วิกฤติการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศส่งผลให้ปริมาณ “หญ้าฝรั่น” ในแคชเมียร์ลดลงจาก 8 ตันเหลือเพียง 2.6 ตัน ซ้ำเติมด้วยปัญหาภัยแล้ง การขยายตัวของเมือง และการปลอมแปลงสินค้า ทำให้เกษตรกรและนักวิทยาศาสตร์ต้องเร่งปรับตัวเพื่อรักษาวิถีชีวิตและเครื่องเทศราคาแพงที่สุดในโลก
KEY POINTS
- ผลผลิตหญ้าฝรั่นในแคชเมียร์ลดลงอย่างรุนแรงจากปัญหาการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ซึ่งก่อให้เกิดภัยแล้ง ฝนไม่ตกตามฤดูกาล และปริมาณหิมะลดลง
- เกษตรกรเผชิญการรุกรานของสัตว์ป่า โดยเฉพาะเม่นและหนูที่ขุดกินหัวหญ้าฝรั่นใต้ดิน สร้างความเสียหายต่อผลผลิตสูงถึง 30% ต่อปี
- พื้นที่เพาะปลูกหดตัวลงจากการขยายตัวของเมือง อีกทั้งยังประสบปัญหาสินค้าปลอมจากอิหร่านที่ถูกนำมาสวมรอยเป็นหญ้าฝรั่นแคชเมียร์ ทำให้รายได้เกษตรกรลดลง
“หญ้าฝรั่น” เครื่องเทศที่มีราคาแพงที่สุดในโลก พืชชนิดนี้ผูกพันกับวัฒนธรรม อาหาร และวิถีชีวิตของชาวแคชเมียร์มาหลายร้อยปี โดยถูกนำไปใช้ตั้งแต่การปรุงอาหารในงานแต่งงาน การทำชาเกลือ ไปจนถึงการปรุงยาสมุนไพรและน้ำหอม แต่ในตอนนี้ “การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ” ทำให้หญ้าฝรั่นมีผลผลิตลดลง
หญ้าฝรั่น ได้มาจากเกสรตัวเมียสีแดงเข้มจำนวนสามเส้นของดอกสีม่วงของ “ต้นโครคัส ซาติวัส” (Crocus sativus) โดยแหล่งผลิตหญ้าฝรั่นขึ้นชื่อของโลกอยู่บนที่ราบสูงคาเรวา ในเมืองปัมโปร์ ดินแดนแคชเมียร์ ของอินเดีย ซึ่งคนงานจะต้องเก็บเกี่ยวตั้งแต่ก่อนพระอาทิตย์ขึ้นเพื่อรักษาคุณภาพ จะต้องใช้ดอกมากถึงประมาณ 4,000 ดอก จึงจะสกัดหญ้าฝรั่นแห้งได้เพียง 1 ออนซ์ (28 กรัม) ส่งผลให้หญ้าฝรั่นมีราคาสูงถึง 4 ดอลลาร์ต่อหนึ่งกรัม
หญ้าฝรั่นกำลังจะหายไป
ข้อมูลจากรัฐบาลอินเดียระบุว่า ผลผลิตหญ้าฝรั่นในแคชเมียร์และแจมมู ลดลงอย่างรุนแรงในช่วงทศวรรษที่ผ่านมา จากในปี 2010-11 มีมากถึง 8 เมตริกตัน เหลือเพียง 2.6 เมตริกตันในปี 2023-24 ซึ่งสร้างความวิตกกังวลให้แก่เกษตรกรที่เก็บเกี่ยวหญ้าฝรั่นเป็นรายได้หลักของครอบครัว
โมฮัมหมัด อาซิฟ เกษตรกรผู้ปลูกหญ้าฝรั่น กล่าวว่า “ปี 2025 เราเก็บเกี่ยวได้เพียงประมาณ 250 กรัม ในขณะที่ปี 2024 เราเก็บเกี่ยวได้ประมาณ 1.5 กิโลกรัม” ปริมาณผลผลิตที่แตกต่างกันมากขนาดนี้ แสดงให้เห็นถึงความผันผวนและความเปราะบางอย่างหนักของพืชชนิดนี้
