วันพุธ ที่ 18 พฤศจิกายน 2569

Login
Login

เศรษฐกิจ “โคมลอย” การบริหารความเสี่ยงแบบสวยประหาร

เทศกาลยี่เป็งเชียงใหม่แม้จะสวยงาม แต่การปล่อยโคมลอยก็สร้างความเสี่ยงสูง ทั้งซากขยะ อัคคีภัย และอันตรายต่อการบิน แม้มีมาตรการควบคุมแต่ก็ยังมีคนลอบทำผิด

KEY POINTS

  • การปล่อยโคมลอยในเทศกาลยี่เป็งเชียงใหม่แม้จะสวยงาม แต่ก็สร้างความเสี่ยงสูง ทั้งปัญหาซากขยะ อัคคีภัย และอันตรายร้ายแรงต่อการบิน
  • มีการจัดอีเวนต์ปล่อยโคมในพื้นที่ควบคุมซึ่งปลอดภัยขึ้น แต่มีค่าใช้จ่ายสูง ทำให้มีเพียงกลุ่มธุรกิจขนาดใหญ่และนักท่องเที่ยวที่ซื้อบัตรราคาสูงเท่านั้นที่เข้าถึงได้
  • แม้มีมาตรการควบคุม แต่ยังคงมีการลักลอบขายและปล่อยโคมลอยนอกพื้นที่อนุญาต ซึ่งเป็นความเสี่ยงที่จัดการได้ยาก เมื่อเปรียบเทียบกับมาตรการที่เข้มงวดในจีนและไต้หวัน การบริหารจัดการโคมลอยของเชียงใหม่ยังหละหลวมกว่า 

เทศกาลยี่เป็งลอยกระทงเชียงใหม่ขึ้นชื่อเรื่องความสนุกสวยงาม มีกิจกรรมต่อเนื่องสามวัน มีทั้งการแห่กระทงเล็ก แห่กระทงใหญ่ อยู่ในปฏิทินท่องเที่ยวระดับโลกที่ต่างชาติรู้จักดี สมัยก่อนหน้าคือราว 20 กว่าปีที่แล้ว ท้องฟ้าเชียงใหม่ในช่วงงานยี่เป็งตลอดสามสี่คืนเต็มไปด้วยโคมลอย เป็นสีสันประดับฟ้าที่สวยงามมาก แต่มันก็มาพร้อมกับอันตรายและความเดือดร้อนของชาวบ้าน

แค่เช้าตรู่รุ่งขึ้นตามถนนหนทางด้านล่าง หรือตามสายไฟฟ้าข้างบน มักมีซากโคมลอยสีขาวหม่นพาดอยู่ ตามบ้านเรือนประชาชนก็มีซากโคมลอยที่คนอื่นลอยเคราะห์มากองให้เก็บ เสียงวิพากษ์วิจารณ์เรื่องปัญหาโคมลอยชาวบ้านยังไม่น่ากลัวเท่าอันตรายต่อระบบการบิน มีซากโคมลอยข้ามไปตกในเขตสนามบินคืนละ 20-30 ลูก น่ากลัวมาก

จนมาสองสามปีหลังมานี่เองที่มีการบริหารจัดการกิจกรรมปล่อยโคมลอยยี่เป็งร่วมกันระหว่างภาครัฐกับเอกชนรายใหญ่ กำหนดพื้นที่ปล่อยห่างจากตัวเมืองนอกเขตการบิน กำหนดมาตรฐานโคมลอยที่ไม่ให้ทำขนาดใหญ่และมีเชื้อเพลิงมากเกินไป กำหนดให้ลอยอยู่บนฟ้าได้ไม่เกิน 7 นาที มีระบบจัดการซากรับซื้อจากชาวบ้านรอบ ๆ นำซากมาขายให้ และระบบดับเพลิงฉุกเฉินเตรียมพร้อม ฯลฯ

