อาการหลงลืม เป็นเรื่องที่พบได้ในผู้สูงวัยจำนวนมาก แต่มีอาการหลงของคนกลุ่มหนึ่ง ซึ่งมีจำนวนไม่มากครับ เรียกว่า อาการ “หลงอำนาจ”
คนบางคน ปกติทำตัวง่าย คุยง่าย เข้าถึงง่าย แต่พอนั่งเก้าอี้ตัวใหญ่…บารมีและอำนาจเพิ่ม ก็เปลี่ยนไปอย่างคาดไม่ถึง
จากที่เคยฟังคนอื่น กลายเป็นไม่ฟังใคร และเห็นคนอื่นเป็นอะไรก็ไม่รู้ ทางจิตวิทยาเรียกอาการเช่นนี้ว่า “Hubris Syndrome” หรือ ภาวะหลงอำนาจ
เป็นการเปลี่ยนแปลงบุคลิกภาพ ของคนที่มีอำนาจสูงเป็นเวลานาน จนเกิดความทะนงตน มองตัวเองเหนือคนอื่น ไม่ยอมรับคำวิจารณ์ และเชื่อมั่นในความคิดของตัวเองมาก
อาการหลงตนแบบนี้ ไม่ถือว่าเป็น “โรค” ในทางจิตเวช แต่นักวิชาการให้ความสนใจมาก เพราะการหลงอำนาจอาจเปลี่ยนวิธีคิดและพฤติกรรมคน ได้เกินกว่าที่เราคาดคิด
มีมาตั้งแต่สมัยโรมันโบราณแล้วครับ เพราะผู้คนสมัยนั้น ก็มีธรรมเนียมในการ “เตือนสติ” ผู้มีอำนาจ
เวลาแม่ทัพรบชนะศึก ทั้งเมืองจัดขบวนต้อนรับอย่างยิ่งใหญ่ ก็เหมือนที่เราเห็นในฉากภาพยนตร์ฮอลลีวู้ด คือแม่ทัพยืนบนรถศึก ฝูงชนโห่ร้องสรรเสริญกึกก้อง
แต่เชื่อไหมครับว่า…ในขณะที่ฝูงชนชื่นชมฮีโร่ของพวกเขานั้น มีบุคคลหนึ่งยืนอยู่ข้างหลัง คอยถือมงกุฎทองคำไว้เหนือศีรษะท่านแม่ทัพ
เขาคนนั้นเป็นเพียง “ทาส” เท่านั้นเอง
นักเขียนโรมันชื่อ Tertullian เขียนไว้ราวปี ค.ศ. 200 หรือกว่า 200 ปี หลังยุค จูเลียส ซีซาร์ เล่าว่า ทาสที่ยืนหลังฮีโร่นี้ ได้รับมอบหมายให้คอยกระซิบเตือนแม่ทัพ เป็นระยะๆ ว่า
“Respice post te! Hominem te memento!”
“จงเหลียวมองข้างหลัง แล้วจำไว้ว่าท่านเป็นเพียงมนุษย์”
ถ้าแปลเป็นภาษาตลาดก็คือ… “มึงเป็นแค่คนๆหนึ่งนะ ไม่ใช่พระเจ้า!”
ต่อมาแนวคิดนี้ถูกโยงเข้ากับ “Memento Mori” ซึ่งพัฒนาขึ้นในยุโรป ใจความก็คือ “จงระลึกไว้เสมอว่า วันหนึ่งเราต้องตาย!”
ถ้อยคำอาจต่างกันบ้าง แต่สาระเดียวกันคือ เราเป็นมนุษย์และมีวันสิ้นสุด คือต้องตายทุกคน
ดีเลยนะครับที่มีระบบเตือนสติไว้ ในวันที่คนทั้งเมืองกำลังยกย่องสรรเสริญ แต่มันได้ผลไหม?… คำตอบคือ ไม่ได้ผลกับทุกคนหรอกครับ
จูเลียส ซีซาร์ ก็เป็นตัวอย่างที่น่าสนใจ เขาผ่านพิธีเฉลิมฉลองชัยชนะแบบนี้มาหลายครั้ง เพราะเขาทำสงครามชนะอยู่เรื่อยๆ แต่สุดท้ายก็ก้าวขึ้นรับตำแหน่งเผด็จการตลอดชีพ
ได้รับเกียรติเสมือนเทพเจ้า แม้กระทั่งชื่อเดือน July ก็มีที่มาจากชื่อของ Julius นั่นเอง แต่สุดท้ายเขาถูกกลุ่มวุฒิสมาชิกลอบสังหาร เมื่อ 44 ปีก่อนคริสตกาล
ผมไม่ได้หมายความว่าการหลงอำนาจ เป็นสาเหตุเดียวที่ทำให้ซีซาร์ถูกลอบสังหารนะครับ เพราะมีปัจจัยทางการเมืองและความขัดแย้งอีกมากมาย
แต่กรณีของเขาก็สะท้อนให้เห็นว่า คำเตือนไม่ได้รับประกันว่าคนเราจะรู้จักประมาณตน เพราะเมื่อเสียงสรรเสริญมันดังเกินไป เสียงกระซิบเตือนของคนเพียงคนเดียว หรือไม่กี่คน ก็กลายเป็น “เสียงนกเสียงกา” ที่ลอยผ่านหูไปเท่านั้น
เมืองไทยเรา มีเรื่องแบบนี้ไม่น้อยเลยครับ
ผมเองไม่เคยใหญ่โต แต่แนวปฏิบัติส่วนตัวก็คือ เมื่อเพื่อนฝูงได้ดี ได้นั่งเก้าอี้ตัวใหญ่เป็นอธิบดี รัฐมนตรี หรือสูงกว่านั้น ผมจะร่วมแสดงความยินดีด้วย หลังจากนั้น ระหว่างที่ท่านดำรงตำแหน่ง ผมจะหลีกเลี่ยงไม่ไปพบอีกเลย
เพราะไม่ต้องการให้ท่านเสียเวลาทำงาน นอกจากนั้นยังไม่อยากเป็นหนึ่งในผู้คน ที่จะไปขอสิทธิพิเศษอะไรในขณะที่ท่านเรืองอำนาจ อีกด้วย
จนกว่าท่านจะลงมาจากอำนาจ ไม่ว่าจะลงมาอย่างงดงาม หรืออย่างเจ็บปวดก็ตาม เมื่อนั้นผมก็กลับไปคบหาสมาคมใหม่ เพราะเราเป็นเพื่อนกัน
แล้วทำไมคนดี มีความคิดดี เมื่อมีอำนาจจึงกลายเป็นคนที่ไม่ฟังใคร กลายเป็นผู้ที่ชอบให้คนมาพินอบพิเทา?
