เสนอรัฐใช้ Open Data เชื่อมโยงข้อมูลโรงงาน คุณภาพน้ำ และกากอุตสาหกรรม เปิดทางประชาชนร่วมตรวจสอบ เพิ่มความโปร่งใส ปิดช่องโหว่กำกับดูแล ป้องกันมลพิษตั้งแต่ต้นทาง
KEY POINTS
- มลพิษทางน้ำในปราจีนบุรี–ชลบุรี สะท้อนช่องว่างการกำกับดูแลภาครัฐ
- เสนอใช้ Open Data เฝ้าระวังและป้องกันมลพิษตั้งแต่ต้นทาง
- เชื่อมโยงข้อมูลคุณภาพน้ำ โรงงาน กากอุตสาหกรรม และผลตรวจสอบ
- เปิดทางประชาชนร่วมตรวจสอบ เพิ่มความโปร่งใส ลดความเสี่ยงทุจริต
"กรุงเทพธุรกิจ" และ "ศูนย์ความรู้เพื่อความร่วมมือในการต่อต้านคอร์รัปชันและส่งเสริมธรรมาภิบาลในระดับภูมิภาค" คณะเศรษฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ร่วมกันเผยแพร่ข้อมูลเพื่อนำไปสู่การป้องกันทุจริตคอร์รัปชัน
"รศ.ดร.ต่อภัสสร์ ยมนาค" และ "ศุภชัย เสถียรหมั่น" ได้นำเสนอปัญหามลพิษทางน้ำกำลังส่งผลกระทบต่อประชาชนและสิ่งแวดล้อมในหลายพื้นที่ของประเทศไทย โดยเฉพาะการปนเปื้อนสารเคมีและของเสียจากโรงงานอุตสาหกรรม ซึ่งไม่เพียงทำให้แหล่งน้ำเสื่อมโทรม แต่ยังส่งผลเสียต่อคุณภาพชีวิตและวิถีชีวิตของประชาชนที่ต้องใช้น้ำเพื่อการอุปโภคบริโภคและประกอบอาชีพ
กรณีที่สะท้อนปัญหาดังกล่าวได้อย่างชัดเจนคือเหตุการณ์มลพิษทางน้ำในจังหวัดปราจีนบุรี ที่ประชาชนพบว่า มีคราบน้ำมันสีรุ้งลอยบนผิวน้ำภายหลังเกิดน้ำท่วม จนนำไปสู่การตรวจสอบของหน่วยงานภาครัฐ ซึ่งพบความเชื่อมโยงกับพื้นที่จัดการกากอุตสาหกรรมและโรงงานรีไซเคิล
กรมโรงงานอุตสาหกรรม มีคำสั่งตามกฎหมายให้โรงงานที่เกี่ยวข้องหยุดประกอบกิจการชั่วคราวเพื่อปรับปรุงระบบจัดการของเสีย พร้อมติดตั้งทุ่นกักคราบน้ำมันเพื่อป้องกันการแพร่กระจาย ขณะที่ประชาชนในพื้นที่เรียกร้องให้ตรวจสอบคุณภาพน้ำ ดิน และตะกอน รวมถึงเปิดเผยผลการตรวจสอบต่อสาธารณะอย่างต่อเนื่อง
เช่นเดียวกับจังหวัดชลบุรีที่ประชาชนได้มีการร้องเรียนปัญหาสารเคมี น้ำเสีย และกลิ่นเหม็นจากโรงงานอุตสาหกรรม จนนำไปสู่การตรวจสอบโรงงาน 9 แห่งของหน่วยงานภาครัฐ โดยพบว่า แม้โรงงานทั้งหมดจะได้รับใบอนุญาตประกอบกิจการ
แต่พื้นที่ที่โรงงานเหล่านี้ตั้งอยู่ไม่ได้รับอนุญาตให้จัดตั้งเป็นนิคมหรือเขตประกอบการอุตสาหกรรม อีกทั้งยังพบโรงงานบางแห่งมีข้อบกพร่องในการจัดการน้ำเสีย ภาครัฐจึงออกคำสั่งให้ผู้ประกอบการที่เกี่ยวข้องปรับปรุงแก้ไข พร้อมติดตามผลการดำเนินงานให้เป็นไปตามกฎหมาย