ธุรกิจการจัดการอีเวนต์ลอยโคมยี่เป็งแบบนี้ต้องใช้ทุน มีกลุ่มธุรกิจท้องถิ่นที่ร่วมกันดำเนินการทั้งการจัดสถานที่นอกเมือง มีแบ่งพื้นที่เป็นส่วนของเวที ซุ้มอาหาร การแสดง บึงสำหรับลอยกระทง และลานกว้างปล่อยโคม รวมถึงระบบรับส่งลูกค้าจากตัวเมืองด้วยรถบัสปรับอากาศ ค่าบัตรเข้างานหลายพันบาท บัตรวีไอพีหลักหมื่นก็มีคนยอมจ่าย เป็นธุรกิจที่ทำเงินตามเทศกาลได้ดีทีเดียว

แต่ประเด็นปัญหาก็ยังมี เพราะอีเวนต์จัดการลอยโคมแบบที่ว่าเป็นเรื่องที่พ่อค้าแม่ค้าคนเล็กคนน้อยเข้าไม่ถึง ที่จริงเทศกาลยี่เป็งเป็นงานรื่นเริงที่เปิดโอกาสให้กับคนเล็ก ๆ ด้วยเช่นกัน อาทิ การเปิดให้จองพื้นที่ขายกระทงดอกไม้ หรือซุ้มอาหาร แต่มันก็เคยมีคนที่ขายโคมลอยต้นทุน 10 บาท ขาย 50 บาทเป็นกำไรแล้ว และก็มักจะมีผู้ค้ารายย่อยลอบขายแบบนี้เป็นประจำ ตามจุดจัดงานจึงยังต้องมีป้ายประกาศห้ามปล่อยโคมลอยเด็ดขาดติดไว้ปราม

แต่ที่สุดท้องฟ้าเหนือเมืองเชียงใหม่ก็ยังคงมีโคมลอยปล่อยหลุดขึ้นฟ้าให้เห็นเนือง ๆ แม้กระทั่งปีล่าสุดที่เพิ่งผ่านมา ก็ยังมีการลอบปล่อยโคมลอยขึ้นฟ้า และจับมือใครดมไม่ได้ เคยมีภาพข่าวสองสามปีก่อนหน้า นักท่องเที่ยวแน่นขนัดที่เชิงสะพานนวรัฐ ปล่อยโคมลอยเล่นกันต่อหน้าต่อตาเจ้าหน้าที่ตำรวจที่ยืนมองอยู่ไม่ไกล ซึ่งก็ไม่ได้เข้าไปห้ามปรามดำเนินการอะไร อาจจะเพราะเข้าใจว่าเป็นเทศกาลรื่นเริงที่อะลุ้มอล่วยได้ แต่แท้จริงอันตรายจากโคมลอยมีความเสี่ยงสูงมาก เมืองเชียงใหม่อยู่ใกล้สนามบินที่มีเครื่องขึ้นลงกลางคืน ความเสี่ยงจุดนี้เป็นความเสี่ยงสูงสุด เพราะจะกระทบกับชื่อเสียงความไว้วางใจในระยะยาว

 

การบริหารจัดการเศรษฐกิจการท่องเที่ยวยี่เป็งเชียงใหม่ให้สมดุลระหว่างการจัดกิจกรรมที่มีความเสี่ยง เช่น ประทัด พลุ โคมลอย กับผลกระทบและอันตราย ยังเป็นโจทย์ให้ผู้เกี่ยวข้องหาคำตอบ เช่น ปัจจุบันเมื่อมีระบบการบริหารจัดการที่รัดกุมขึ้น กำหนดสถานที่และเงื่อนไขความปลอดภัยเข้มงวดขึ้น ผู้ที่จะสามารถดำเนินการได้ต้องมีทุนทรัพย์มากพอ กล่าวคือ ต้องเป็นบริษัทใหญ่ที่ถึงพร้อมด้านการจัดการเท่านั้นที่จะได้สิทธิ์

