นักปกป้องสิทธิมนุษยชนคือใคร

ว่า นักสิทธิมนุษยชนทั้งหลายที่แท้จริงนั้นเป็นอย่างไร เพราะทั้งที่อ้างตัวเองหรือทั้งที่ถูกเรียกจากผู้อื่นว่า เป็นนักสิทธิมนุษยชนในบางครั้งก็กระทำการในสิ่งที่ยากต่อการเข้าใจ ก็เลยไม่รู้ว่าคนไหนของแท้ คนไหนของเทียม

จากรายงานการวิเคราะห์สถานการณ์และกลไกการส่งเสริมและคุ้มครองนักปกป้องสิทธิมนุษยชนของแอมเนสตี้ อินเตอร์เนชั่นแนล ประเทศไทย ฉบับล่าสุดที่เผยแพร่ครั้งแรกในปลายปี 2558 ที่ผ่านมา ซึ่งนอกจากจะได้กล่าวถึงบทนิยามถึงความหมายที่แท้จริงของนักปกป้องสิทธิมนุษยชนแล้ว ยังได้กล่าวถึงมาตรการและกลไกต่างๆ ของรัฐ เพื่อการคุ้มครองนักปกป้องสิทธิมนุษยชน สถานการณ์และสภาพปัญหาของนักปกป้องสิทธิมนุษยชนในประเทศไทยอีกด้วย ซึ่งในที่นี้ผมจะนำมาเสนอเฉพาะในเรื่องของความหมายที่แท้จริงของคำว่า นักปกป้องสิทธิมนุษยชนก่อน หากมีโอกาสจะได้นำเสนอในส่วนอื่นต่อไป

ความหมายตามคำนิยามของหน่วยงานต่างๆ

1.องค์การสหประชาชาติ (United Nations) ที่ประชุมใหญ่แห่งสหประชาชาติ เมื่อวันที่ 9 ธันวาคม 2541 ได้มีมติให้มี “ปฏิญญาสหประชาชาติว่าด้วยสิทธิและความรับผิดชอบของบุคคล กลุ่ม และหน่วยงานในสังคม เพื่อส่งเสริมและคุ้มครองสิทธิมนุษยชนและเสรีภาพขั้นพื้นฐานอันเป็นที่ยอมรับในระดับสากล” หรือ “ปฏิญญาว่าด้วยนักปกป้องสิทธิมนุษยชน” (The Declaration on Human Rights Defenders) ซึ่งได้ให้คำจำกัดความถึงนักปกป้องสิทธิมนุษยชนไว้ในย่อหน้าที่ ว่า

“ทุกคนมีสิทธิทั้งโดยปัจเจก และจากการสมาคมกับบุคคลอื่น ในการส่งเสริมและสนับสนุนการคุ้มครองและการปฏิบัติตามหลักสิทธิมนุษยชนและเสรีภาพขั้นพื้นฐาน ทั้งในระดับชาติและนานาชาติ” ซึ่งสำนักงานข้าหลวงใหญ่เพื่อสิทธิมนุษยชนแห่งสหประชาชาติ (Office of the High Commissioner for Human Rights - OHCHR) ได้อธิบายเพิ่มเติมว่าภารกิจของนักปกป้องสิทธิมนุษยชนมีอะไรบ้าง ดังต่อไปนี้

1) เป็นตัวแทนแก้ไขปัญหาด้านสิทธิมนุษยชนให้แก่กลุ่มหรือบุคคล รวมทั้งส่งเสริมและคุ้มครองสิทธิพลเมืองและสิทธิทาวการเมือง รวมถึงสิทธิทางเศรษฐกิจ สังคม และวัฒนธรรม

2) รวบรวมและเผยแพร่ข้อมูลเกี่ยวกับการละเมิดสิทธิมนุษยชน

3) ทำให้แน่ใจว่าผู้ละเมิดสิทธิได้รับโทษตามกระบวนการทางกฎหมาย

4) ให้การสนับสนุนผู้เสียหายที่ถูกละเมิดสิทธิมนุษยชน

5) สนับสนุนการพัฒนานโยบายของรัฐบาลด้านสิทธิมนุษยชน

6) สนับสนุนการปฏิบัติตามข้อตกลงระหว่างประเทศด้านสิทธิมนุษยชน

7) สนับสนุนการอบรมและการศึกษาด้านสิทธิมนุษยชน

ทั้งนี้ สำนักงานข้าหลวงใหญ่ยังได้เพิ่มเติมว่า

- แม้ว่าการเป็นนักปกป้องสิทธิมนุษยชนจะไม่ต้องมีคุณสมบัติใดๆ เป็นพิเศษ เราทุกคนสามารถเป็นนักปกป้องสิทธิมนุษยชนได้ แต่ต้องคำนึงถึงหลักการที่ระบุไว้ในปฏิญญาว่า นักปกป้องสิทธิมนุษยชนมีหน้าที่รับผิดชอบเฉกเช่นเดียวกับการมีสิทธิต่างๆ

