ปัจจุบันประเทศไทยยืนอยู่บนความท้าทายที่สำคัญ ภายใต้แรงกดดันจากปัจจัยภูมิทัศน์ศาสตร์ เศรษฐกิจโลกที่เปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วและเต็มไปด้วยความไม่แน่นอน ขณะที่ประเทศไทยยังคงเผชิญกับวิกฤตเชิงโครงสร้างภายในประเทศที่สั่งสมทำให้ประเทศไทยยังคงติดอยู่ใน “กับดักรายได้ปานกลาง” และมีแนวโน้มจะสูญเสียความสามารถในการแข่งขัน ขณะที่บทบาทในเวทีโลกเริ่มลดลง
ประเทศไทยเผชิญ“กับดัก” ที่ฉุดรั้งเศรษฐกิจและการพัฒนาประเทศ หลายด้าน เช่น
1.กับดักเศรษฐกิจ เศรษฐกิจไทยถูกมองว่า “ป่วยเรื้อรัง” การเติบโตทางเศรษฐกิจชะลอตัวลงต่อเนื่อง จากโครงสร้างที่ไม่เปลี่ยนแปลง ยังคงขับเคลื่อนด้วยเครื่องยนต์เศรษฐกิจเก่า (Old Economy) ที่เน้นการใช้แรงงานเข้มข้นในภาคอุตสาหกรรม การเกษตร และภาคบริการ ซึ่งไม่สามารถสร้างมูลค่าเพิ่มได้เพียงพอ
สถานการณ์นี้ส่งผลให้ไทยความสามารถการแข่งขันลดลง โดยอันดับความสามารถในการแข่งขันโลก (IMD) ของไทยลดลงจากอันดับ 25 สู่ อันดับ 30 ของโลก และมีผลงานลดลงในทุกปัจจัยหลัก ทั้ง สมรรถนะทางเศรษฐกิจ ประสิทธิภาพภาครัฐ ภาคธุรกิจ และโครงสร้างพื้นฐาน
2.กับดักหนี้ การคลังและงบประมาณ ปัญหาเหล่าหนี้ถูกระบุว่าเป็น “ระเบิดเวลาลูกใหญ่” ของไทยที่ต้องเร่งแก้ไข ปลดชนวนก่อนที่จะเกิดวิกฤติเศรษฐกิจรอบใหม่ ไม่ว่าจะเป็น หนี้ครัวเรือนที่อยู่ในระดับอันตราย หนี้ครัวเรือนยังคงอยู่ในระดับสูง กว่า 88% ต่อจีดีพี หนี้ธุรกิจที่เพิ่มขึ้นและมีความเสี่ยงหนี้เสียมากขึ้นโดยเฉพาะกลุ่ม SMEs
ส่วนภาระทางการคลังที่เพิ่มขึ้น จากรายจ่ายประจำในงบประมาณที่สูง การจัดสรรงบประมาณเพื่อดูแลสวัสดิการสังคมให้กับผู้มีรายได้น้อย และผู้สูงอายุที่เพิ่มจำนวนมากขึ้น
ขณะที่การจัดเก็บรายได้ของภาครัฐยังต่ำกว่าเป้าหมาย ส่งผลต่อการขาดดุลงบประมาณตลอด 19 ปีงบประมาณที่ผ่านมา และมีแนวโน้มจะมีการขาดดุลงบประมาณเพิ่มขึ้น ภาระหนี้สาธารณะขยับเข้าใกล้ระดับเพดานหนี้สาธารณะที่ 70% ต่อจีดีพีซึ่งอาจทำให้อันดับเครดิตเรตติ้งของไทยถูกหั่นลงได้
3.กับดักโครงสร้างประชากรและปัญหาการพัฒนาทุนมนุษย์ โครงสร้างประชากรของไทยที่มีการเปลี่ยนแปลงอย่างรุนแรงและรวดเร็ว โดยประเทศไทยเข้าสู่สังคมสูงวัยแบบสมบูรณ์ โดยใช้เวลาเพียง 6 ทศวรรษ
การเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วและรุนแรงของประชากรสูงอายุส่งผลกระทบต่อความอยู่รอดของระบบหลักประกันและสวัสดิการ ต่างๆ ที่พึ่งพิงระบบงบประมาณ เช่น ระบบประกันสังคม และระบบประกันสุขภาพถ้วนหน้า
ดังนั้น การเข้าสู่สังคมสูงวัยทำให้ขนาดของ “ตลาด” เล็กลง โดยการที่ผู้ผลิตและผู้บริโภคลดน้อยลงเป็นอุปสรรคต่อการพัฒนาเศรษฐกิจต่อเนื่องและยาวนาน
ขณะที่การพัฒนาทุนมนุษย์ของไทยเผชิญข้อจำกัด คุณภาพการศึกษาของไทยยังอยู่ในระดับต่ำ ผลการประเมิน PISA ของนักเรียนไทยในช่วง 2 ทศวรรษที่ผ่านมา ด้านคณิตศาสตร์และวิทยาศาสตร์ไม่เปลี่ยนแปลงและยังต่ำกว่ามาตรฐาน โดยเฉพาะด้านการอ่านที่มีแนวโน้มลดลงต่อเนื่อง
4.กับดักการทุจริตคอร์รัปชัน ปัญหาการทุจริตคอร์รัปชันเป็นปัญหาใหญ่ฝังรากลึกในสังคมไทย ทำให้ประเทศติดกับดักการพัฒนาและฉุดรั้งการเติบโตของเศรษฐกิจ อันดับดัชนีการรับรู้การทุจริต (CPI) ปี 2567 ของไทยอยู่ที่อันดับ 107 จาก 180 ประเทศ
ปัญหาดังกล่าวถือเป็นกับดักที่ทำให้ประเทศไทยเกิดความสูญเสียทางเศรษฐกิจปีละหลายแสนล้านบาท และส่งผลกระทบต่อภาพลักษณ์ที่นักลงทุนต่างประเทศขาดความไม่เชื่อมั่นที่จะลงทุนในประเทศไทย
ทั้งนี้ เพื่อก้าวข้ามอุปสรรคเชิงโครงสร้างเหล่านี้ ประเทศไทยต้องดำเนินการปฏิรูปอย่างเป็นระบบและต่อเนื่องทั้งในระยะสั้น และระยะยาว โดยนอกจากการแก้ปัญหาระยะสั้นแล้วการแก้ปัญหาในระยะยาวต้องปฏิรูปโครงสร้างประเทศครั้งใหญ่
รวมถึงการแก้ไขจุดอ่อนต่างๆ เช่น กฎหมายที่ล้าสมัย มุ่งเน้นการเพิ่มรายได้ การพัฒนาทุนมนุษย์ ควบคู่ไปกับการยกระดับการสร้างนวัตกรรม เพื่อนำพาประเทศให้หลุดพ้นจากวังวนกับดักเดิมไปสู่การเป็นประเทศพัฒนาแล้วได้