เช่นเดียวกับนักท่องเที่ยว ผู้ที่จะสามารถปล่อยโคมได้ก็ต้องเสียเงินซื้อบัตรอย่างต่ำ 3,000-5,000 บาท ขึ้นอยู่กับแต่ละกิจการกำหนด จึงยังเกิดมีการลักลอบซื้อขายและปล่อยโคมอยู่เสมอ และก็เป็นความเสี่ยงที่เดิมพันด้วยการสูญเสียขนาดใหญ่ ไม่ใช่ไฟไหม้เท่านั้น มันจะใหญ่ขึ้นหลายเท่าตัวหากเกิดอันตรายต่อการบินขึ้นมา

ก็ต้องยอมรับว่า ประเด็นการปล่อยโคมลอยกับอีเวนต์ท่องเที่ยวเป็นเรื่องยาก ไฟที่ถูกปล่อยลอยอยู่บนฟ้ามีความเสี่ยงสูง โคมลอยแบบนี้ไม่ได้มีแค่เฉพาะประเทศไทย แต่โคมลักษณะนี้ถูกประดิษฐ์ขึ้นมานานแล้ว มีบันทึกในประวัติศาสตร์จีนเรียกว่า "โคมขงเบ้ง" หรือ "ข่งหมิงเติง" (孔明灯) เคยถูกใช้ในเทศกาลสำคัญของจีนมาก่อนโดยเฉพาะระหว่างเทศกาลโคมไฟ (หยวนเซียวเจี๋ย) แต่เมื่อมาถึงยุคปัจจุบันทางการจีนสั่งห้ามปล่อยโคมขงเบ้งเพราะมันอันตราย เสี่ยงต่อการเกิดไฟไหม้บ้านเรือนและก่อกวนการจราจรทางอากาศ

เหลือแค่ในสิบสองปันนาระหว่างเทศกาลสงกรานต์ที่หน่วยบริหารเขตพิเศษยังอนุญาตให้ปล่อยโคมได้บริเวณริมแม่น้ำล้านช้าง ที่จิ่งหง และเมืองฮาย ประโคมเป็นเทศกาลดึงดูดนักท่องเที่ยว "ปล่อยโคมขงเบ้งนับหมื่นดวง" (万人齐放孔明灯) แต่มีเงื่อนไขเข้มงวดว่าปล่อยได้คืนเดียวในวันปีใหม่ไทลื้อ 13 เมษายน ระหว่างเวลา 20.30-23.00 น. ซึ่งตอนนั้นไม่มีการบินขึ้นลงที่สนามบินจิ่งหงแล้ว

จีนขึ้นชื่อในเรื่องความเข้มงวดและบทลงโทษเฉียบขาด การปล่อยโคมขงเบ้งจึงจำกัดบริเวณและแทบไม่มีการฝ่าฝืน บทลงโทษตามกฎหมายหากปล่อยวัตถุลอยฟ้าที่มีเปลวไฟในพื้นที่เสี่ยงต่อการเกิดอัคคีภัยและไม่เชื่อฟังคำตักเตือนของเจ้าหน้าที่ มีโทษปรับสูงสุด 1,000 หยวน (ประมาณ 4,700-5,000 บาท) หรือกักขังทางปกครองไม่เกิน 5 วัน นั่นแค่ปล่อยขึ้นฟ้าเฉย ๆ แต่หากเกิดตกใส่บ้านเรือน ป่าไม้ หรือสายไฟจนเกิดเพลิงไหม้เสียหาย จะถูกดำเนินคดีอาญาในข้อหา "ทำให้เกิดเพลิงไหม้โดยประมาท" (失火罪) จำคุก 3-7 ปี

เปรียบเทียบกับเทศกาลปล่อยโคมลอยที่เป็นที่รู้จักนานาชาติอีกแห่ง คือ เทศกาลโคมลอยผิงซี (Pingxi Sky Lantern Festival - 平溪天燈節) ที่นครนิวไทเป ไต้หวัน จัดขึ้นเป็นประจำราวเดือนกุมภาพันธ์-มีนาคมของทุกปี ในช่วงเทศกาลโคมไฟ (หยวนเซียวเจี๋ย) เป็นงานใหญ่มีนักท่องเที่ยวต่างชาติและชาวไต้หวันเองมาเยือนหลักล้านคนในระหว่างเทศกาลดังกล่าว

