ทำไมต้อง ‘ปากีสถาน’? เปิดภารกิจการทูตเชื่อมสหรัฐ–อิหร่าน สู่ทางออกสงคราม

เป็นที่จับตากันมากว่าหลังเลือกตั้งกลางเทอมสหรัฐจะถล่มอิหร่านอีกครั้งตามที่ประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์เคยขู่ไว้หรือไม่ แต่ดูกระแสข่าวล่าสุดเจ้าตัวบอกเองว่าเหตุการณ์เช่นนั้นไม่น่าเกิดขึ้นหากการเจรจาคืบหน้าด้วยดี  

สัญญาณจากทรัมป์บอกเป็นนัยว่าความพยายามทางการทูตเพื่อยุติความขัดแย้งระหว่างสหรัฐกับอิหร่านไม่เคยรามือ นอกเหนือจากกาตาร์ที่รับบทคนกลางในการไกล่เกลี่ยแล้ว ปากีสถานเป็นอีกประเทศหนึ่งที่มีบทบาท กรุงเทพธุรกิจสัมภาษณ์พิเศษทางอีเมล  อาซิฟ ดุร์รานี (Asif Durrani) อดีตเอกอัครราชทูตปากีสถานประจำอิหร่าน สหรัฐอาหรับเอมิเรตส์ และอดีตผู้แทนพิเศษของปากีสถานด้านอัฟกานิสถาน และมาซูด ข่าน (Masood Khan) อดีตเอกอัครราชทูตปากีสถานประจำสหรัฐอเมริกา องค์การสหประชาชาติ และจีน ในประเด็นที่ทั่วโลกกำลังจับตา 

สองอดีตเอกอัครราชทูตกล่าวถึงความเป็นไปได้ที่สหรัฐและอิหร่านจะกลับมาเปิดการเจรจาอีกครั้งตามกรอบที่กำหนดไว้ในบันทึกความเข้าใจกรุงอิสลามาบัด (Islamabad Memorandum of Understanding) ประธานาธิบดีสหรัฐ และประธานาธิบดีมาซูด เปเซชเคียน ของอิหร่าน ต่างได้แสดงจุดยืนผ่านถ้อยแถลงในการประชุมสมัชชาใหญ่แห่งสหประชาชาติว่าต้องการยุติการสู้รบ  ส่วนประเด็นสำคัญเร่งด่วนที่สุดที่ปากีสถานต้องการผลักดัน ได้แก่ การเปิดช่องแคบฮอร์มุซให้กลับมาใช้เดินเรือได้ตามปกติ การยกเลิกมาตรการปิดล้อมทางทะเลของสหรัฐ หากข้อเสนอดังกล่าวได้รับการตอบรับ จะช่วยให้โลกหลีกเลี่ยงต้นทุนและความเสียหายที่เพิ่มสูงขึ้นอย่างต่อเนื่องจากสงครามอันร้ายแรงได้

ขณะเดียวกัน ปากีสถานยังพยายามลดระดับความตึงเครียดจากการปะทะทางทหารระหว่างกลุ่มฮูตีกับซาอุดีอาระเบีย ผ่านช่องทางการติดต่อและการประสานงานที่หลากหลายอีกด้วย

 

• ทำไมต้องปากีสถาน

 สาเหตุที่ผลักดันให้ปากีสถานต้องมารับหน้าที่ผู้ไกล่เกลี่ย ดุร์รานี กล่าวว่า ในฐานะประเทศเพื่อนบ้านของอิหร่าน ปากีสถานย่อมมีความกังวลต่อสถานการณ์ที่เกิดขึ้นเป็นธรรมดา ยิ่งไปกว่านั้น ปากีสถานยังมีความสัมพันธ์อันดีและเป็นมิตรกับทั้งอิหร่านและสหรัฐ เมื่อพิจารณาสถานการณ์โดยรอบภูมิภาค จะเห็นได้ว่าปากีสถานเป็นประเทศที่ได้รับความไว้วางใจจากทั้งสองฝ่าย

(อาซิฟ ดุร์รานี) 

ด้วยเหตุนี้ บทบาทของปากีสถานในการทำหน้าที่เป็นคนกลางเพื่อไกล่เกลี่ยจึงมีความจำเป็นอย่างยิ่ง และบทบาทดังกล่าวก็ได้รับการยอมรับอย่างกว้างขวาง ทั้งจากประเทศคู่ขัดแย้งทั้งสองฝ่ายและจากประชาคมระหว่างประเทศ

