10 ปี ‘ความตกลงปารีส’ คุมอุณหภูมิต่ำกว่า 1.5°C ไม่ได้ ก๊าซเรือนกระจกพุ่ง ลงทุนพลังงานสะอาดไม่พอ

“ความตกลงปารีส” (Paris Agreement) เริ่มมีผลบังคับใช้เมื่อวันที่ 4 พฤศจิกายน 2016 หลังได้รับการยอมรับในที่ประชุม COP21 ณ กรุงปารีส โดยมีเป้าหมายหลักในการควบคุมการเพิ่มขึ้นของอุณหภูมิเฉลี่ยโลกให้ต่ำกว่า 2 องศาเซลเซียส และพยายามจำกัดให้อยู่ที่ไม่เกิน 1.5 องศาเซลเซียส เมื่อเทียบกับยุคก่อนอุตสาหกรรม แต่ผ่านไปสิบปีกลับไม่สามารถรักษาเป้าหมายนี้ได้แล้ว

ในปี 2024 อุณหภูมิเฉลี่ยของโลกสูงเกินระดับยุคก่อนอุตสาหกรรมมากกว่า 1.5 องศาเซลเซียสต่อเนื่องตลอดทั้งปี เป็นครั้งแรกในประวัติศาสตร์ อีกทั้งช่วงปี 2023-2025 ยังทำสถิติเป็นช่วงเวลาสามปีที่ร้อนที่สุดเท่าที่มีการบันทึกมา โดยอุณหภูมิเฉลี่ยสะสมในปัจจุบันขยับขึ้นมาอยู่ที่ประมาณ 1.4 องศาเซลเซียส และนักวิทยาศาสตร์คาดการณ์ว่าจะทะลุเพดาน 1.5 องศาเซลเซียสถาวรภายในสิ้นทศวรรษนี้

 

รักษาเป้าหมายไว้ไม่ได้

โครงการสิ่งแวดล้อมแห่งสหประชาชาติ (UNEP) ยอมรับว่า เราไม่สามารถรักษาอุณหภูมิของโลกไม่ให้เกิน 1.5 องศาเซลเซียสเมื่อเทียบกับยุคก่อนอุตสาหกรรมได้อีกต่อไป โดยอิงเกอร์ แอนเดอร์เซน ผู้อำนวยการบริหารโครงการสิ่งแวดล้อมแห่งสหประชาชาติ (UNEP) เตือนว่า “ทุก ๆ เศษเสี้ยวของอุณหภูมิที่เพิ่มขึ้น และทุก ๆ ปีที่ร้อนเกิน 1.5 องศาเซลเซียส จะยิ่งเพิ่มผลกระทบและความเสี่ยงทางภูมิอากาศ เช่น คลื่นความร้อน ไฟป่า และน้ำท่วมอันตรายสร้างความสูญเสียให้แก่หลายประเทศ”

อย่างไรก็ตาม ความตกลงปารีสก็ไม่ได้ล้มเหลวไปเสียทั้งหมด เพราะสามารถเปลี่ยนทิศทางการปล่อยก๊าซเรือนกระจกของโลกได้ในระดับหนึ่ง โดยก่อนปี 2015 นโยบายเดิมจะนำพาโลกไปสู่อุณหภูมิที่เพิ่มขึ้นสูงถึง 3.6-4.2 องศาเซลเซียสภายในปี 2100 แต่การปรับเป้าหมายและการดำเนินนโยบายในปัจจุบันได้ลดลงมาเหลือราว 2.3-2.6 องศาเซลเซียส 

ไซมอน สตีล เลขาธิการบริหาร กรอบอนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ (UNFCCC) ระบุว่า ความตกลงปารีสช่วยตัดฉากทัศน์อันเลวร้ายที่สุดออกไปได้ และพิสูจน์ว่าความร่วมมือพหุภาคียังคงเกิดผลสำเร็จ

แต่ก็ปฏิเสธไม่ได้ว่าการปล่อยก๊าซเรือนกระจกยังคงสูงขึ้นอย่างต่อเนื่อง โดยปัจจุบันทั่วโลกปล่อยก๊าซเรือนกระจกกลับเพิ่มขึ้น 9% เมื่อเทียบกับปี 2016 ทั้งที่ความเป็นจริงแล้ว โลกต้องลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกลงให้ได้ 43% ภายในปี 2030 เพื่อรักษาเสถียรภาพของชั้นบรรยากาศ ซึ่งทั้งหมดเป็นเพราะประเทศต่าง ๆ ไม่สามารถลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกได้จริง ทำได้เพียงแค่ชะลออัตราการเติบโตเท่านั้น

