่าปลาหมอคางดำ

วิกฤตการแพร่ระบาดของปลาหมอคางดำส่งผลกระทบอย่างรุนแรงต่อระบบนิเวศและห่วงโซ่อุปทานสัตว์น้ำพื้นถิ่น กรมประมงจึงเร่งยกระดับแผนยุทธศาสตร์เชิงปฏิบัติการด้วยการใช้แหล่งน้ำทั่วประเทศเป็นฐานข้อมูลหลักในการประเมินและเร่งกำจัดอย่างเป็นระบบ

นายปิ่นสักก์ สุรัสวดี อธิบดีกรมประมง เปิดเผยว่า เพื่อให้การขับเคลื่อนนโยบายการแก้ไขปัญหาปลาหมอคางดำมีประสิทธิภาพสูงสุด กรมประมงได้ยกระดับการทำงานผ่านโครงสร้างยุทธศาสตร์เชิงปฏิบัติการ (Area Operation) ที่ปรับเปลี่ยนจากการรายงานภาพรวมระดับจังหวัด มาเป็นการใช้ “แหล่งน้ำ” เป็นฐานข้อมูลหลักในการประเมินสถานการณ์ ซึ่งจากการตรวจสอบของกรมประมงที่มีแหล่งน้ำในการดูแลกว่า 200 แห่งทั่วประเทศ พบภาพสะท้อนสถานการณ์ที่ถูกจัดแบ่งออกเป็น 3 โซนหลัก ได้แก่

โซนสีเขียว (แหล่งน้ำปลอดภัย - ยังไม่พบการแพร่ระบาด)  คิดเป็นสัดส่วนประมาณ 40% ของแหล่งน้ำทั้งหมด พื้นที่กลุ่มนี้ มาตรการสำคัญคือการ “เฝ้าระวังขั้นสูงสุด” โดยอาศัยความร่วมมือกับองค์กรชุมชนและเทคโนโลยีสมัยใหม่ เช่น Environmental DNA (eDNA) เพื่อตรวจหาร่องรอยทางพันธุกรรมของสัตว์น้ำในธรรมชาติ แม้จะยังไม่พบตัวปลา แต่เทคโนโลยีนี้จะช่วยให้สามารถตรวจจับการเล็ดรอดเข้ามาได้อย่างรวดเร็วก่อนที่ประชากรปลาจะตั้งรกราก

โซนสีเหลือง (พบการแพร่ระบาดน้อย - ไม่เกิน 10 ตัว/ตารางเมตร) คิดเป็นสัดส่วนประมาณ 30% พื้นที่กลุ่มนี้ถือเป็นพื้นที่เฝ้าระวังเร่งด่วน หน้าที่หลักคือการ “ควบคุมและกำจัดให้เร็วที่สุด” โดยการนำนวัตกรรมเครื่องช็อตไฟฟ้าและชุดปฏิบัติการเฉพาะกิจเข้าจัดการทันทีที่พบ เพื่อสกัดกั้นไม่ให้ขยายตัวลุกลามกลายเป็นพื้นที่สีแดง

โซนสีแดง (พื้นที่แพร่ระบาดหนาแน่นและส่งผลกระทบสูง) คิดเป็นสัดส่วนประมาณ 30% ซึ่งเป็นพื้นที่ที่พบการแพร่ระบาดไปแล้วและสร้างผลกระทบต่อระบบนิเวศอย่างรุนแรง ภารกิจหลักคือการ “ลดปริมาณประชากรให้ได้มากที่สุด” และกดดันให้พื้นที่เหล่านี้เปลี่ยนสภาพกลับมาเป็นโซนสีเหลืองและสีเขียวตามลำดับ

• นวัตกรรมและเครื่องมือจัดการ จาก “ไฟฟ้า” สู่การตัดวงจรตลาด

การดำเนินงานในพื้นที่สีแดงและสีเหลือง จำเป็นต้องอาศัยชุดมาตรการทางวิชาการและเครื่องมือเฉพาะกิจที่ได้รับความเห็นชอบจากคณะกรรมการด้านความหลากหลายและความปลอดภัยทางชีวภาพ (IBC) โดยกรมประมงได้นำเครื่องมือและนวัตกรรมใหม่ ๆ เข้ามาขับเคลื่อน ได้แก่

การใช้เครื่องช็อตไฟฟ้าภาคสนาม เป็นมาตรการเร่งด่วนในการกำจัดปลาหมอคางดำในแหล่งน้ำปิดและพื้นที่ระบาดหนาแน่น โดยทำงานร่วมกับผู้นำชุมชนและประชาชนในพื้นที่เพื่อจับและนำออกจากระบบอย่างรวดเร็ว

