เขื่อนบนแม่น้ำโขง กับภัยแล้งปีนี้

ค่อนข้างชัดเจนว่า ปัจจัยคุกคามแม่น้ำโขงที่ไหลผ่านในเขตอ. เชียงแสน จ.เชียงราย อ. เชียงคาน จ.เลย อ.หนองคาย จ.หนอง คาย รวมทั้งที่จ.นครพนม มุกดาหาร และอ.โขงเจียม จ.อุบลราชธานีนั้นไม่ได้มีสาเหตุจากภัยธรรมชาติเพียงอย่างเดียว แต่สาเหตุหลักที่ทำให้น้ำโขงมีความผิดปกติแห้งแล้ง เป็นผลกระทบโดยตรงเขื่อนกั้นแม่น้ำโขงตอนบนของจีน

ที่ขณะนี้ก่อสร้างแล้วเสร็จ 4 แห่งจากแผนก่อสร้างรวม 8 เขื่อน ขณะที่อีก 1 แห่งคือเขื่อนเนาซาตู ที่มีสันเขื่อนสูงถึง 254 เมตร หรือใหญ่เกือบเท่ากับเขื่อนภูมิพลของไทย กำลังอยู่ในขั้นตอนการก่อสร้างคาดว่าอีก 4-5 ปีเมื่อก่อสร้างเสร็จ ก็ต้องมีการกักเก็บน้ำไว้ในเขื่อนเพื่อผลิตกระแสไฟฟ้า 5,000 เมกกะวัตต์ และตรงนี้จะยิ่งส่งผลให้การไหลของแม่น้ำโขงลงมายังตอนล่างถูกควบคุมจากเขื่อนในจีนจนอาจเกิดวิกฤติในช่วง 2-3 ปีที่ผ่านมา

เขื่อนตอนบนที่จีนสร้างกั้นแม่น้ำโขง จะมีผลต่อปริมาณน้ำที่ไหลลงมายังประเทศท้ายน้ำทั้ง 4 ชาติคือ ไทย ลาว กัมพูชา และเวียดนามอย่างแน่นอน โดยบทเรียนในปี 2553 เราเริ่มพบความผิดปกติจากปริมาณน้ำโขงที่แห้งอย่างหนักในช่วงเดือน เม.ย.-มิ.ย. จนกระทั่งจีน ถูกไทยกดดันอย่างหนักว่าเป็นสาเหตุของปัญหาน้ำโขงแห้งขอด ผ่านเวทีการประชุมคณะกรรมาธิการแม่น้ำโขง (เอ็มอาร์ซี) ที่ไทยเป็นเจ้าภาพการประชุมในเดือน ต.ค.53 ที่พบว่าหลังจากนั้นเพียง 1 สัปดาห์ จีนก็รีบปล่อยน้ำลงมาทำให้ระดับน้ำแม่น้ำโขงสูงขึ้นทันที

เรื่องนี้สอดคล้องกับข้อมูลชาวบ้านที่อยู่ในพื้นที่เอง ก็ยืนยันตรงกันว่าจีนแอบส่งเจ้าหน้าที่ 6-7 คนมาดูสภาพแม่น้ำโขงในประเทศไทยหลายจังหวัดเพื่อดูว่าเกิดปัญหาจริงๆ แต่อาจไม่ยอมรับว่าการเก็บกักน้ำจากเขื่อนจีน เป็นผลต่อแม่น้ำโขงที่จะส่งผลต่อการรักษาระดับน้ำตามธรรมชาติจะเป็นไปได้ยากขึ้น ขณะที่จีนก็ยังไม่เข้าร่วมสมาชิกของเอ็มอาร์ซีด้วย

การก่อสร้างเขื่อนในเขตแม่น้ำโขงตอนล่างตามแผนนั้น จะมีทั้งสิ้น 12 แห่งนั้น พบว่าเขื่อนไซยะบุรี ในประเทศลาว ที่มีบริษัท ช.การช่างของไทย เป็นผู้เข้าไปลงทุนก่อสร้างเขื่อน มีความก้าวหน้ามากที่สุดโดยเริ่มก่อสร้างไปแล้ว 20-30% และมีกำหนดแล้วเสร็จในปีอีก 8 ปีข้างหน้า ซึ่งแม้ว่าโครง การนี้ จะถูกคัดค้านอย่างหนักว่าไม่ได้ทำตามกระบวนการของ เอ็มอาร์ซี ที่ต้องสอบถามความเห็นจากประเทศสมาชิกก่อน รวมทั้งการประเมินผลทางด้านสิ่งแวดล้อม

แม้ภัยแล้งปีนี้เขื่อนจากจีนจะยังเป็นข้อถกเถียง แต่ในทางตรงข้ามการก่อสร้างเขื่อนบนลุ่มน้ำโขงและลำน้ำสาขายังคงเดินหน้าต่อไปและอาจจะกลายเป็นประเด็นแย่งชิงน้ำระดับประเทศ ซึ่งที่ผ่านมาแม้จะมีข้อขัดแย้งกันบ้าง แต่ข้อมูลที่ชัดเจนถึงปัญหาน้ำโขงแห้ง ไม่ชัดเจนมาก

แต่ความชัดเจนดังกล่าวจะเพิ่มมากขึ้นเรื่อยๆรวมไปถึงผลกระทบทางระบบนิเวศน์ที่นับวันเสื่อมทรุดและพังลงทั้งพันธุ์ปลาน้ำจืด เกาะแก่งที่หายไป จึงถึงเวลาที่คณะกรรมการลุ่มน้ำโขงต้องนำปัญหานี้มาถกเถียงอย่างจริงจัง