ควันหลงสารทจีน 2569 คนจีนยุค 2026 คุยอะไรกันในคืนวันสารทจีน?

เมื่อวันที่ 27 สิงหาคม 2569 ที่ผ่านมา ตรงกับวันที่ 15 เดือน 7 ตามปฏิทินจันทรคติจีน หรือ “จงหยวนเจี๋ย” (中元节) ที่คนไทยเชื้อสายจีนคุ้นเคยกันในชื่อ “วันสารทจีน” หนึ่งในวันสำคัญที่ให้ความสำคัญกับการไหว้บรรพบุรุษ แสดงความกตัญญูและระลึกถึงผู้ที่ล่วงลับ ซึ่งยังคงสืบทอดจากรุ่นสู่รุ่นมาจนถึงปัจจุบัน

แต่สารทจีนปีนี้มีเรื่องหนึ่งที่น่าสนใจบน โลกออนไลน์จีน เพราะนอกจากเรื่องการไหว้บรรพบุรุษ การเผากระดาษเงินกระดาษทอง และการรณรงค์ให้ประกอบพิธีอย่างเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อมแล้ว คนจีนยังพูดถึงคำถามที่ถูกหยิบขึ้นมาทุกปีว่า “คืนวันสารทจีนห้ามออกจากบ้านจริงหรือ?”

สำหรับคนที่สงสัยว่า ในจีนมีความเชื่อเรื่อง “ไม่ควรออกจากบ้าน” จริงหรือไม่ คำตอบคือ มีความเชื่อนี้ถูกเล่าต่อกันอยู่จริง แต่ไม่ได้หมายความว่าคนจีนทุกคนหรือทุกพื้นที่เชื่อเหมือนกัน

จากประสบการณ์ของผู้เขียนที่เคยใช้ชีวิตอยู่ในจีนหลายปี และทั้งฐานะเป็นลูกหลานคนไทยเชื้อสายจีน อ้ายจง ได้พูดคุยกับเพื่อนชาวจีนมาพอสมควร ก็เคยได้รับการบอกเล่าถึงความเชื่อลักษณะนี้ และหากดูบนโลกออนไลน์จีน ในช่วงจงหยวนเจี๋ยของแต่ละปีก็ยังพบการพูดถึง “ข้อห้าม” ต่างๆ รวมถึงเรื่องการหลีกเลี่ยงออกจากบ้านในเวลากลางคืน

ตัวอย่างหนึ่งคือ People’s Daily Online หรือ 人民网 หนึ่งในสื่อหลักของจีน ซึ่งเคยเผยแพร่บทความเกี่ยวกับข้อห้ามตามความเชื่อในช่วงเทศกาลนี้เมื่อปี 2016 หรือเมื่อ 10 ปีที่แล้ว แม้เวลาจะผ่านมานานพอสมควร แต่ความเชื่อหลายอย่างที่ปรากฏในบทความดังกล่าวก็ยังพบเห็นการพูดถึงและส่งต่อกันบน โลกออนไลน์จีน ในปัจจุบัน โดยมีข้อความตอนหนึ่ง ระบุว่า ตามความเชื่อเกี่ยวกับ “鬼节禁忌” หรือข้อห้ามของ เทศกาลผี (คือคนจีนจะเรียกวันสารทจีนว่า เทศกาลผี ด้วย) ให้หลีกเลี่ยงสิ่งของที่เชื่อว่าเรียกวิญญาณ เช่น เชือกแดง กระดิ่ง และกระดิ่งลม รวมถึง “尽量避免出门” หรือ “พยายามหลีกเลี่ยงการออกจากบ้าน”

นี่จึงเป็นหลักฐานหนึ่งว่า เรื่อง “ไม่ควรออกจากบ้าน” ไม่ใช่สิ่งที่เพิ่งถูกพูดถึงในไทย แต่มีเนื้อหาภาษาจีนกล่าวถึงความเชื่อลักษณะนี้จริง เพียงแต่ต้องเน้นว่า นี่คือ “ข้อห้ามตามความเชื่อพื้นบ้าน ไม่ใช่กฎของเทศกาลที่คนจีนทุกคนต้องปฏิบัติ”

