‘จีน’ ขึ้นแท่นผู้นำ ‘รัฐพลังงานไฟฟ้า’ ส่งออกโซลาร์เซลล์-รถอีวี กุมอำนาจทางภูมิรัฐศาสตร์โลก

เมื่อการขนส่งน้ำมันและก๊าซธรรมชาติผ่าน “ช่องแคบฮอร์มุซ” ต้องหยุดชะงักลง จนเกิด “วิกฤติพลังงาน” ประเทศต่าง ๆ ที่นำเข้าเชื้อเพลิงจึงจำเป็นต้องทบทวนยุทธศาสตร์ด้านพลังงานของตนใหม่ และนำไปสู่การเร่งปรับเปลี่ยนโครงสร้างเศรษฐกิจเพื่อก้าวสู่การเป็น “รัฐพลังงานไฟฟ้า” ซึ่งเป็นแนวคิดเชิงภูมิรัฐศาสตร์และเศรษฐกิจแห่งศตวรรษที่ 21 ที่เน้นการลดการพึ่งพาเชื้อเพลิงฟอสซิลและหันมาใช้ระบบพลังงานไฟฟ้าเป็นหลัก

“รัฐพลังงานไฟฟ้า” (Electrostate) หมายถึง ประเทศที่มุ่งมั่นเปลี่ยนผ่านระบบเศรษฐกิจอย่างเป็นระบบ โดยการทดแทนการใช้เชื้อเพลิงฟอสซิลด้วยพลังงานไฟฟ้าในเกือบทุกภาคส่วน ไม่ว่าจะเป็นภาคการขนส่ง ภาคอุตสาหกรรม อาคารบ้านเรือน และเกษตรกรรม รวมถึงประเทศที่ทำหน้าที่ส่งออกเทคโนโลยีพลังงานสะอาด เพื่อสนับสนุนการเปลี่ยนผ่านของประเทศอื่น 

การเปลี่ยนผ่านนี้ เป็นกระบวนการที่ต้องใช้เวลาหลายสิบปี เพราะต้องหาแหล่งพลังงานสะอาดมาทดแทนการใช้เชื้อเพลิงฟอสซิลในระยะสั้นและระยะกลาง ตลอดจนการปรับปรุงระบบโครงข่ายไฟฟ้าในระยะยาว

รัฐพลังงานไฟฟ้า แบ่งออกเป็น 2 ประเภทหลัก ได้แก่ “รัฐบริโภคพลังงานไฟฟ้า” ซึ่งจะเน้นการกำหนดนโยบายภาครัฐ เพื่อผลักดันให้เกิดการใช้พลังงานไฟฟ้าแทนการเผาไหม้เชื้อเพลิงภายในประเทศ ขณะที่ “รัฐผู้ผลิตพลังงานไฟฟ้า” จะมุ่งเน้นการผลิตและส่งออกเทคโนโลยีพลังงานคาร์บอนต่ำในระดับอุตสาหกรรม เช่น แผงโซลาร์เซลล์ แบตเตอรี่ กังหันลม และธาตุหายาก

ในมิติทางภูมิรัฐศาสตร์ รัฐพลังงานไฟฟ้าถูกวางตำแหน่งให้เป็นคู่แข่งสำคัญและผู้สืบทอดตำแหน่งต่อจาก “รัฐพลังงานปิโตรเลียม” (Petrostate) ซึ่งหมายถึงประเทศที่พึ่งพารายได้จากการขุดเจาะและส่งออกน้ำมันหรือก๊าซธรรมชาติ โดยอำนาจของรัฐพลังงานปิโตรเลียมเกิดจากการครอบครองทรัพยากรธรรมชาติที่มีอยู่อย่างจำกัด และเสี่ยงต่อการถูกปิดล้อม 

ขณะที่ พลังอำนาจของรัฐพลังงานไฟฟ้า เกิดจากความสามารถในการควบคุมและแปรรูปในห่วงโซ่อุปทานขั้นกลาง และการผลิตเทคโนโลยีขั้นปลาย

 

“จีน” ผู้นำ “รัฐพลังงานไฟฟ้า”

 