หญ้าฝรั่น เป็นพืชที่ต้องได้รับความชื้นเหมาะสมถึงจะออกดอกได้ โดยช่วงเดือนสิงหาคมและกันยายน จะเป็นช่วงเวลาที่ลำต้นใต้ตินจะเจริญเติบโตและออกดอก ดังนั้น หากฝนไม่ตกตามฤดูกาล ดอกหญ้าฝรั่นจะไม่สามารถเจริญเติบโตได้อย่างสมบูรณ์ แต่การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ได้ทำให้รูปแบบและช่วงเวลาที่ฝนตกเปลี่ยนแปลงไป
ราบิอา ข่าน นักวิจัยและนักรณรงค์ด้านสภาพภูมิอากาศอิสระในแคชเมียร์ กล่าวว่า “ช่วงเวลาแห้งแล้งในฤดูใบไม้ร่วงยาวนานขึ้นและเกิดขึ้นถี่ขึ้น อีกทั้งรูปแบบการตกของหิมะในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมาก็เปลี่ยนไป ซึ่งส่งผลกระทบต่อการเติมน้ำใต้ดินและความชื้นในดินอย่างร้ายแรง”
อับดุล ราชิด วานี เกษตรกรอีกรายในพื้นที่ กล่าวถึงความยากลำบากในการปรับตัวว่า “รูปแบบฝนเปลี่ยนแปลงไปมากในช่วงไม่กี่ปีมานี้ ทุกวันนี้เราต้องพึ่งพาเครื่องสูบน้ำเป็นหลัก” ปัญหาฤดูหนาวที่ไม่หนาวจัดเหมือนในอดีตและสายน้ำจากหิมะละลายที่แห้งขอดเร็วขึ้น ทำให้ระบบชลประทานธรรมชาติไม่เพียงพออีกต่อไป
แม้ว่ารัฐบาลอินเดียจะเคยเปิดตัวโครงการหญ้าฝรั่นแห่งชาติ (National Saffron Mission) ในปี 2010 เพื่อช่วยเหลือเกษตรกรด้วยการขุดบ่อบาดาลและติดตั้งระบบสปริงเกลอร์ แต่เกษตรกรหลายพื้นที่ยังคงเจอปัญหาท่อส่งน้ำชำรุด การจ่ายน้ำที่ไม่สม่ำเสมอ และความล่าช้าในการซ่อมแซมช่วงเวลาที่พืชต้องการน้ำมากที่สุด
นอกจากสภาพอากาศที่แปรปรวนแล้ว พื้นที่เพาะปลูกหญ้าฝรั่นบนที่ราบสูงคาเรวา ยังค่อย ๆ ลดลงจากการขยายตัวของเมือง การสร้างถนน การขยายชุมชนอยู่อาศัย และการก่อสร้างเชิงพาณิชย์ได้เข้ามาแทนที่ทุ่งหญ้าฝรั่นที่เคยบานสะพรั่งในอดีต
ฮาบิบ ข่าน ผู้อาวุโสในหมู่บ้านโคนิบาล แสดงความกังวลต่ออนาคตของอาชีพนี้ว่า “เมื่อก่อนทุกครัวเรือนต่างเก็บหญ้าฝรั่นเป็นอาชีพ แต่ในปัจจุบันเยาวชนรุ่นใหม่จำนวนมากมองว่าการปลูกหญ้าฝรั่นไม่มีอนาคตอีกต่อไปแล้ว”
ขณะเดียวกัน สัตว์ป่าอย่าง เม่น และหนูที่มาจากบ่อขยะยังทำลายหญ้าฝรั่นอีก โดยพวกมันมักจะมาขุดหัวต้นหญ้าฝรั่นที่อยู่ใต้ดินเพื่อกินเป็นอาหาร เกษตรกรบางรายกล่าวว่าสูญเสียผลผลิตจากเม่นสูงถึง 30% ต่อปี อีกทั้งการขุดดินของสัตว์ฟันแทะเหล่านี้ ยังทำลายสุขภาพของดินและส่งผลกระทบต่อศักยภาพการเพาะปลูกในอนาคตอีกด้วย