อีกตัวอย่างหนึ่งคือเว็บไซต์ของรัฐบาลเขตปกครองตนเองเจียงหัวเหยา มณฑลหูหนาน ซึ่งเคยเผยแพร่บทความเกี่ยวกับจงหยวนเจี๋ยเมื่อปี 2023 ซึ่งก็ยังถูกแชร์และพูดถึงอยู่ใน ณ ปัจจุบัน โดยบทความนั้นรวบรวมเรื่องเล่าและข้อห้ามต่างๆ เช่น ไม่พูดคำว่า “ผี” ไม่ฉลองวันเกิดตอนเที่ยงคืน ไม่ตากเสื้อผ้าในเวลากลางคืน และไม่ปักตะเกียบลงในชามข้าว จนมีความเชื่อไม่กล้าออกจากบ้าน แต่บทความดังกล่าวก็บอกต่อทันทีว่า “别怕!!!” หรือ “ไม่ต้องกลัว” แล้วจึงพาผู้อ่านกลับไปทำความเข้าใจประวัติและความหมายของเทศกาล

ตรงนี้สะท้อนภาพของความเชื่อในจีนยุคปัจจุบันได้ดี คือ เรื่องเหล่านี้ยังถูกพูดถึงจริง ขณะเดียวกันก็มีการตั้งคำถามและพยายามแยก “ความเชื่อพื้นบ้าน” ออกจากความหมายของเทศกาลมากขึ้น

ที่สำคัญ ความเชื่อเรื่อง “ไม่ออกจากบ้าน” เองก็ไม่ได้มีรายละเอียดเหมือนกันทุกพื้นที่ บางเนื้อหาพูดถึงเพียงคืนวันที่ 15 เดือน 7 ขณะที่บางพื้นที่กลับมีธรรมเนียมและความเชื่อที่ครอบคลุมหลายวัน

ตัวอย่างที่ถูกกล่าวถึงคือบางพื้นที่ของมณฑลหูหนาน เช่น เส้าหยาง ซึ่งมีธรรมเนียมช่วงประมาณวันที่ 12 เดือน 7 ตามปฏิทินจันทรคติจีน หรือราว 3 วันก่อนวันสารทจีน เรียกว่า “接老客” หรือการ “รับแขกเก่า” หมายถึงการรับบรรพบุรุษและญาติผู้ล่วงลับกลับมาเยี่ยมบ้าน ก่อนจะทำพิธีส่งในคืนวันที่ 15 ด้วยการเผาห่อกระดาษ จุดธูป และไหว้บรรพบุรุษ จึงมีเนื้อหาบางแหล่งอธิบายว่า ในบางพื้นที่อาจถือเรื่องหลีกเลี่ยงการออกจากบ้านตั้งแต่ช่วงก่อนวันจงหยวน ไม่ใช่เฉพาะคืนวันที่ 15 เท่านั้น

ดังนั้น ถ้าครอบครัวชาวจีนหรือคนไทยเชื้อสายจีนบางครอบครัวไม่เคยได้ยินเรื่อง “ห้ามออกจากบ้าน” มาก่อน ก็ไม่ใช่เรื่องแปลก เพราะประเพณีและความเชื่อในแต่ละพื้นที่แตกต่างกันมาก แต่ในทางกลับกัน การที่เราไม่เคยได้ยินก็ไม่ได้หมายความว่าความเชื่อนี้ไม่มีอยู่ในจีน