จากรายงาน “ดัชนีความสามารถในการแข่งขันด้านการเปลี่ยนผ่านสู่พลังงานไฟฟ้า” (Electrification Competitiveness Index) ซึ่งจัดทำโดย We Mean Business Coalition ร่วมกับ สถาบันอาร์เอ็มไอ พบว่า “ประเทศจีน” เป็นรัฐพลังงานไฟฟ้าชั้นนำของโลก โดยได้รับคะแนนการปรับใช้และตลาดเทคโนโลยีไฟฟ้าสูงที่สุดในบรรดา 16 เศรษฐกิจหลักที่ทำการสำรวจ

มารีอา เมนดิลูเช ประธานเจ้าหน้าที่บริหารของ พันธมิตร We Mean Business Coalition กล่าวว่า “การเปลี่ยนผ่านสู่พลังงานไฟฟ้ากำลังกลายเป็นบททดสอบความสามารถในการแข่งขันทางเศรษฐกิจและความมั่นคงทางพลังงาน โดยจีน ฝรั่งเศส และสเปน เป็นประเทศที่มีการปรับใช้และปัจจัยเอื้ออำนวยที่แข็งแกร่ง แสดงให้เห็นถึงสิ่งที่จะเกิดขึ้นเมื่อการลงทุน โครงสร้างพื้นฐาน ยุทธศาสตร์อุตสาหกรรม และอุปสงค์เคลื่อนตัวไปพร้อมกัน”

ขณะเดียวกัน มอลลี วอลตัน ผู้อำนวยการด้านพลังงานของ พันธมิตร We Mean Business Coalition ได้กล่าวถึงการจัดทำรายงานดังกล่าวว่า “รายงานนี้ช่วยให้ประเทศต่าง ๆ เข้าใจว่าตนเองอยู่จุดใดในเส้นทางการเปลี่ยนผ่านสู่พลังงานไฟฟ้า รับรู้ว่ายังมีช่องว่างตรงไหน และสามารถเรียนรู้จากประเทศอื่นได้อย่างไร ซึ่งแสดงให้เห็นว่าการผสมผสานระหว่างนโยบาย โครงสร้างพื้นฐาน และเงื่อนไขตลาดสามารถเปลี่ยนความก้าวหน้าให้กลายเป็นการปฏิบัติจริงได้อย่างไร”

ปัจจุบันจีนควบคุมการผลิตเซลล์แบตเตอรี่ทั่วโลกมากกว่า 80% ผลิตวัสดุแคโทดกว่า 85% วัสดุแอโนดเกิน 90% และครองตลาดการถลุงลิเธียมถึง 65% นอกจากนี้ จีนยังใช้รถยนต์ไฟฟ้าเพิ่มขึ้นอย่างมาก โดยรถอีวีสามารถทำยอดขายได้สูงถึง 67% รถยนต์ใหม่ในประเทศ และพลังงานสะอาดมีสัดส่วนในโครงข่ายไฟฟ้าถึง 42%

ซูซาน สเตรนจ์ นักเศรษฐศาสตร์การเมือง ระบุว่า จีนสร้างอำนาจเชิงโครงสร้างด้วยการเข้าควบคุมโครงสร้างการผลิตเทคโนโลยีไฟฟ้า ส่งผลให้ประเทศอื่นแม้จะมีอิสระตามกฎหมายในการเลือกนโยบาย แต่ในทางปฏิบัติต้องพึ่งพาเทคโนโลยีและห่วงโซ่อุปทานของจีนอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้

ขณะที่ นักรัฐศาสตร์ เฮนรี แฟร์เรลล์ และอับราฮัม นิวแมน เสนอแนวคิด “การใช้ความพึ่งพาอาศัยกันเป็นอาวุธ” (Weaponised Interdependence) โดยอธิบายว่าจีนใช้ประโยชน์จากการเป็นมหาอำนาจและศูนย์กลางบีบบังคับประเทศต่าง ๆ ด้วย “ผลกระทบจากจุดคอขวด” (Chokepoint Effect) ซึ่งเป็นภาวะที่กิจกรรมทางเศรษฐกิจ การค้า หรือการขนส่งทั่วโลก ต้องพึ่งพาเส้นทาง โครงสร้างพื้นฐาน หรือเทคโนโลยีเฉพาะเจาะจงที่มีอยู่เพียงไม่กี่แห่ง