ข่านกล่าวเสริมว่า ในอดีต ปากีสถานเคยสนับสนุนความพยายามทางการทูตเพื่อฟื้นฟูความสัมพันธ์ระหว่างซาอุดีอาระเบียกับอิหร่านมาแล้ว หนึ่งในความริเริ่มดังกล่าว ซึ่งมีจีนเป็นผู้ขับเคลื่อนและประสานงานนั้นประสบความสำเร็จจริงก่อนที่จะเกิดสงคราม

ครั้งนี้

(มาซูด ข่าน)

"ก่อนสงครามจะปะทุขึ้น เศรษฐกิจของปากีสถานกำลังอยู่ในช่วงฟื้นตัว ความสัมพันธ์ระหว่างปากีสถานกับสหรัฐก็ดีขึ้นอย่างมาก จนเปิดโอกาสใหม่ ๆ สำหรับความร่วมมือระหว่างสองประเทศอย่างไรก็ตาม สงครามครั้งนี้ได้คุกคามที่จะทำลายความก้าวหน้าทั้งหมดที่เกิดขึ้น" ข่านกล่าวและว่า 

 เป้าหมายของปากีสถานมีอยู่ 3 ประการสำคัญ ได้แก่ การปกป้องผลประโยชน์แห่งชาติที่สำคัญของปากีสถาน  การช่วยป้องกันไม่ให้สงครามขยายตัวและกลายเป็นความหายนะที่ร้ายแรงยิ่งกว่าเดิม และการฟื้นฟูเสถียรภาพของตลาดระหว่างประเทศ

• ประโยชน์ที่ปากีสถานจะได้รับ

"สำหรับปากีสถานแล้ว สันติภาพและความสงบสุขในประเทศเพื่อนบ้านถือเป็นเรื่องที่มีความสำคัญอย่างยิ่ง ที่ผ่านมา ปากีสถานได้พยายามผลักดันให้ประเทศต่าง ๆ ในเอเชียตะวันตกแก้ไขปัญหาและข้อขัดแย้งระหว่างกันด้วยแนวทางสันติวิธีมาโดยตลอด" ดุร์รานีให้ความเห็น เพราะสันติภาพและเสถียรภาพในเอเชียตะวันตกย่อมมีความสำคัญต่อปากีสถานเป็นอย่างมาก เนื่องจากมีชาวปากีสถานมากกว่า 5 ล้านคนพำนักและทำงานอยู่ในประเทศต่าง ๆ ของภูมิภาคเอเชียตะวันตก โดยมีส่วนร่วมในการพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมของประเทศเหล่านั้น

“ดังนั้น การมีภูมิภาคที่สงบสุขและมีเสถียรภาพจึงเป็นผลประโยชน์โดยตรงของปากีสถาน” ดุร์รานีย้ำขณะที่ข่านมองไปถึง การผลักดันจัดตั้งโครงสร้างทางเศรษฐกิจและความมั่นคงรูปแบบใหม่ในภูมิภาคเอเชียตะวันตก ซึ่งจะส่งเสริมการอยู่ร่วมกันอย่างสันติและการพึ่งพาอาศัยกันระหว่างประเทศต่าง ๆ

การมีโครงสร้างความร่วมมือเช่นนี้จะช่วยสร้างสภาพแวดล้อมที่เอื้ออำนวยต่อการเติบโตทางเศรษฐกิจของปากีสถานเองด้วย

กล่าวอีกนัยหนึ่ง ปากีสถานไม่ได้ต้องการเพียงยุติสงครามเฉพาะหน้าเท่านั้น แต่ยังต้องการเห็นการวางรากฐานความสัมพันธ์ทางเศรษฐกิจและความมั่นคงในระยะยาว ซึ่งจะช่วยให้ประเทศต่าง ๆ ในภูมิภาคสามารถอยู่ร่วมกันได้อย่างสงบสุขและมีความร่วมมือระหว่างกันมากขึ้น

•  ต้นตอของความขัดแย้ง

ผู้เชี่ยวชาญทั้งสองมองสาเหตุของความขัดแย้งคล้ายกันว่า ความเป็นปรปักษ์ระหว่างสหรัฐกับอิหร่านดำเนินมานานหลายทศวรรษ ตั้งแต่การปฏิวัติอิสลามในปี 1979 ก่อนหน้านั้นอิหร่านเคยเป็นพันธมิตรกับสหรัฐ แต่หลังการปฏิวัติอิหร่านเปลี่ยนท่าทีและหันมาต่อต้านสหรัฐ ซึ่งนำไปสู่การสิ้นสุดอิทธิพลของอเมริกาในประเทศอิหร่าน

