โอกาสที่อาจเปลี่ยนชีวิต

สิ่งหนึ่งที่ผมได้เรียนรู้จากการทำงานกับเด็กด้อยโอกาสและเด็กพิการผ่านมูลนิธิสร้างเสริมไทยมานานกว่า 2 ทศวรรษคือ วิธีที่สังคมมองคนคนหนึ่งสามารถเปลี่ยนอนาคตของเขาได้

ถ้าเรามองเด็กเหล่านี้ว่าเป็น “ภาระ” เราก็จะสร้างระบบขึ้นมาเพื่อสงเคราะห์เขาไปตลอดชีวิต แต่ถ้าเราเปลี่ยนวิธีคิดและมองว่าเขาคือมนุษย์คนหนึ่งที่มีศักยภาพ เพียงแต่ต้องการโอกาสและเครื่องมือที่เหมาะสม คำถามของเราจะเปลี่ยนไปทันที

จากเดิมที่ถามว่าเราจะช่วยเหลือเขาอย่างไร กลายเป็นว่าเราจะสร้างพื้นที่อย่างไรให้เขาแสดงความสามารถ จะช่วยให้เขาค้นพบสิ่งที่ตัวเองทำได้ดีอย่างไร และจะทำอย่างไรให้วันหนึ่งเขาสามารถใช้ความสามารถนั้นสร้างคุณค่าให้กับตัวเองและผู้อื่น

นี่คือเหตุผลที่ผมคิดว่าโครงการการ์ดนี้เพื่อน้อง โดยมูลนิธิสร้างเสริมไทยมีคุณค่ามากกว่าการประกวดวาดภาพ เพราะงานประกวดหนึ่งงานอาจใช้เวลาเพียงไม่กี่ชั่วโมง เด็กเดินทางมา นั่งลง วาดภาพ ระบายสี ส่งผลงาน ทำกิจกรรม รับรางวัล ถ่ายรูป แล้วเดินทางกลับบ้าน

แต่สิ่งที่ติดตัวเด็กกลับไปอาจอยู่กับเขาอีกนานมาก เด็กคนหนึ่งอาจเพิ่งค้นพบในวันนั้นว่าตัวเองวาดรูปเก่ง อีกคนอาจเพิ่งรู้ว่ามีคนชื่นชมสิ่งที่เขาทำ อีกคนอาจเป็นครั้งแรกในชีวิตที่ได้ยืนอยู่บนเวทีและมีคนปรบมือให้ ความรู้สึกเล็ก ๆ เหล่านี้สามารถกลายเป็นความมั่นใจ ความมั่นใจกลายเป็นความหวัง และความหวังค่อย ๆ เติบโตกลายเป็นความฝันได้

กว่ายี่สิบปีที่ผ่านมา เราได้เห็นผลลัพธ์บางอย่างจากเวทีแห่งนี้ เด็กบางคนที่เคยผ่านกิจกรรมเติบโตขึ้นและเลือกเดินต่อในเส้นทางศิลปะ บางคนสามารถเข้าเรียนต่อในมหาวิทยาลัยศิลปากร บางคนได้รับทุนไปศึกษาต่อต่างประเทศ ขณะที่บางคนแม้ไม่ได้มุ่งสู่เส้นทางเป็นศิลปิน แต่เติบโตไปประกอบอาชีพอื่นที่มีคุณค่าต่อสังคม เช่น การเป็นพยาบาล

เรื่องเหล่านี้ทำให้เห็นว่าเราไม่มีทางรู้เลยว่าเวทีเล็ก ๆ ในวันหนึ่งจะกลายเป็นจุดเริ่มต้นของเส้นทางชีวิตที่ยาวไกลเพียงใด บางครั้งสิ่งที่เด็กคนหนึ่งต้องการอาจไม่ใช่ความช่วยเหลือครั้งใหญ่ แต่อาจเป็นเพียงใครสักคนที่บอกเขาว่าสิ่งที่เขาทำนั้นมีคุณค่ามาก แล้วเปิดพื้นที่ให้เขาได้พิสูจน์มันด้วยตัวเอง

สำหรับอาสาสมัครและผู้ใหญ่ที่มาร่วมงาน สิ่งที่ได้รับกลับไปก็อาจมีค่าไม่แพ้กัน เพราะหลายครั้งเรามัวแต่คิดถึงสิ่งที่ตัวเองยังไม่มี จนลืมมองสิ่งที่เรามีอยู่แล้ว เรามีร่างกายแข็งแรง มีมือสองข้าง มีโอกาสเรียนหนังสือ มีเครื่องมือ มีเทคโนโลยี และมีทางเลือกมากมายในชีวิต แต่เรากลับบอกตัวเองอยู่เสมอว่ายังไม่พร้อม ยังไม่มีโอกาส หรือมีข้อจำกัดมากเกินไป