อีกประเด็นหนึ่งที่ถูกนำมาเชื่อมโยงกับ วันสารทจีน ในจีน คือ “หลังสามทุ่ม” มีเนื้อหาภาษาจีนบางแหล่งเกี่ยวกับการเผากระดาษเงินกระดาษทอง ระบุว่า “中元节的最佳烧纸时间: 晚上9点以后, 12点之前.” หรือ “ช่วงเวลาที่เหมาะตามความเชื่อสำหรับการเผากระดาษในเทศกาลจงหยวน คือหลัง 3 ทุ่มแต่ก่อนเที่ยงคืน”

คำอธิบายระบุว่า โดยทั่วไปจะรอจนฟ้ามืดสนิทแล้วจึงออกไปเผา และผู้ที่เผากระดาษให้นั้นไม่ได้มีเพียงบรรพบุรุษหรือญาติผู้ล่วงลับ แต่ยังกล่าวถึง “阴灵游魂” หรือดวงวิญญาณเร่ร่อนด้วย โดยแต่ละพื้นที่มีธรรมเนียมแตกต่างกันออกไป ตรงนี้จึงต้องแยกให้ชัดว่า ช่วง “หลังสามทุ่มถึงก่อนเที่ยงคืน” ในเนื้อหาดังกล่าว เดิมกำลังพูดถึงช่วงเวลาการเผากระดาษ ไม่ได้หมายความว่าเป็นช่วงเวลาที่คนจีนทุกคนถูกห้ามออกจากบ้าน

แต่เมื่อเรื่อง เดือนผี, ประตูวิญญาณ, วิญญาณเร่ร่อน, การเผากระดาษตอนกลางคืน และข้อห้ามออกจากบ้าน ถูกเล่าต่อกันไปบนโลกออนไลน์ ก็มีโอกาสที่ความเชื่อหลายชุดจะถูกนำมาเชื่อมโยงกัน จนเกิดคำอธิบายต่อๆ กันว่า “หลังสามทุ่มไม่ควรออกจากบ้าน” ซึ่งเราก็ยังพบโพสต์ในลักษณะนี้บนโซเชียลจีน

และนั่นทำให้อีกด้านหนึ่งของการถกเถียงในสารทจีนปี 2569 น่าสนใจขึ้นมา เพราะในขณะที่ยังมีการแชร์ข้อห้ามต่างๆ ประเด็น #中元节晚上不能出门是误会# หรือประมาณว่า “การบอกว่าคืนวันสารทจีนห้ามออกจากบ้านเป็นความเข้าใจผิด” ก็ได้รับความสนใจบน Weibo เช่นกัน

พูดง่ายๆ คือ ขณะที่คนจีนกลุ่มหนึ่งยังแชร์เรื่อง “ข้อห้าม” คนจีนอีกกลุ่มหนึ่งกำลังย้อนถามกลับว่า เรื่องเหล่านี้จริงแค่ไหน มาจากไหน เป็นประเพณีดั้งเดิมจริงหรือไม่ หรือบางส่วนเกิดจากการนำความเชื่อหลายเรื่องมาเชื่อมโยงและเติมรายละเอียดกันในภายหลัง

ที่น่าสนใจคือ กระแส “ห้ามออกจากบ้านเป็นความเข้าใจผิด” ในปีนี้ 2026 ยังมีการหยิบบันทึกทางประวัติศาสตร์ขึ้นมาอธิบายว่า เทศกาลจงหยวนในอดีตไม่ได้มีเพียงบรรยากาศของความกลัวหรือการปิดบ้านอยู่เฉยๆ

ตัวอย่างเช่น《东京梦华录》ซึ่งบันทึกชีวิตในเมืองไคเฟิงสมัยราชวงศ์ซ่งเหนือ กล่าวถึงช่วงจงหยวนทั้งการเตรียมของเซ่นไหว้ การไปสุสาน การค้าขาย และมหรสพ ขณะที่《梦粱录》ซึ่งบันทึกชีวิตในหางโจวสมัยราชวงศ์ซ่งใต้ ก็มีบันทึกเกี่ยวกับการปล่อยโคมในแม่น้ำจำนวนมากในช่วงเทศกาล