การปล่อยปลาผู้ล่า (Predator Species) เมื่อลดประชากรลงในระดับหนึ่งแล้ว จะมีการปล่อยพันธุ์ปลาผู้ล่าที่เป็นสัตว์น้ำพื้นถิ่นลงไปในปริมาณที่เหมาะสม เพื่อช่วยควบคุมสมดุลทางชีวภาพและกดดันประชากรปลาหมอคางดำไม่ให้ฟื้นตัว

การควบคุมห่วงโซ่อุปทานและตัดวงจรความต้องการ (Demand Side Management) หนึ่งในโจทย์ที่ท้าทายที่สุดคือ การสร้างสมดุลระหว่างการส่งเสริมให้มีการจับปลาหมอคางดำมาใช้ประโยชน์ (เช่น ทำปุ๋ยหมัก อาหารสัตว์ หรือแปรรูปบริโภค) กับความเสี่ยงที่จะไป “จูงใจให้เกิดการเพาะเลี้ยง”

“เราต้องระมัดระวังอย่างยิ่งในการสร้างดีมานด์ (Demand) หากเราส่งเสริมจนถึงขั้นจูงใจให้มีการเพาะเลี้ยงเชิงพาณิชย์ มันจะเท่ากับเราทำลายความพยายามทั้งหมดในการกำจัด เพราะอาจเกิดการลักลอบเพาะเลี้ยงและหลุดรอดลงสู่ธรรมชาติอีก ดังนั้น การส่งเสริมการจับต้องมุ่งเน้นไปที่การ ‘จับเพื่อกำจัดและแปรรูปเป็นปัจจัยการผลิต’ เช่น ปุ๋ยอินทรีย์ เท่านั้น ไม่อนุญาตให้มีการเพาะเลี้ยงเด็ดขาด” นายปิ่นสักก์ กล่าว

• ปิดช่องโหว่กฎหมาย และการเฝ้าระวังการนำเข้า

นอกจากการจัดการปัญหาเฉพาะหน้าแล้ว กรมประมงยังให้ความสำคัญกับการอุดช่องโหว่ทางกฎหมายและการควบคุมการนำเข้าสัตว์น้ำต่างถิ่นอย่างเข้มงวด โดยอาศัยกลไกของพระราชกำหนดการประมงและคณะกรรมการที่เกี่ยวข้องในการกลั่นกรองสปีชีส์ที่มีความเสี่ยงสูง

สำหรับกรณีที่มีข้อกังวลจากภาคประชาชนและผู้ประกอบการเกี่ยวกับการแพร่ระบาดที่อาจไม่ได้มีสาเหตุจากการนำเข้าเพื่อการวิจัยในอดีตเพียงอย่างเดียว แต่รวมถึงการนำเข้าสวยงามหรือเหตุปัจจัยอื่น ๆ นั้น ทางกรมประมงได้ย้ำว่า ชุดคณะกรรมการชุดปัจจุบันได้ยกระดับมาตรการควบคุมการนำเข้าสัตว์น้ำทุกชนิดที่มีความเสี่ยงสูงอย่างเข้มงวด มีการจัดตั้งทีมตรวจสอบและติดตามการดำเนินกิจการของผู้ประกอบการอย่างใกล้ชิด เพื่อป้องกันไม่ให้เกิดเหตุการณ์ประวัติศาสตร์ซ้ำรอย 

ก้าวต่อไปของประมงไทย สู่ความยั่งยืนภายใต้วิกฤตการณ์โลก

วิกฤตปลาหมอคางดำสะท้อนให้เห็นถึงบทเรียนราคาแพงของ “วิกฤตการณ์ระดับโลก” (Global Crisis) ที่เชื่อมโยงกับปัญหาการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและความเสื่อมโทรมของความหลากหลายทางชีวภาพ (Triple Planetary Crisis)

แม้ว่าภารกิจเบื้องหน้าภายใต้กรอบเวลา 180 วันตามคำสั่งศาลปกครองกลาง  เมื่อวันที่ 8 กันยายน พ.ศ. 2569 เป็นงานที่หนักหน่วงและท้าทายความสามารถของกรมประมงเป็นอย่างยิ่ง แต่ด้วยความมุ่งมั่นในการปรับปรุงระบบฐานข้อมูลแหล่งน้ำ การนำวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีสิ่งแวดล้อมดีเอ็นเอ (eDNA) มาใช้ และการทำงานเคียงบ่าเคียงไหล่กับพี่น้องเกษตรกรและเครือข่ายประชาชน จะเป็นกุญแจสำคัญในการพลิกฟื้นคืนความสมดุลให้กับแหล่งน้ำธรรมชาติของไทย และสร้างความมั่นคงทางอาหารให้กับประเทศในระยะยาว