ตัวอย่างเช่น ในปี 2025 จีนได้บังคับใช้มาตรการควบคุมการส่งออกแร่หายาก 7 ชนิด ซึ่งถือเป็นการใช้จุดคอขวด อีกทั้งระบบใบอนุญาตยังสร้างกลไกคล้ายระบบเฝ้าระวัง เนื่องจากบริษัทต่าง ๆ ถูกบังคับให้ข้อมูลเกี่ยวกับผู้ใช้ปลายทางและปลายทาง 

ในเดือนตุลาคม 2025 จีนยังได้ขยายการควบคุมไปยังองค์ประกอบเพิ่มเติม เช่น อุปกรณ์ เทคโนโลยี และบุคลากร ซึ่งยิ่งทำให้การหลีกเลี่ยงการควบคุมของจีนยากขึ้น ปัจจัยเหล่านี้ ทำให้จีนจากที่เดิมก็ครอบงำโครงสร้างอยู่แล้ว สามารถสร้างอำนาจต่อรองได้มากขึ้น โดยใช้การควบคุมการส่งออก

ทางด้าน สหภาพยุโรปตั้งเป้าเป็น “ทวีปพลังงานไฟฟ้า” โดยมีฝรั่งเศสและสเปน เป็นผู้นำกลุ่มด้วยระบบไฟฟ้าคาร์บอนต่ำที่ครอบคลุม 95% และ 75% ของความต้องการตามลำดับ ทว่าหลายประเทศในยุโรป เช่น สหราชอาณาจักร และเยอรมนียังคงประสบปัญหาคอขวดของระบบสายส่งไฟฟ้า อีกทั้งราคาไฟฟ้าอุตสาหกรรมที่แพงกว่าก๊าซธรรมชาติถึง 5 เท่า

ขณะที่ สหรัฐถูกจัดให้อยู่ในกลุ่มประเทศที่เสี่ยงต่อการหยุดชะงัก เนื่องจากความขัดแย้งเชิงนโยบายภาครัฐ เพราะรัฐบาลของประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ส่งเสริมการผลิตน้ำมันและก๊าซธรรมชาติฟอสซิล นอกจากนี้ สหรัฐยังเผชิญกับข้อจำกัดด้านโครงสร้างพื้นฐานอย่างหนัก โดยมีโครงการพลังงานสะอาดและระบบกักเก็บพลังงานขนาดรวมกว่า 2 เทราวัตต์ ที่ยังค้างอยู่ในคิวการเชื่อมต่อกับระบบโครงข่ายไฟฟ้า

 

“ปากีสถาน” รัฐพลังงานไฟฟ้าที่ต้องพึ่งพาจีน

สำหรับกลุ่มประเทศกำลังพัฒนา การเปลี่ยนผ่านสู่พลังงานไฟฟ้าเปรียบเสมือนโอกาสในการสร้างระบบพลังงานทันสมัยโดยไม่ต้องลงทุนในโครงสร้างฟอสซิลแบบเดิม ดังเช่นกรณีของ “ระเบียงเศรษฐกิจจีน-ปากีสถาน” (CPEC) ในปากีสถาน ซึ่งเปลี่ยนจากเฟสแรกที่เน้นอุตสาหกรรมถ่านหิน เข้าสู่เฟสสองที่เน้นพลังงานและเทคโนโลยีสะอาด เช่น การลงทุนโรงงานประกอบรถยนต์ไฟฟ้า BYD มูลค่า 150 ล้านดอลลาร์ในเมืองกาโร แคว้นสินธ์

อย่างไรก็ดี ความสัมพันธ์ดังกล่าวนำมาซึ่งภาระทางการเงินและความเสี่ยงเชิงโครงสร้าง โดยสัญญาโครงการผู้ผลิตไฟฟ้าเอกชนรายใหญ่ (IPPs) ภายใต้ CPEC สร้างภาระค่าความพร้อมจ่าย (Capacity Payments) มหาศาลแก่ปากีสถาน เนื่องจากจีนปฏิเสธที่จะยกเว้นค่าปรับการชำระเงินล่าช้า ซึ่งจะทำให้ปากีสถานไม่มีอำนาจต่อรองและจำเป็นต้องพึ่งพาจีนต่อไปในระยะยาว