ส่วน《西湖七月半》ของจางไต้ (张岱) นักเขียนช่วงปลายราชวงศ์หมิงถึงต้นราชวงศ์ชิง มีการบรรยายถึงบรรยากาศยามค่ำคืนบริเวณทะเลสาบซีหูในช่วง “七月半” ที่เต็มไปด้วยผู้คน มีทั้งการล่องเรือ ดื่มกิน ฟังดนตรี ร้องเพลง และชมพระจันทร์ โดยจางไต้บรรยายถึงความหนาแน่นของผู้คนและเรือถึงขั้นว่า “舟触舟, 肩摩肩” หรือ “เรือเบียดเรือ ไหล่เบียดไหล่” และกิจกรรมดำเนินไปจนดึก บางกลุ่มอยู่กันจนท้องฟ้าใกล้สว่าง

อย่างไรก็ตาม การนำงานชิ้นนี้มาใช้ยืนยันตรงๆ ว่า “คนจีนสมัยนั้นออกมาเที่ยวในคืนวันจงหยวน” ยังต้องระมัดระวัง เนื่องจากตัวบทไม่ได้กล่าวถึงการเซ่นไหว้บรรพบุรุษก่อนออกมาเที่ยว และยังมีข้อถกเถียงในการตีความบริบทของ “七月半” ในงานชิ้นนี้ ดังนั้น สิ่งที่ยืนยันได้จากตัวบทโดยตรงคือ จางไต้บันทึกถึงผู้คนจำนวนมากที่ออกมาทำกิจกรรมยามค่ำคืนบริเวณซีหูในช่วงที่เขาเรียกว่า “七月半”

อย่างน้อย หลักฐานและข้อถกเถียงเหล่านี้ก็ทำให้เห็นว่า ภาพจำแบบง่ายๆ อย่าง “สารทจีน = เทศกาลผี = กลางคืนห้ามออกจากบ้าน” อาจไม่สามารถอธิบายประเพณีจีนที่มีความหลากหลายทั้งในแต่ละยุคและแต่ละพื้นที่ได้ทั้งหมด

ถ้ามองชีวิตจริง คำตอบก็ยิ่งชัดขึ้น เพราะคนจีนจำนวนมากยังออกจากบ้าน ทำงาน กินข้าว เดินเล่น และใช้ชีวิตตามปกติในคืนวันจงหยวน และหากมองอีกมุมหนึ่ง คนที่ยังรักษาประเพณีบางอย่างกลับต้องออกจากบ้านในเวลากลางคืนเสียด้วยซ้ำ เพราะต้องออกไปเผากระดาษเงินกระดาษทองหรือประกอบพิธีตามธรรมเนียมของแต่ละพื้นที่

จากประสบการณ์ของ อ้ายจง ที่เคยใช้ชีวิตในจีน หนึ่งในภาพที่พบเห็นได้คือ การเผากระดาษเงินกระดาษทองตามข้างถนน บางคนจะใช้ชอล์กขีดวงกลมลงบนพื้นแล้วเผากระดาษภายในวงนั้น ตามความเชื่อว่าเป็นการกำหนดพื้นที่ให้บรรพบุรุษหรือผู้ล่วงลับมารับสิ่งที่เผาส่งไปให้

ในช่วงที่จีนยังไม่เข้มงวดเรื่องมลพิษทางอากาศและการเผาในพื้นที่สาธารณะเท่าปัจจุบัน ภาพเหล่านี้พบเห็นได้มากกว่านี้ บางแห่งถึงขั้นมีพ่อค้าแม่ค้านำกระดาษเงินกระดาษทองมาขายตามข้างทาง พร้อมไฟแช็กและชอล์กสำหรับขีดวงกลม แต่ปัจจุบันหลายเมืองเริ่มจำกัดหรือห้ามการเผาในพื้นที่สาธารณะ เนื่องจากทั้งปัญหามลพิษทางอากาศและความเสี่ยงจากอัคคีภัย