ตัวอย่างเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นสะท้อนให้เห็นถึงความเสี่ยงจากการจัดการของเสียในภาคอุตสาหกรรม และทำให้เกิดคำถามว่า แหล่งน้ำในพื้นที่อื่น ๆ ของประเทศที่อยู่ใกล้โรงงานอุตสาหกรรมยังปลอดภัยสำหรับการอุปโภคบริโภค การเพาะปลูก การเลี้ยงสัตว์ และการประมงหรือไม่ มีความเสี่ยงที่จะเกิดการปนเปื้อนของสารเคมีในแหล่งน้ำมากน้อยเพียงใด
รวมทั้งหน่วยงานที่เกี่ยวข้องมีมาตรการกำกับดูแลและรับมืออย่างไร เพราะหากแหล่งน้ำเกิดการปนเปื้อน ย่อมส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมและการดำรงชีวิตของประชาชน อีกทั้งยังต้องใช้งบประมาณและเวลาจำนวนมากในการฟื้นฟู
จากช่องว่างการกำกับดูแล สู่คำถามการป้องกันมลพิษ
หนึ่งในกรณีที่สะท้อนถึงความท้าทายในการกำกับดูแลโรงงานอุตสาหกรรม คือ ผลการตรวจสอบโรงงานจัดการกากอุตสาหกรรมประเภท 105 และ 106 โดยกระทรวงอุตสาหกรรม ภายหลังจากเหตุการณ์มลพิษทางน้ำในจังหวัดปราจีนบุรี ระหว่างวันที่ 2-9 พ.ย. 2569 พบว่า โรงงานที่ได้รับการตรวจสอบแล้ว 752 แห่ง มีโรงงานถึง 375 แห่ง ที่ไม่ปฏิบัติตามกฎหมาย พ.ร.บ.โรงงาน คิดเป็น 49.9% ของจำนวนโรงงานที่ได้รับการตรวจสอบ
แม้ผลการตรวจสอบนี้จะไม่สามารถนำไปสรุปถึงสัดส่วนการฝ่าฝืนกฎหมายของโรงงานทั้งหมดทั่วประเทศ และไม่ได้หมายความว่าโรงงานที่ฝ่าฝืนกฎหมายทุกแห่งเป็นผู้ก่อมลพิษทางน้ำ แต่จำนวนโรงงานที่พบการไม่ปฏิบัติตามกฎหมายก็สะท้อนถึงความสำคัญของการกำกับดูแลอย่างต่อเนื่อง
และทำให้เกิดคำถามว่า ภาครัฐมีข้อมูลเพียงพอและเหมาะสมหรือไม่สำหรับการติดตามการดำเนินงานของโรงงาน การตรวจพบความผิดปกติ และการตรวจสอบว่าผู้ประกอบการได้ดำเนินการแก้ไขข้อบกพร่องตามคำสั่งแล้วหรือไม่
Open Data: เปิดข้อมูลเพื่อเฝ้าระวังมลพิษ
การแก้ไขปัญหามลพิษทางน้ำไม่ควรเริ่มต้นเมื่อประชาชนร้องเรียนว่าแหล่งน้ำใกล้บ้านเปลี่ยนสีไปหรือเกิดความเสียหายขึ้นแล้วเท่านั้น แต่ควรมีระบบที่ช่วยให้รู้ว่าแหล่งน้ำในพื้นที่ไหนกำลังมีความเสี่ยง และโรงงานไหนควรได้รับการตรวจสอบเป็นพิเศษ
การเปิดเผยข้อมูลภาครัฐ (Open Data) จึงเป็นเครื่องมือสำคัญที่ช่วยให้ทั้งหน่วยงานที่เกี่ยวข้องและประชาชนสามารถนำข้อมูลมาใช้ติดตามสถานการณ์และเฝ้าระวังปัญหาได้ตั้งแต่ต้นทาง