ทำไมคนที่เคยเรียกร้องความโปร่งใส จึงกลายเป็นคนที่บอกว่า “เรื่องนี้เป็นเรื่องภายใน อย่าถามมาก”
ไม่ใช่ว่าเมืองไทย ไม่มีใครคอยเตือนสตินะครับ เรามีคนเตือนสติเต็มไปหมด ทั้งเสียงวิจารณ์ในโซเชียลมีเดีย ทั้งสื่อมวลชน และประชาชนที่ออกมาตั้งคำถาม
แต่น่าเสียดาย… คนที่นั่งอยู่บนเก้าอี้สูงมากๆ มักจะคิดว่าเสียงตะโกนเหล่านั้นเป็นแค่ “เสียงของพวกป่วนเมือง” แล้วก็ปิดหูปิดตา เสพเฉพาะคำประจบสอพลอของบริวารรอบข้าง
ปัญหาจึงไม่ได้อยู่ที่ไม่มีคนคอยเตือน แต่อยู่ที่คนมีอำนาจยอมรับฟังคำเตือนหรือไม่ และสังคมมีกลไกมากพอที่จะตรวจสอบคนเหล่านั้นได้หรือไม่
อย่าเพิ่งสรุปว่าผมหมายถึงเฉพาะนักการเมือง หรือข้าราชการผู้มีอำนาจเท่านั้นนะครับ เพราะเรื่อง Memento Mori นี้ ใช้ได้กับทุกคน
ในบ้าน… คุณเป็นหัวหน้าครอบครัวที่ใช้อารมณ์ ชี้นิ้วสั่งลูกเมีย โดยไม่เคยฟังเขาบ้างหรือเปล่า?
ในออฟฟิศ… คุณเป็นผู้จัดการ หรือหัวหน้าทีม ที่ชอบตัดบทลูกน้อง แล้วคิดว่าความเห็นตัวเองถูกที่สุดเสมอ หรือเปล่า?
ในกลุ่มเพื่อน… คุณเริ่มรู้สึกว่าความคิดตัวเองฉลาดกว่าคนอื่น จนมองคนที่เห็นต่าง เป็นคนโง่หรือเปล่า?
อำนาจไม่ได้อยู่แค่ในสภาครับ อำนาจอยู่ในทุกความสัมพันธ์ และ “อาการหลงอำนาจ” ไม่ได้เลือกเฉพาะนักการเมือง มันเกิดขึ้นได้กับมนุษย์ทุกคน ในทันทีที่เราเริ่มมี “อำนาจเหนือคนอื่น” ไม่ว่าจะเล็กหรือใหญ่ก็ตาม
วันนี้ เหลียวมองข้างหลังตัวเองสักนิด แล้วกระซิบใส่หูตัวเองเบาๆ ว่า
“อย่าซ่ามากนัก… มึงก็คนธรรมดา วันหนึ่งต้องตาย กลายเป็นเถ้าถ่านเหมือนกัน!”
แต่เตือนอย่างเดียวไม่พอครับ ต้องรู้จักถ่อมตัว เปิดใจรับฟังคนที่กล้าทักท้วง และยอมให้มีระบบตรวจสอบอำนาจของตัวเองด้วย
เวลาพระสวดภาษาบาลี แม้เราไม่เข้าใจ แต่ฟังแล้วรู้สึกขลังกว่าได้ยินคำสวดภาษาไทยดังนั้นถ้าได้ยินคำละติน ก็คงให้อารมณ์ขลังคล้ายกัน จึงขอฝากผู้มีอำนาจทั้งหลาย ช่วยกันจำไว้ว่า
“Memento Mori… สักวันหนึ่งมึงก็ต้องตาย”
ท่องไว้เลยครับ