 พระมหากษัตริย์อิหร่านซึ่งในขณะนั้นได้รับการยอมรับว่าเป็นพันธมิตรใกล้ชิดของสหรัฐต้องเสด็จออกนอกประเทศ  กลุ่มผู้นำศาสนาได้เข้ามาสถาปนาอำนาจและควบคุมการปกครองประเทศแทน

“ตลอดระยะเวลา 47 ปีที่ผ่านมา อิหร่านอยู่ภายใต้มาตรการคว่ำบาตรของสหรัฐมาโดยตลอด แต่อิหร่านก็สามารถยืนหยัดอยู่ได้ และไม่ได้ยอมจำนนต่อแรงกดดันจากสหรัฐ” ดุร์รานีกล่าวและพร้อมเสริม นอกจากนี้อิหร่านยังเคยเผชิญกับสงครามกับอิรักเป็นเวลานานถึง 8 ปี โดยอิรักได้รับการสนับสนุนอย่างเต็มที่จากสหรัฐและบรรดาประเทศอาหรับที่ร่ำรวย

อย่างไรก็ตาม อิหร่านไม่เพียงแต่สามารถอยู่รอดจากสงครามครั้งนั้นได้เท่านั้น แต่ยังสามารถยึดคืนดินแดนของตนที่ถูกอิรักเข้ายึดครองในช่วงแรกของสงครามกลับคืนมาได้อีกด้วย

ข่านกล่าวเสริมโดยเพิ่มประเด็นของอิสราเอลเข้ามาว่า อิสราเอลต้องกาทำลายขีดความสามารถด้านนิวเคลียร์ของอิหร่านให้หมดสิ้น  และรื้อถอนเครือข่ายพันธมิตรหรือกลุ่มต่อต้านของอิหร่านที่เรียกว่า Axis of Resistance ซึ่งประกอบด้วยกลุ่มฮิซบอลเลาะห์, ฮามาส  และฮูตี 

•  เมื่อใดความขัดแย้งจะยุติ 

ดุร์รานีมองว่า เรื่องนี้ยากจะคาดเดา ปัจจัยสำคัญจะขึ้นอยู่กับว่าคู่ขัดแย้งทั้งสองฝ่ายจะสามารถบรรลุความเข้าใจร่วมกันได้รวดเร็วเพียงใด ภายใต้กรอบของบันทึกความเข้าใจกรุงอิสลามาบัดที่กำหนดให้มีการหารือกันในระดับคณะกรรมการด้านเทคนิคในประเด็นสำคัญ ได้แก่ โครงการนิวเคลียร์ของอิหร่าน ทรัพย์สินของอิหร่านที่ถูกอายัดไว้ในต่างประเทศ การเปิดช่องแคบฮอร์มุซให้กลับมาใช้เดินเรือและดำเนินการค้าได้ตามปกติ ประเด็นเหล่านี้จะเป็นองค์ประกอบสำคัญในการหาทางออกทางการทูตและยุติความขัดแย้ง

ส่วนข่านมองเห็นสัญญาณที่แตกต่างและขัดแย้งกันอยู่หลายประการ ในด้านหนึ่ง ทั้งสองฝ่ายยังคงมีการข่มขู่และตอบโต้กันอย่างต่อเนื่อง แต่อีกด้านหนึ่ง ทั้งสองฝ่ายก็ได้เข้าร่วมการหารือเป็นเวลานานถึง 3 ชั่วโมงที่นครนิวยอร์ก ผ่านคนกลางที่ทำหน้าที่ประสานงาน เมื่อเดือน ก.ย. 

"เราหวังว่ากระบวนการในแนวทางที่ 2 ซึ่งเป็นการใช้การเจรจาและการทูต จะประสบความสำเร็จ สำหรับปากีสถาน เราจะใช้ความสามารถและความชาญฉลาดทางการทูตทั้งหมดที่มี เพื่อโน้มน้าวให้คู่ขัดแย้งกลับเข้าสู่โต๊ะเจรจา" ข่านระบุ

•  ฉากทัศน์เลวร้ายสุด

 หากความขัดแย้งไม่ยุติลงตามที่คาดหวัง ดุร์รานีมองว่า สถานการณ์เลวร้ายที่สุดของความขัดแย้งครั้งนี้ คือการเกิดความสูญเสียชีวิตและการทำลายล้างอย่างมหาศาล ความขัดแย้งขยายออกไปกว้างขวางขึ้นในภูมิภาค   โลกอาจต้องเผชิญกับภาวะเศรษฐกิจถดถอยส่งผลเสียร้ายแรงต่อสันติภาพและความมั่นคงของโลก