สภาวะความพึ่งพาดังกล่าว สามารถเทียบเคียงได้กับ “ทฤษฎีการพึ่งพาและการพัฒนา” ของวอลเตอร์ ร็อดนีย์ ซึ่งเคยวิเคราะห์ไว้ว่า การพัฒนาและการดึงประเทศเข้าสู่ระบบเศรษฐกิจโลกที่เหลื่อมล้ำ สามารถสร้างทั้งการเติบโตและการพึ่งพาต่างชาติไปพร้อมกัน สัญญาโครงสร้างพื้นฐานพลังงานของ CPEC จึงถูกตั้งคำถามว่า ช่วยให้ปากีสถานสามารถพึ่งพาตนเองได้จริง หรือเพียงแค่สร้างโครงสร้างพื้นฐานที่ต้องพึ่งพาทุนและเทคโนโลยีจากภายนอกตลอดไป

อย่างไรก็ตาม แผงโซลาร์เซลล์ราคาถูกจากจีนก็ช่วยให้ชาวปากีสถานเข้าถึงพลังงานสะอาดได้ง่ายขึ้น โดยปากีสถานนำเข้าแผงโซลาร์เซลล์สะสมกว่า 50 กิโลวัตต์ ในช่วงปี 2025-2026 ทำให้ประชาชนไม่ต้องพึ่งพาระบบไฟฟ้าส่วนกลางของรัฐที่มีราคาแพงและไม่เสถียร แสดงให้เห็นว่าเทคโนโลยีไฟฟ้าของจีนสามารถสร้างสภาวะพึ่งพาในระดับรัฐ แต่ก็เพิ่มอิสรภาพในระดับประชาชนได้ในเวลาเดียวกัน

ขณะเดียวกัน การเปลี่ยนผ่านสู่การเป็นรัฐพลังงานไฟฟ้านำมาซึ่งผลประโยชน์มหาศาล โดย องค์กรพลังงานระหว่างประเทศ (IEA) ประเมินว่า การเร่งเปลี่ยนผ่านสู่พลังงานไฟฟ้าทั่วโลกจะช่วยลดต้นทุนการนำเข้าเชื้อเพลิงฟอสซิลได้ถึง 400,000 ล้านดอลลาร์ต่อปีภายในปี 2035 ขณะที่คณะกรรมาธิการยุโรปคาดว่าการบรรลุเป้าหมายปี 2040 จะช่วยลดค่าใช้จ่ายด้านฟอสซิลของสหภาพยุโรปได้เกือบ 290,000 ล้านดอลลาร์ต่อปี

แม้จะเป็นรัฐพลังงานไฟฟ้าแล้ว แต่ความมั่นคงของระบบโครงข่ายไฟฟ้ายังคงเป็นสิ่งสำคัญ เพราะสังคมในปัจจุบันพึ่งไฟฟ้าอย่างสมบูรณ์ หากเกิดไฟฟ้าดับ ผลกระทบจะลุกลามไปยังทุกภาคส่วน ดังนั้นโครงข่ายไฟฟ้ายังคงเป็นประเด็นความมั่นคงของชาติที่สำคัญที่สุด ดังที่เห็นได้จากสงครามในยูเครน ซึ่งรัสเซียได้โจมตีโรงไฟฟ้า สถานีไฟฟ้า และเครือข่ายการส่งจ่ายไฟฟ้าอย่างต่อเนื่อง ทั้งในรูปแบบไซเบอร์และทางกายภาพ สิ่งนี้ชี้ให้เห็นว่าการจัดหาไฟฟ้าจะเป็นเป้าหมายหลักของฝ่ายตรงข้ามเสมอ

ประเทศที่ให้ความสำคัญกับ “พลังงานไฟฟ้า” จนกลายเป็นหัวใจสำคัญของการขับเคลื่อนประเทศ ย่อมได้รับอำนาจอธิปไตยเหนือแหล่งพลังงานของตน ในระดับที่เชื้อเพลิงฟอสซิลแทบไม่สามารถมอบให้ได้ (ยกเว้นเพียงไม่กี่ประเทศ) แต่อำนาจอธิปไตยนี้ก็มาพร้อมกับความเสี่ยงและต้นทุนในแบบของมันเอง เพราะหากมุ่งเน้นใช้พลังงานเพียงรูปแบบเดียว และยังคงพึ่งพาโครงข่ายขนาดใหญ่ที่เสื่อมโทรมไปตามกาลเวลา ก็ไม่สามารถกล่าวได้ว่าประเทศนั้นสามารถแก้ไขปัญหาความมั่นคงทางพลังงานได้แล้ว 

ที่มา: Business Green, Forbes, Modern Diplomacy, TIME