ปัจจุบันประเทศไทยมีการเปิดเผยข้อมูลด้านคุณภาพน้ำและการกำกับดูแลโรงงานอุตสาหกรรมผ่านระบบของหน่วยงานภาครัฐหลายแห่ง เช่น ระบบรายงานคุณภาพน้ำของกรมควบคุมมลพิษ ข้อมูลทะเบียนโรงงานอุตสาหกรรมและระบบติดตามการจัดการกากอุตสาหกรรมของกรมโรงงานอุตสาหกรรม
อย่างไรก็ตาม การมีข้อมูลเผยแพร่ต่อสาธารณะเพียงอย่างเดียวอาจยังไม่เพียงพอต่อการเฝ้าระวังและป้องกันมลพิษทางน้ำ เนื่องจากข้อมูลตรวจวัดคุณภาพน้ำของภาครัฐยังไม่ครอบคลุมแหล่งน้ำทุกพื้นที่
ขณะที่ความถี่ในการตรวจวัดและเผยแพร่ข้อมูลแตกต่างกันไปตามแต่ละระบบ ทำให้บางพื้นที่อาจขาดข้อมูลที่ทันต่อการตรวจพบความผิดปกติ อีกทั้ง ข้อมูลคุณภาพน้ำที่รายงานโดยทั่วไปยังไม่ครอบคลุมสารเคมีอันตรายจากภาคอุตสาหกรรมทุกประเภท จึงอาจไม่เพียงพอต่อการประเมินความเสี่ยงจากการปนเปื้อนในบางพื้นที่
ข้อจำกัดเหล่านี้สะท้อนให้เห็นว่า การพัฒนาข้อมูลเปิดไม่ควรมุ่งเพียงการเพิ่มจำนวนข้อมูลที่เผยแพร่ แต่ต้องทำให้ข้อมูลมีความครอบคลุม เป็นปัจจุบัน และสามารถนำไปใช้ประโยชน์ได้จริง
ภาครัฐควรเปิดเผยข้อมูลตรวจวัดคุณภาพน้ำ
ภาครัฐควรเปิดเผยผลการตรวจวัดคุณภาพน้ำ พร้อมตำแหน่งจุดตรวจ วันที่เก็บตัวอย่าง และมาตรฐานที่ใช้เปรียบเทียบ เพื่อให้ประชาชนสามารถติดตามสถานการณ์ของแหล่งน้ำในพื้นที่ตนเองได้ ควบคู่กับการเปิดเผยข้อมูลที่ตั้งโรงงาน ประเภทกิจการ ใบอนุญาตประกอบกิจการ การขนส่งและกำจัดกากอุตสาหกรรม
ตลอดจนประวัติการตรวจสอบ การฝ่าฝืนกฎหมาย และผลการดำเนินการแก้ไข ทั้งนี้ ข้อมูลควรอยู่ในรูปแบบที่สามารถนำไปวิเคราะห์ต่อได้ ไม่ใช่เพียงการเผยแพร่ภาพสแกนเอกสารบนเว็บไซต์เท่านั้น
นอกจากการเปิดเผยข้อมูลให้ครบถ้วนแล้ว อีกสิ่งสำคัญที่ควรดำเนินการ คือ การเชื่อมโยงข้อมูลที่กระจัดกระจายอยู่ในหลายหน่วยงานเข้าด้วยกัน โดยเฉพาะข้อมูลโรงงาน การจัดการกากอุตสาหกรรม และผลการตรวจสอบการปฏิบัติตามกฎหมาย เพื่อให้สามารถติดตามเส้นทางของกากอุตสาหกรรมตั้งแต่โรงงานต้นทาง การขนส่ง ไปจนถึงการกำจัดหรือรีไซเคิลได้อย่างเป็นระบบ
การเชื่อมโยงข้อมูลจะช่วยให้มองเห็นความผิดปกติที่อาจไม่ปรากฏจากการตรวจสอบข้อมูลแยกส่วน และนำไปใช้ประเมินความเสี่ยงเพื่อกำหนดเป้าหมายการตรวจสอบและบังคับใช้กฎหมายได้อย่างมีประสิทธิภาพมากขึ้น
