ส้วมสะอาด ประหยัด เพื่อคนจนเปลี่ยนสังคมได้!

ที่ผมติดตามผลงานด้วยความชื่นชมมาระยะหนึ่งแล้ว

เพราะว่าเขาสร้างส้วมราคาถูกให้แก่ชาวบ้านไกลปืนเที่ยง เพื่อเป็นพลังขับเคลื่อนสังคมชนบทที่น้อยคนจะให้ความสนใจ

แต่เพราะการทำให้ผู้คนยากจนมีโอกาสใช้ส้วมอย่างถูกสุขอนามัยนั้น คือ การเปลี่ยนวิถีชีวิตคนเป็นล้านๆ คน โดยที่ไม่ค่อยจะเป็นข่าวเท่าไรนัก

สหประชาชาติ บอกว่า โลกนี้มีประชากร 7 พันล้านคน มีโทรศัพท์มือถือถึง 6 พันล้านคน

แต่เชื่อไหมว่า คนกว่า 2.5 พันล้านคนทั่วโลก ยังขาดแคลนสุขอนามัยขั้นพื้นฐาน

และ 1.1 พันล้านคนในทุกมุมโลกยังต้อง “ปลดทุกข์” ในที่แจ้ง ไม่มีโอกาสได้ใช้ส้วมอย่างเป็นเรื่องเป็นราวเหมือนเราๆ ท่านๆ

ที่อินเดีย ประชากรน้อยกว่า 31% สามารถเข้าถึงสิ่งอำนวยความสะดวก เรื่องสุขอนามัยของการขับเคลื่อนของเสียออกจากร่างกาย

องค์กรไม่แสวงหากำไรของ ประทักษ์ ที่ชื่อ Sulabh International Social Service Organization ที่ตั้งมาตั้งแต่ปี 1970 ได้สร้างส้วมราคาประหยัดให้กับ 1.2 ล้านครัวเรือนและส้วมสาธารณะอีก 8,000 ชุด

และเขาไม่ของบประมาณของรัฐบาลเพื่อทำโครงการนี้เลย...เพราะว่าได้รับความช่วยเหลือจากสมาชิกกว่า 60,000 คน ตามนโยบาย “จ่ายเมื่อใช้” สำหรับผู้ใช้บริการ

น้อยคนจะรู้ว่าโรคท้องร่วงที่เป็นสาเหตุแห่งการเสียชีวิต ของคนชนบทหมายเลขต้นๆ นั้น มีสาเหตุมาจากการที่ผู้คนไม่สามารถเข้าถึงส้วมที่ไม่เหม็น และสกปรกอย่างที่มักเห็นกันในเมือง และชนบทหลายประเทศ ไม่ว่าจะเป็นอินเดียหรือจีน

สาเหตุเสริมของโรคท้องร่วง คือ น้ำดื่มไม่สะอาด ซึ่งก็ไปพร้อมกับห้องส้วมที่ผิดสุขอนามัยทั้งหลายนั่นเอง

Sulabh (แปลตรงตัวว่า “ง่ายๆ”) เป็น social enterprise หรือธุรกิจเพื่อสังคมที่ขยายตัวไปหลายประเทศแล้ว เช่น ภูฏานและอัฟกานิสถาน และอีกหลายประเทศก็ได้ขอคำชี้แนะและคำปรึกษาเพื่อขับเคลื่อนสร้าง “ส้วมประหยัด” ให้แก่ชาวบ้านห่างไกลปืนเที่ยงเช่นกัน

ประทักษ์ บอกว่า เขากำลังเข้าไปให้คำปรึกษากับจีนในเรื่องส้วมนี้เช่นกัน เพราะเป็นที่ทราบกันดีว่าเรื่องส้วมไม่สะอาดเป็นปัญหาของเมืองจีนมาช้านาน

องค์กรจากอินเดียแห่งนี้ จึงเตรียมจะเข้าไปสร้างส้วมประหยัด และสะอาดเป็นตัวอย่างใน 5 หมู่บ้าน โดยจะเป็นระบบหลุมคู่ที่สามารถจะจัดการของเสียของคนได้ทันที และยังหมุนเวียนกลับไปเป็นพลังงานทดแทนได้อีกด้วย

“เมืองจีนกำลังให้ความสำคัญกับการพัฒนา biogas ดังนั้น ระบบจัดการของเสียด้วยส้วมราคาประหยัด จึงเป็นทางออกที่เหมาะเจาะพอดี” ประทักษ์ บอก

โครงการ “ส้วมประหยัด” ของเขาไม่เพียงแต่ทำให้วิถีชีวิตคนยากคนจนถูกสุขอนามัยมากขึ้น และปลอดจากโรคภัยไข้เจ็บเท่านั้น แต่ยังเป็นเครื่องมือปรับเปลี่ยนทัศนคติและวัฒนธรรมของคนท้องถิ่นด้วย

เพราะว่าเมื่อผู้คนเห็นประโยชน์ของส้วมสะอาดที่ใช้สะดวกแล้ว ก็พร้อมจะควักกระเป๋าจ่ายเงินเล็กน้อย เพื่อใช้ส้วมสาธารณะอย่างเต็มใจ

และเมื่อส้วมสะอาดแล้ว คนที่เคยมีอาชีพเก็บขยะขาย (ซึ่งรวมถึง “อึ” จากส้วมสกปรกที่เคยมีอยู่ทั่วไปทุกตำบลและหมู่บ้าน) ก็ได้รับการฝึกอาชีพใหม่ อีกทั้งครอบครัวของคนเหล่านี้ก็ได้รับการฝึกฝนให้ทำมาหากินในรูปแบบใหม่ เป็นการสร้างชุมชนใหม่ขึ้นมาอย่างกว้างขวาง

ประทักษ์ กลายเป็นขวัญใจของคนจนไปทั่วอินเดีย เพราะเขาทำส้วมให้ในความหมายที่สะอาดและยกระดับปากท้องของประชาชนพร้อมๆ กันไปด้วย

“ผมไม่เคยคิดเลยว่าการทำส้วมให้กับคนอื่นได้ใช้อย่างมีความสุข จะทำให้ผมภูมิใจในตัวเองได้ขนาดนี้...” ประทักษ์ เล่าให้นักข่าวฟังอย่างอารมณ์ดี

ใช่...เขาช่วยให้คนเป็นล้านๆ คน “ปลดทุกข์” ได้อย่างมีความสุขและปลอดโปร่งจริงๆ