ขณะที่เด็กบางคนตรงหน้าอาจมีสิ่งเหล่านั้นน้อยกว่าเรามาก แต่กลับใช้สิ่งที่เขามีสร้างผลงานออกมาด้วยความสุข สิ่งเหล่านี้ทำให้เราเข้าใจว่าความสุขไม่ได้เกิดจากการมีทุกอย่างพร้อมเสมอไป แต่เกิดจากการมองเห็นคุณค่าของสิ่งที่เรามี และพยายามใช้มันให้ดีที่สุด

แน่นอนว่าเราไม่ควรบอกเด็กที่เกิดมาด้อยโอกาสว่าเพียงแค่พยายามแล้วทุกอย่างจะสำเร็จ เพราะความจริงของสังคมยังมีความเหลื่อมล้ำอยู่มาก เด็กที่เกิดในครอบครัวที่สมบูรณ์พร้อมย่อมมีเครื่องมือ มีการศึกษา มีเครือข่าย และมีโอกาสลองผิดลองถูกมากกว่าเด็กอีกจำนวนมาก

นี่คือความจริงที่เราต้องยอมรับ และยิ่งเป็นเหตุผลว่าทำไมสังคมต้องช่วยกันลดช่องว่างเหล่านี้ลงให้มากที่สุด แต่ในขณะเดียวกัน เราก็ไม่ควรปล่อยให้ความเหลื่อมล้ำกลายเป็นคำพิพากษาล่วงหน้าว่าเด็กคนหนึ่งจะไปได้ไกลแค่ไหน เพราะหากเราเชื่อเสียตั้งแต่ต้นว่าเด็กที่เกิดมาจน เด็กต่างจังหวัด หรือเด็กพิการไม่มีทางไปได้ไกล เราก็จะไม่มีวันสร้างโอกาสให้เขาตั้งแต่แรก

โจทย์สำคัญจึงไม่ใช่การทำให้เด็กทุกคนมีชีวิตเหมือนกัน แต่คือการทำให้เด็กทุกคนมีสิทธิ์มองเห็นความเป็นไปได้ของชีวิตตัวเอง

เด็กควรมีโอกาสค้นหาว่าตัวเองชอบอะไร เก่งอะไร และอยากเป็นอะไร จากนั้นสังคมควรช่วยสร้างบันไดให้เขาปีนขึ้นไปตามกำลังของตัวเอง บางคนอาจไปได้ไกลมาก บางคนอาจไปได้ไม่ไกลเท่าคนอื่น แต่นั่นควรเป็นผลจากศักยภาพ ความพยายาม และทางเลือกของเขา ไม่ใช่เพราะสังคมตัดสินตั้งแต่วันแรกว่าเด็กคนนี้เกิดผิดครอบครัว อยู่ผิดจังหวัด หรือมีร่างกายไม่เหมือนคนอื่น จึงไม่ควรฝันไกล

ท้ายที่สุดแล้ว รางวัลที่สำคัญที่สุดของ “การ์ดนี้เพื่อน้อง” จึงอาจไม่ใช่รางวัลที่มอบให้กับเด็กในวันประกวด และอาจไม่ใช่ภาพที่สวยที่สุดด้วยซ้ำ แต่คือการได้เห็นเด็กคนหนึ่งค้นพบคุณค่าของตัวเอง ได้เห็นเด็กที่เคยถูกมองผ่านคำว่า “ด้อยโอกาส” หรือ “พิการ” ยืนขึ้นในฐานะเจ้าของผลงานที่คนอื่นชื่นชม และได้เห็นว่าวันหนึ่งเด็กเหล่านี้สามารถเติบโตขึ้นมาเป็นศิลปิน เป็นพยาบาล เป็นคนทำงาน เป็นสมาชิกของสังคม และเป็นคนที่สร้างคุณค่าให้กับผู้อื่นได้

ภาพบางภาพในงานนี้ถูกวาดด้วยมือ ภาพบางภาพอาจต้องใช้เท้า หรือใช้วิธีที่คนทั่วไปแทบจินตนาการไม่ออก แต่สิ่งที่เหมือนกันคือทุกภาพถูกวาดขึ้นด้วยหัวใจ และหัวใจของเด็กคนหนึ่งไม่เคยพิการตามร่างกาย ไม่เคยจนตามฐานะของครอบครัว และไม่เคยอยู่ไกลตามระยะทางจากกรุงเทพฯ

ถ้าเด็กยังมี ความฝัน ความหวัง และความตั้งใจ หน้าที่ของพวกเราอาจไม่ใช่การบอกเขาว่าฝันนั้นเป็นไปได้หรือไม่ได้ หน้าที่ของเราคืออย่าเป็นคนที่ดับมัน และถ้าทำได้ จงช่วยกันสร้างโอกาสเล็ก ๆ ให้ความฝันนั้นมีพื้นที่ได้เติบโต

เพราะเราไม่มีทางรู้เลยว่า กระดาษหนึ่งแผ่น สีไม่กี่แท่ง และเวทีเล็ก ๆ ในวันนี้ อาจกำลังเป็นจุดเริ่มต้นของชีวิตที่ยิ่งใหญ่ของเด็กคนหนึ่งในวันข้างหน้า