- นักปกป้องสิทธิมนุษยชนต้องยอมรับหลักสิทธิมนุษยชนสากล จะเลือกปฏิบัติหรือปกป้องสิทธิใดสิทธิหนึ่งเป็นพิเศษและต่อต้านหรือไม่ยอมรับสิทธิด้านอื่นไม่ได้

- การถกเถียงที่สำคัญคือ การถกเถียงว่านักปกป้องสิทธิมนุษยชนได้ปกป้องสิทธิของผู้อื่นหรือไม่ จะไม่มีการถกเถียงว่าการกระทำนั้นถูกหรือผิด เช่น กลุ่มนักปกป้องสิทธิมนุษยชนที่เรียกร้องสิทธิให้กับกลุ่มแบ่งแยกดินแดนไม่ควรจะถูกกล่าวหาว่า กระทำผิดต่อรัฐเพียงเพราะพวกเขาต่อสู้เพื่อสิทธิของกลุ่มการเมืองที่มีความเห็นต่าง

- วิธีการเรียกร้องสิทธิต้องเป็นไปด้วยแนวทางสันติวิธี

2.สหภาพยุโรป (European Union) นิยามตาม “แนวปฏิบัติของสหภาพยุโรปต่อนักปกป้องสิทธิมนุษยชน”(European Union Guidelines on Human Rights Defenders) ว่า “นักปกป้องสิทธิมนุษยชน คือ บุคคล กลุ่ม และหน่วยงานของสังคม ที่ส่งเสริมและคุ้มครองสิทธิมนุษยชนและเสรีภาพขั้นพื้นฐานอันเป็นที่ยอมรับในระดับสากล นักปกป้องสิทธิมนุษยชนมุ่งส่งเสริมและคุ้มครองสิทธิพลเรือนและสิทธิทางการเมือง รวมทั้งส่งเสริมการคุ้มครองและการปฏิบัติตามสิทธิทางเศรษฐกิจ สังคม และวัฒนธรรม นักปกป้องสิทธิมนุษยชนยังส่งเสริมและคุ้มครองสิทธิของสมาชิกกลุ่ม เช่น ชุมชนพื้นเมือง แต่นิยามนี้ไม่ครอบคลุมถึงกลุ่มหรือบุคคลที่ที่ส่งเสริมความรุนแรง"

3.Protection International (PI) คือ องค์กรทีทำงานด้านการคุ้มครองนักปกป้องสิทธิมนุษยชนโดยเฉพาะ ก็ได้ให้นิยามของนักปกป้องสิทธิมนุษยชนไว้ว่า “นักปกป้องสิทธิมนุษยชน คือ ผู้ที่ทำงานเพื่อให้เกิดความตระหนักถึงสิทธิและเสรีภาพขั้นพื้นฐาน ซึ่งถูกบัญญัติไว้ในปฏิญญาสากลว่าด้วยสิทธิมนุษยชนโดยสันติวิธี”

4. Frontline Defenders คือองค์กรที่เป็นมูลนิธิ ระดับสากลที่ทำงานเพื่อคุ้มครองนักปกป้องสิทธิมนุษยชน ก็ได้ให้นิยามของนักปกป้องสิทธิมนุษยชนไว้ว่า “นักปกป้องสิทธิมนุษยชน คือ บุคคลที่ทำงานด้านสิทธิทุกประเภทโดยไม่ใช้ความรุนแรง เพื่อส่งเสริมปฏิญญาสากลว่าด้วยสิทธิมนุษยชนโดยนักปกป้องสิทธิมนุษยชนจะถูกนิยามจากการกระทำมากกว่าความเชี่ยวชาญ ตำแหน่งหน้าที่ทางการงานหรือองค์กรที่เขาสังกัด”

5.แอมเนสตี้ อินเตอร์เนชั่นแนล ประเทศไทย ตามที่บันทึกไว้ในแนวนโยบายของแอมเนสตี้ อินเตอร์เนชั่นแนล ประเทศไทยในการประชุมร่วมกับองค์กรพันธมิตรนั้นถือคำนิยามขององค์การสหประชาชาติไว้เป็นหลักพื้นฐาน แต่คำนึงถึงข้อถกเถียงของนักปกป้องสิทธิมนุษยชนและกลุ่มเอ็นจีโอในประเทศไว้เป็นข้อพิจารณาในแต่ละกรณี

จากที่กล่าวมาข้างต้นทั้งหมด พอสรุปได้ว่า ต้องเป็นผู้ที่ไม่ใช้ความรุนแรงและต้องยึดหลักการสิทธิมนุษยชนอันเป็นสากลจะเลือกปฎิบัติไม่ได้ โดยพิจารณาจากการกระทำมากกว่าความเชี่ยวชาญ (เช่น นักวิชาการด้านสิทธิมนุษยชน) ตำแหน่งหน้าที่การงานหรือองค์กรที่สังกัดที่แม้ว่าชื่อหน่วยงานหรือองค์กรจะเกี่ยวข้องกับสิทธิมนุษยชนก็ตาม

ทีนี้ คงรู้ว่าใครเป็นหรือไม่เป็นนักปกป้องสิทธิมนุษยชนที่แท้จริงแล้วนะครับ