สารทจีนในจีนยุค 2026 จึงมีอีกคำหนึ่งที่ถูกพูดถึงมากขึ้นต่อเนื่องมาจากหลายปีก่อนหน้า คือ “文明祭祀” หรือการไหว้และรำลึกถึงผู้ล่วงลับอย่างเหมาะสมและเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม หลายพื้นที่รณรงค์ให้ลดการเผากระดาษและการจุดประทัด หันมาใช้ดอกไม้ การรำลึกภายในครอบครัว หรือแม้แต่ “云祭扫” การรำลึกและเซ่นไหว้ผ่านช่องทางออนไลน์ ขณะที่บางพื้นที่ที่ยังอนุญาตให้เผาก็จัดจุดสำหรับการเผาโดยเฉพาะ

สารทจีนในจีนยุค 2026 จึงไม่ได้กำลังหายไป แต่รูปแบบของการระลึกถึงผู้ล่วงลับกำลังปรับตัวไปพร้อมกับความเป็นเมือง เทคโนโลยี และนโยบายด้านสิ่งแวดล้อม

ดังนั้น หากมองจงหยวนเจี๋ย หรือ วันสารทจีน เพียงว่า “เป็นวันที่ผีออกมา จึงต้องอยู่แต่ในบ้าน” ก็อาจทำให้ความหมายของเทศกาลเหลือเพียงด้านเดียว เพราะแก่นสำคัญยังอยู่ที่ “敬祖尽孝、慎终追远” การระลึกถึงบรรพบุรุษ แสดงความกตัญญู และไม่ลืมผู้ที่จากไป ซึ่งเป็นความหมายที่สอดคล้องกับสิ่งที่คนไทยเชื้อสายจีนจำนวนมากยังคงปฏิบัติสืบทอดกันมาจนถึงทุกวันนี้

ควันหลงสารทจีนปี 2569 บน โลกออนไลน์จีน จึงน่าสนใจตรงที่ เราได้เห็นทั้ง “ความเชื่อเก่า” และ “การตั้งคำถามแบบใหม่” เกิดขึ้นพร้อมกัน ด้านหนึ่ง เรื่องข้อห้าม วิญญาณ และสิ่งที่ไม่ควรทำยังถูกแชร์ต่อ ขณะที่อีกด้านหนึ่ง คนจีนจำนวนหนึ่งกำลังถามกลับว่า สิ่งที่ถูกเล่าต่อกันมานั้นมีที่มาอย่างไร อะไรเป็นประเพณี อะไรเป็นความเชื่อพื้นบ้าน และอะไรอาจเกิดจากการนำเรื่องหลายเรื่องมาเชื่อมโยงกันภายหลัง

มีประโยคหนึ่งที่ถูกแชร์บนโลกออนไลน์จีนและสะท้อนอีกมุมของเทศกาลนี้ได้อย่างน่าสนใจว่า “你害怕的鬼，是别人朝思暮想的人” นั่นคือ “ผีที่เรากลัว อาจเป็นคนที่ใครอีกคนเฝ้าคิดถึงอยู่ทุกวัน”

ท้ายที่สุด ไม่ว่าแต่ละครอบครัวจะเลือกไหว้แบบดั้งเดิม เผากระดาษ ลอยโคม หรือรำลึกถึงผู้ล่วงลับผ่านโลกออนไลน์ สิ่งหนึ่งที่ยังคงเหมือนเดิมคือ สารทจีนเป็นวันที่ “คนเป็น” ระลึกถึง “คนที่จากไป”

เขียนโดย ภากร กัทชลี อาจารย์ประจำภาควิชาการตลาด คณะบริหารธุรกิจ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่, รองเลขาธิการสมาคมผู้สื่อข่าวไทย-จีน (ฝ่ายไอที) และเจ้าของเพจอ้ายจง ผู้เชี่ยวชาญจีน