ตัวอย่างเช่น หากนำข้อมูลใบอนุญาตและสถานะการประกอบกิจการของโรงงานมาเชื่อมโยงกับข้อมูลการขนส่งกากอุตสาหกรรมก็อาจพบความผิดปกติ เช่น โรงงานที่เลิกกิจการแล้วแต่ยังมีรายการรับหรือส่งของเสีย หรือโรงงานที่มีปริมาณการรับกากอุตสาหกรรมสูงกว่าที่ได้รับอนุญาต
สัญญาณเตือนให้ภาครัฐตรวจสอบข้อเท็จจริงได้ทันที
ข้อมูลเหล่านี้สามารถใช้เป็นสัญญาณเตือนให้หน่วยงานภาครัฐเข้าตรวจสอบข้อเท็จจริงได้อย่างทันท่วงที ก่อนที่การจัดการของเสียที่ไม่เหมาะสมจะนำไปสู่ปัญหามลพิษทางน้ำ
อีกทั้ง การเปิดเผยข้อมูลยังช่วยเพิ่มความโปร่งใสในการกำกับดูแลโรงงาน เพราะประชาชนสามารถติดตามได้ว่าโรงงานไหนที่เคยมีประวัติกระทำผิดกฎหมาย วันเวลาที่ได้รับการตรวจสอบ คำสั่งแก้ไขของหน่วยงานภาครัฐที่ให้กับโรงงาน และผลการดำเนินการตามคำสั่งแก้ไขของโรงงาน
หากพบว่าโรงงานมีประวัติกระทำผิดกฎหมายซ้ำแต่ไม่พบผลการติดตามคำสั่งแก้ไข หรือมีคำสั่งให้แก้ไขแต่ไม่มีข้อมูลความคืบหน้า ประชาชนก็สามารถใช้ข้อมูลดังกล่าวตั้งคำถามและเรียกร้องให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องชี้แจงได้ ซึ่งจะช่วยลดช่องว่างในการตรวจสอบการบังคับใช้กฎหมาย
รวมถึงความเสี่ยงต่อการละเลยหน้าที่ การเลือกปฏิบัติ หรือการเรียกรับสินบนเพื่อเอื้อประโยชน์ให้ผู้ประกอบการโรงงานได้
การเปิดเผยข้อมูลภาครัฐ (Open Data) จึงเป็นเครื่องมือสำคัญที่ช่วยเปลี่ยนแนวทางการจัดการปัญหามลพิษทางน้ำ จากการรอแก้ไขปัญหาหลังเกิดความเสียหาย ไปสู่การใช้ข้อมูลเพื่อเฝ้าระวังและป้องกันความเสี่ยงตั้งแต่ต้นทาง
อีกทั้งยังเปิดโอกาสให้ประชาชนมีส่วนร่วมตรวจสอบการบังคับใช้กฎหมาย เพิ่มความโปร่งใสในการกำกับดูแลโรงงาน และลดความเสี่ยงการเกิดทุจริตที่อาจทำให้ปัญหามลพิษถูกละเลย เพราะการปกป้องแหล่งน้ำไม่ควรเริ่มต้นเมื่อความเสียหายปรากฏต่อสายตาประชาชน แต่ควรเริ่มตั้งแต่ ก่อนที่น้ำจะเปลี่ยนสี
อ้างอิง: ตรวจ 9 โรงงานชลบุรี ปมสารเคมี น้ำเสีย กลิ่นเหม็น กระทรวงอุตฯขีดเส้นตายแก้ไข, จากน้ำท่วมสู่ปรากฏการณ์น้ำสีรุ้ง ปัญหามลพิษกากอุตสาหกรรม จะจบลงตรงไหน?, “ฝุ่นแดง-โรงเหล็ก-ขยะพิษ” วิกฤตซ้อนวิกฤตที่ปราจีนบุรี, 1 สัปดาห์ตรวจ 752 โรงงานรีไซเคิล เกือบครึ่ง! 375 แห่ง ผิดกฎหมาย





