วิเคราะห์ "ความมั่นคงทางอาหารของอาเซียน" กับนัยที่ซ่อนอยู่ในอัตราการพึ่งพาตนเอง อาเซียนต้องทำอย่างไรเพื่อเสริมสร้างความมั่นคงทางอาหารในภูมิภาค
ความมั่นคงทางอาหาร (Food Security) เป็นสภาวะที่ทุกคนเข้าถึงอาหารที่เพียงพอ ปลอดภัย และมีคุณค่าทางโภชนาการได้ เพื่อตอบสนองความต้องการด้านโภชนาการและการบริโภค อันนำไปสู่สุขภาวะและคุณภาพชีวิตที่ดี อย่างไรก็ตาม ในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมาความมั่นคงทางอาหารเผชิญแรงกดดันมากขึ้น ทั้งจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ เงินเฟ้อที่อยู่ในระดับสูง และความขัดแย้งทางภูมิรัฐศาสตร์ ปัจจัยเหล่านี้ทำให้ห่วงโซ่อุปทานอาหารโลกหยุดชะงัก และส่งผลกระทบต่อการผลิต การค้า และการเข้าถึงอาหารในหลายภูมิภาค
ความท้าทายนี้ไม่ได้จำกัดอยู่ในระดับโลก แต่เป็นโจทย์ที่อาเซียนต้องเผชิญร่วมกัน ในการประชุมสุดยอดอาเซียน ครั้งที่ 49 ซึ่งจัดขึ้นระหว่างวันที่ 15-17 พ.ย. 2569 ความมั่นคงด้านอาหารเป็นหนึ่งในประเด็นสำคัญที่อยู่ในวาระการหารือ สะท้อนความพยายามของอาเซียนในการรับมือกับความเสี่ยงด้านความมั่นคงทางอาหาร
ภาพรวมความมั่นคงทางอาหารของอาเซียนพิจารณาได้จากอัตราการพึ่งพาตนเอง (Self-Sufficiency Ratio: SSR) ซึ่งคำนวณจากสัดส่วนระหว่างผลผลิตกับการใช้ภายในประเทศ ค่า SSR ที่สูงกว่า 100% หมายถึง การมีผลผลิตเพียงพอต่อความต้องการและมีส่วนเกินสำหรับส่งออกหรือเก็บสำรอง
ข้อมูลจาก ASEAN Food Security Information System Secretariat ปี 2569 ระบุว่า ในสินค้าเกษตรหลัก อาเซียนพึ่งพาตนเองได้ในข้าว (123.6%) มันสำปะหลัง (155.3%) และอ้อย (103.6%) สะท้อนศักยภาพและโอกาสในการเป็นแหล่งอุปทานอาหาร โดยเฉพาะข้าวและมันสำปะหลัง ขณะที่อ้อยผลิตได้ใกล้เคียงกับความต้องการ จึงพึ่งการนำเข้าเพียงเล็กน้อย อย่างไรก็ตาม สินค้าเกษตรอย่างข้าวโพดมี SSR เพียง 71.1% จึงต้องนำเข้าเพื่อรองรับความต้องการของภาคปศุสัตว์ ส่วนถั่วเหลืองมี SSR ต่ำที่สุดที่ 5.9% สะท้อนข้อจำกัดด้านการผลิตและการพึ่งพาการนำเข้า
เมื่อพิจารณารายประเทศ ข้าวเป็นสินค้าที่ประเทศส่วนใหญ่ผลิตได้เพียงพอต่อความต้องการภายใน โดยไทยมี SSR สูงสุดที่ 207.9% รองลงมาคือเวียดนาม อินโดนีเซีย เมียนมา กัมพูชา และสปป.ลาว ขณะที่ฟิลิปปินส์ มาเลเซีย บรูไนดารุสซาลาม และสิงคโปร์มี SSR ต่ำกว่า 100% จึงยังต้องพึ่งการนำเข้า และมีความเสี่ยงมากกว่าเมื่ออุปทานข้าวในตลาดโลกผันผวน
สำหรับสินค้าเกษตรอื่น ค่า SSR ของแต่ละประเทศแตกต่างกันมากกว่าข้าว เมียนมา สปป.ลาว และกัมพูชามีข้าวโพดส่วนเกิน ไทยมีอ้อยส่วนเกินสูงที่สุด รองลงมาคือกัมพูชาและสปป.ลาว ถั่วเหลืองมีเพียง สปป.ลาวและกัมพูชาที่ผลิตเกินความต้องการ ส่วนมันสำปะหลังมีไทย สปป.ลาว กัมพูชา เมียนมา และเวียดนามที่ผลิตเกินความต้องการ ภาพนี้สะท้อนว่าแม้ภาพรวมจะดี แต่ความสามารถในการพึ่งพาตนเองของแต่ละสินค้าและแต่ละประเทศยังต่างกันมาก ห่วงโซ่อุปทานอาหารบางส่วนจึงยังเปราะบางและต้องพึ่งอุปทานจากภายนอก
แม้จะมีจุดเปราะบางดังกล่าว หลายประเทศในอาเซียนพยายามยกระดับเป็นแหล่งอาหารของโลกเพื่อช่วยสร้างความมั่นคงทางอาหารให้ประเทศอื่นและสร้างรายได้จากการส่งออก เช่น ไทยมีการหารือเพื่อเป็นพันธมิตรเชิงยุทธศาสตร์ด้านความมั่นคงทางอาหารของสหรัฐอาหรับเอมิเรตส์ ขณะที่สิงคโปร์มีการลงนามความร่วมมือด้านความมั่นคงทางอาหารกับไทย เวียดนาม และกัมพูชา
อย่างไรก็ตาม ค่า SSR บอกได้เพียงระดับการพึ่งพาตนเองและส่วนเกินที่มีไว้ส่งออกหรือสำรอง แต่ไม่ได้บอกถึงขีดความสามารถในการผลิต ตัวอย่างเช่น ถั่วเหลืองของ สปป.ลาว มี SSR สูงถึง 1,183.6% แต่ไม่ได้หมายความว่าผลิตได้มากพอจะรองรับความต้องการของประเทศอื่นได้ หากแต่อาจหมายถึงการบริโภคในประเทศต่ำ การจะเป็นแหล่งอาหารให้ประเทศอื่นได้อย่างเพียงพอจึงต้องพิจารณาปัจจัยอื่นร่วมด้วย
ดังนั้น หากประเทศในอาเซียนต้องการเป็นแหล่งอุปทานอาหารทั้งภายในและนอกภูมิภาค สิ่งที่ควรทำคือการร่วมมือกันเสริมความมั่นคงทางอาหารภายในภูมิภาค ทั้งการพัฒนากำลังการผลิตในสินค้าที่ยังขาดแคลน และการกระจายอุปทานระหว่างประเทศสมาชิก เพราะเมื่อรากฐานภายในแข็งแรงแล้ว อาเซียนจึงจะเป็นที่พึ่งด้านอาหารให้ทั้งประเทศสมาชิกและประเทศอื่นทั่วโลกได้อย่างยั่งยืน และสร้างรายได้จากการส่งออกไปพร้อมกัน