สาเหตุสำคัญที่ทำให้การระบาดของเม่นและหนูรุนแรงขึ้น เป็นผลมาจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ การตัดไม้ทำลายป่า และการลดลงของสัตว์นักล่าในธรรมชาติอย่างเสือดาวและหมาป่า ซึ่งบีบให้สัตว์เหล่านี้ต้องออกจากป่ามาหาอาหารในพื้นที่เกษตรกรรม นอกจากนี้ ฤดูหนาวที่อบอุ่นขึ้นเนื่องจากภาวะโลกร้อน ยังเปิดโอกาสให้เม่นตื่นตัวและออกหากินทำลายแปลงหญ้าฝรั่นได้ยาวนานขึ้นกว่าในอดีต
นอกจากนี้ ยังเจอกับปัญหาสินค้าปลอมที่ไหลทะลักมาจากอิหร่าน ซึ่งครองสัดส่วนการผลิตราว 90% ของโลก โดยมักถูกลักลอบนำเข้ามาเปลี่ยนแพ็กเกจใหม่ พร้อมติดฉลากว่าเป็นหญ้าฝรั่นแท้จากแคชเมียร์ และวางขายในตลาดเครื่องเทศที่เมืองศรีนคร และเดลี เพราะหญ้าฝรั่นแคชเมียร์มีราคาสูงกว่ามาก เนื่องจากคุณสมบัติของสีที่เข้ม ปริมาณสารโครซินที่สูงกว่า และมีกลิ่นหอมเฉพาะตัว แต่ผู้บริโภคส่วนใหญ่ไม่สามารถแยกแยะความแตกต่าง ระหว่างหญ้าฝรั่นจากแคชเมียร์และอิหร่านได้เมื่ออยู่ในบรรจุภัณฑ์
ชาเซีย มาลิก นักวิทยาศาสตร์อาหารจากแผนกอาหารและยาแห่งแจมมูและแคชเมียร์ ชี้ให้เห็นถึงผลกระทบจากการปลอมแปลงว่า “เมื่อหญ้าฝรั่นนำเข้าถูกนำมาผสมหรือติดฉลากเท็จว่าเป็นของแคชเมียร์ มันจะบั่นทอนความเชื่อมั่นของผู้บริโภคและส่งผลกระทบต่อรายได้ของเกษตรกรในท้องถิ่นโดยตรง”
นอกจากนี้ การที่หญ้าฝรั่นแอบอ้างชื่อแคชเมียร์ยังคงมีวางขายเกลื่อนตลาด ทำให้ผู้บริโภคและสังคมเข้าใจผิดว่าหญ้าฝรั่นแคชเมียร์ยังคงมีอยู่อย่างอุดมสมบูรณ์ ทั้งที่ผลผลิตจริงในท้องถิ่นลดลงอย่างมาก ซึ่งส่งผลให้ขาดความตระหนักรู้และไม่สามารถแก้ปัญหานี้ได้อย่างที่ควรจะเป็น
รักษาหญ้าฝรั่น
นักวิจัยและผู้เชี่ยวชาญทางการเกษตรได้ร่วมกันคิดค้นนวัตกรรมและเทคโนโลยีหลายด้าน เพื่อกอบกู้วิกฤตการขาดแคลนหญ้าฝรั่นในแคชเมียร์ โดยนิยาซ อาหมัด ดาร์ นักวิทยาศาสตร์ด้านพืชสวน และทีมวิจัยจากมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีและวิทยาศาสตร์การเกษตร เชอร์-อี-แคชเมียร์ (SKUAST) ได้ริเริ่มวิจัยการเพาะปลูกหญ้าฝรั่นในร่มภายใต้สภาวะแวดล้อมที่ควบคุมได้ โดยมีการปรับอุณหภูมิ ความชื้น สารอาหาร และแสงสว่างอย่างแม่นยำภายในห้องทดลอง แนวทางนี้ช่วยลดความเสี่ยงจากสภาพอากาศที่แปรปรวนและภัยแล้ง อีกทั้งยังช่วยปกป้องลำต้นใต้ดินที่สมบูรณ์ ช่วยให้ออกดอกอย่างสม่ำเสมอ และรักษาความเข้มข้นของสารโครซิน ซึ่งเป็นตัวกำหนดคุณภาพและสีสันของหญ้าฝรั่นได้อย่างมีประสิทธิภาพ