 "หากสงครามไม่สามารถยุติลงได้ในทุกแนวรบ หรืออย่างน้อยที่สุดไม่สามารถยุติการสู้รบในบริเวณอ่าวเปอร์เซียและทะเลแดงได้ โลกก็จะกำลังมุ่งหน้าไปสู่หายนะครั้งใหญ่ระดับอาร์มาเกดดอน (Armageddon) นี่ไม่ใช่การพูดเกินจริงเพื่อสร้างความหวาดกลัว แต่เป็นความเป็นจริงอันมืดมนและร้ายแรงที่กำลังปรากฏอยู่ตรงหน้าเรา" ข่านกล่าว พร้อมเสนอว่า องค์การระดับภูมิภาคและระดับนานาชาติ เช่น องค์การสหประชาชาติ (UN) องค์การความร่วมมืออิสลาม (OIC) สมาคมประชาชาติแห่งเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ (ASEAN) และสหภาพยุโรป (EU) จะต้องใช้ทุนทางการเมือง  และอิทธิพลทางการทูตของตนอย่างเต็มที่ เพื่อช่วยโลกให้รอดพ้นจากหายนะครั้งใหญ่ที่กำลังใกล้เข้ามา

"ในการแสวงหาสันติภาพครั้งนี้ ไม่มีประเทศใดควรนิ่งเฉยหรือยืนอยู่ข้างสนามโดยไม่เข้าไปมีส่วนร่วม สำหรับปากีสถานเอง เราจะเร่งรัดและขยายความพยายามทางการทูตอีกครั้ง เพื่อดึงสหรัฐ อิหร่าน และประเทศอื่น ๆ ที่เกี่ยวข้อง กลับเข้าสู่กระบวนการเจรจาและการทูต" อดีตเอกอัครราชทูตปากีสถานประจำสหรัฐอเมริกาย้ำ

• บทบาทของมหาอำนาจจีน-รัสเซีย

 

สถานการณ์ใหญ่ระดับนี้ตัวละครคงไม่ได้มีแค่สหรัฐ อิสราเอล และอิหร่าน อีกสองมหาอำนาจที่เหลืออย่างรัสเซียและจีนมีบทบาทอย่างไร

ดุร์รานีกล่าวว่า จีนและรัสเซียไม่ได้เข้าร่วมสงครามโดยตรง แต่ถือเป็นพันธมิตรใกล้ชิดของอิหร่าน

"ไม่ต้องสงสัยเลยว่าทั้งสองประเทศต่างแสดงความกังวลต่อสถานการณ์ดังกล่าว อิหร่านมีความสัมพันธ์เชิงยุทธศาสตร์กับทั้งจีนและรัสเซีย รวมทั้งมีความร่วมมือที่เข้มแข็งกับทั้งสองประเทศในด้านเศรษฐกิจและการป้องกันประเทศ" ดุร์รานีกล่าว พร้อมยกตัวอย่างระหว่างการหารือกับประธานาธิบดีทรัมป์ ประธานาธิบดีสี จิ้นผิง ของจีน ได้เรียกร้องให้มีการแก้ไขความขัดแย้งผ่านการเจรจา โดยยึดหลักการตามบันทึกความเข้าใจกรุงอิสลามาบัด 

ส่วนรัสเซียก็ได้เน้นย้ำถึงความจำเป็นในการยุติการสู้รบในภูมิภาคเอเชียตะวันตกเช่นกัน

“จากข้อมูลที่เปิดเผยต่อสาธารณะ มีความเป็นไปได้ว่าทั้งสองประเทศอาจให้ความช่วยเหลือด้านเทคนิคแก่อิหร่าน อย่างไรก็ตาม ทั้งจีนและรัสเซียต่างหลีกเลี่ยงการเข้าไปมีส่วนร่วมในการสู้รบโดยตรง” ดุร์รานีกล่าวเพิ่มเติม 

ขณะที่ข่านมองต่างว่า รัสเซียกำลังติดพันอยู่กับสงครามในยูเครน ดังนั้น บทบาทของรัสเซียในความขัดแย้งครั้งนี้จึงมีข้อจำกัดอยู่บ้าง นอกเหนือจากการให้ความช่วยเหลืออิหร่านในด้านเทคโนโลยีและการส่งกำลังบำรุงเท่าที่จะสามารถดำเนินการได้

อย่างไรก็ตาม ประธานาธิบดีวลาดิเมียร์ ปูติน และประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ ต่างมีความสัมพันธ์ส่วนตัวที่ดีต่อกัน ซึ่งสามารถนำมาใช้เป็นช่องทางในการลดระดับความตึงเครียดในตะวันออกกลาง และสร้างพื้นที่สำหรับการเจรจาได้