ไต้หวันอนุญาตเฉพาะเขตผิงซี ในนครนิวไทเปเท่านั้น ส่วนเมืองอื่น ๆ ห้ามปล่อยโคมลอยเด็ดขาด เพราะเหตุผลแบบเดียวกับจีนแผ่นดินใหญ่คืออันตรายและมีความเสี่ยง ส่วนพื้นที่อนุญาตเมืองผิงซี นิวไทเป เพราะมีภูมิประเทศแบบปิด เป็นหุบเขามีภูเขาล้อมรอบ มีความชื้นสูงมีฝนตลอดทั้งปีลดความเสี่ยงไฟป่า และมีการตรวจสอบทิศทางลมในวันนั้นด้วย

แต่กระนั้นก็ยังเข้มงวดในมาตรการ เช่น กำหนดปริมาณการปล่อยเป็นรอบ ผู้ที่จะปล่อยโคมลงทะเบียนรับบัตรคิวล่วงหน้า เพื่อปล่อยพร้อมกันเป็นรอบ ๆ (เช่น รอบละ 100–200 ลูก ทุก ๆ 20 นาที) โดยมีเจ้าหน้าที่ดับเพลิงและกู้ภัยยืนคุมทุกจุด

จุดที่เหมือนกับยี่เป็งเชียงใหม่ก็คือ มาตรการด้านวัสดุและการรับซื้อคืน โคมลอยในผิงซีทำจากกระดาษสาและโครงไม้ไผ่ 100% (ห้ามใช้ลวดโลหะ) และในวันรุ่งขึ้น ทางการนิวไทเปจะเปิดจุดรับซื้อซากโคมที่ตกลงมาตามป่าหรือริมทาง ชาวบ้านและผู้สูงอายุในท้องถิ่นจะพากันออกเดินเก็บซากโคมมาแลกเป็นเงินสดหรือคูปองซื้อของ (ประมาณลูกละ 5-10 ดอลลาร์ไต้หวัน) ทำให้ขยะโคมลอยถูกเก็บกวาดจนเกลี้ยงภายในไม่กี่วัน กลายเป็นรายได้เสริมให้ชุมชนและแก้ปัญหาขยะตกค้างได้อย่างยั่งยืน

การปล่อยโคมลอยเฉลิมฉลองในระหว่างเทศกาลยิ่งอยู่ก็ยิ่งดึงดูด เพราะประเทศอื่นเขายกเลิกกันแทบหมด ในประเทศจีนถึงกับมีการผลิตโคมไฟ LED ลอยขึ้นไปด้วยก๊าซฮีเลียมหาซื้อได้ง่ายในเถาเป่า เพื่อปล่อยแทนโคมขงเบ้งจริงและก็ขายดีในเทศกาลโคมหยวนเซียวเจี๋ย เขาประยุกต์ใช้งานด้วยการผูกเชือกกับโคมสามารถดึงกลับมาเติมก๊าซใช้ใหม่ได้อีก เป็นโอกาสให้กับโคมยี่เป็งเชียงใหม่

แต่อย่างไรก็ตาม ความสวยอลังการดังกล่าวยังต้องแลกมาด้วยความเสี่ยงและเดิมพันการสูญเสียขนาดใหญ่ เมื่อศึกษาเปรียบเทียบมาตรการความเข้มงวดระหว่างเชียงใหม่-สิบสองปันนา-ผิงซีไต้หวัน ก็ยิ่งเห็นชัดเจนถึงระดับความเข้มงวดที่ยังแตกต่างกัน ตัวชี้วัดก็คือ โคมเถื่อนลักลอบปล่อยที่ลอยขึ้นท้องฟ้าเหนือเมืองเชียงใหม่จากเขตห้ามปล่อยโคม ที่เมื่อปีกลายหรือปีก่อนหน้ายังคงมีให้เห็นอยู่


 

 

..........................................

เขียนโดย บัณรส บัวคลี่ คอลัมน์จุดประกายความคิด กรุงเทพธุรกิจ