ขณะที่ เมียร์ มุสกัน อุน นิซา (Mir Muskan Un Nisa) จาก SKUAST และผู้เชี่ยวชาญด้านสัตว์ป่าได้เสนอมาตรการป้องกันเม่นและหนูไว้หลายรูปแบบ เช่น การติดตั้งรั้วตาข่ายฝังลึกลงไปใต้ดินอย่างน้อย 1.5 เมตร เพื่อป้องกันไม่ให้เม่นขุดรูลอดผ่าน การติดตั้งเซนเซอร์ตรวจจับการเคลื่อนไหวที่ปล่อยแสงหรือเสียงเพื่อขับไล่ ตลอดจนการพัฒนาสารขับไล่ชีวภาพย่อยสลายได้ ที่เลียนแบบกลิ่นของสัตว์นักล่า และการแนะนำให้ปลูกพืช เช่น โกฐจุฬาลัมพา หรือมันเทศป่า ซึ่งมีกลิ่นฉุนที่สัตว์ฟันแทะไม่ชอบ เป็นแนวป้องกันรอบแปลง
นอกจากนี้ ยังมีการนำเทคโนโลยีชลประทานสมัยใหม่เข้ามาช่วยเหลือเกษตรกร เช่น การใช้ปั๊มน้ำพลังงานแสงอาทิตย์ ระบบชลประทานแบบหยด และเทคโนโลยีการคลุมดิน เพื่อช่วยรักษาความชื้นในชั้นดินให้อยู่ในระดับที่เหมาะสมต่อการเจริญเติบโตของหญ้าฝรั่นในช่วงฤดูใบไม้ร่วงแม้ฝนจะไม่ตกตามฤดูกาล พร้อมทั้งช่วยประหยัดทรัพยากรน้ำใต้ดินท่ามกลางวิกฤติการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ
ภาครัฐและนักวิทยาศาสตร์ ยังนำหญ้าฝรั่นไปปลูกในพื้นที่อื่น ๆ ที่มีสภาพอากาศเหมาะสม โดยเฉพาะในภาคตะวันออกเฉียงเหนือของอินเดีย ได้แก่ รัฐสิกขิม รัฐอรุณาจัลประเทศ และรัฐเมฆาลัย ในชื่อโครงการ “Mission Saffron” เพื่อลดการพึ่งพาพื้นที่เดิมเพียงแห่งเดียว พร้อมทั้งปกป้องพื้นที่เพาะปลูกบนที่ราบสูงคาเรวา ไม่ให้ถูกเปลี่ยนเป็นพื้นที่เมือง เพื่อรักษาพันธุกรรมหญ้าฝรั่นแคชเมียร์สายพันธุ์บริสุทธิ์ให้อยู่รอดได้อย่างยั่งยืน
สำหรับการแก้ปัญหาการปลอมแปลงหญ้าฝรั่นแคชเมียร์ ชาเซีย มาลิก ร่วมกับหน่วยงานกำกับดูแล ได้เร่งพัฒนาการตรวจสอบของแท้ โดยผลักดันการใช้นวัตกรรมระบบตรวจสอบย้อนกลับทางอิเล็กทรอนิกส์ ควบคู่กับการรับรองสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ เพื่อสร้างมาตรฐานในการตรวจสอบตลาด คุ้มครองความเชื่อมั่นของผู้บริโภค และปกป้องโครงสร้างราคาของเกษตรกรท้องถิ่น
ที่มา: Aljazeera, BBC, Business Today, CNA