ขณะเดียวกัน สหรัฐ ประเทศที่ปล่อยก๊าซรายใหญ่อันดับสองของโลก ได้ถอนตัวออกจากความตกลงปารีสเป็นครั้งที่สอง ภายใต้การนำของประธานาธิบดี โดนัลด์ ทรัมป์ ส่วนจีนและอินเดีย ถึงแม้จะมีการขยายพลังงานหมุนเวียนอย่างรวดเร็ว แต่การปล่อยก๊าซเรือนกระจกยังคงเพิ่มขึ้นจากการพึ่งพาโรงไฟฟ้าถ่านหิน เพื่อตอบสนองความต้องการพลังงานที่พุ่งสูง

ทางด้านกลุ่มประเทศผู้ผลิตปิโตรเลียม อย่างรัสเซีย, ซาอุดีอาระเบีย, อิหร่าน, และสหรัฐอาหรับเอมิเรตส์ยังคงยึดติดกับโครงสร้างเศรษฐกิจแบบปิโตรเคมี โดยไม่มีข้อผูกมัดในการจำกัดการขยายตัวของการขุดเจาะน้ำมันและก๊าซธรรมชาติ ซึ่งเป็นการอุดหนุนเชื้อเพลิงฟอสซิลและเร่งการพังทลายของระบบนิเวศโลกอย่างซ่อนเร้น

แม้การลงทุนใน “พลังงานสะอาด” ทั่วโลกจะแตะระดับ 2.2 ล้านล้านดอลลาร์ต่อปี ซึ่งคิดเป็นเกือบสองเท่าของการลงทุนในเชื้อเพลิงฟอสซิล แต่ก็ยังไม่เพียงต่อการเปลี่ยนผ่านสู่พลังงานสะอาดอยู่ดี เพราะสถาบันเศรษฐกิจระหว่างประเทศระบุว่า การเปลี่ยนผ่านที่แท้จริงต้องใช้เงินทุนอย่างน้อย 4.5 ล้านล้านดอลลาร์ต่อปี

ตามรายงานดัชนีสมรรถนะด้านสภาพภูมิอากาศ 2026 (Climate Change Performance Index 2026 - CCPI 2026) ระบุว่า ไม่มีประเทศใดในโลกเลยที่ดำเนินนโยบายสอดคล้องกับการรักษาเป้าหมาย 1.5 องศาเซลเซียส จนทำให้ผู้ประเมินต้องเว้นว่างตำแหน่ง 3 อันดับแรกเอาไว้ โดยมี “เดนมาร์ก” ได้อันดับที่ 4 เนื่องจากมีการแปลงข้อตกลงระหว่างประเทศให้เป็นกฎหมายในประเทศ บังคับใช้เป้าหมายผลิตไฟฟ้าจากพลังงานหมุนเวียน 100% และสั่งห้ามการสำรวจน้ำมันและก๊าซในทะเลเหนือ 

ขณะที่ กลุ่มประเทศพึ่งพาน้ำมันเป็นหลักอย่างรัสเซีย, สหรัฐ, อิหร่าน, และซาอุดีอาระเบีย รั้ง 4 อันดับสุดท้าย เนื่องจากมีการลงทุนในพลังงานฟอสซิลมูลค่าหลายแสนล้านดอลลาร์ต่อปี และไม่ได้สนับสนุนพลังงานสะอาดมากนัก 

 

ผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ

“การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ” และ “ซูเปอร์เอลนีโญ” ยังก่อให้เกิดคลื่นความร้อนที่เป็นอันตรายในหลายประเทศ ตามรายงาน Lancet Countdown on Health and Climate Change ฉบับที่ 10 ระบุว่า 68.4% ของการเสียชีวิตที่เกิดจากความร้อนระหว่างปี 2016-2023 ซึ่งคิดเป็นประมาณ 370,000 รายต่อปี มีสาเหตุเกี่ยวเนื่องโดยตรงจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ และคาดว่าจะมีผู้เสียชีวิตจากความร้อนจะเพิ่มขึ้นอย่างมหาศาล

ขณะเดียวกัน การเปลี่ยนแปลงของสภาพภูมิอากาศยังทำให้โรคระบาดและโรคที่มีแมลงเป็นพาหะ เช่น โรคไข้เลือดออก และโรคอหิวาตกโรค แพร่ระบาดได้ไกลขึ้น นอกจากนี้ ยังทำให้เกิด “สภาพอากาศสุดขั้ว” ทั้งน้ำท่วม ภัยแล้ง ไฟป่า บ่อยขึ้นและรุนแรงขึ้น ตลอดจนภัยพิบัติที่ไม่ค่อยเกิดขึ้นอย่าง “น้ำท่วมฉับพลันจากการพังทลายของทะเลสาบธารน้ำแข็ง” หรือ “GLOF” (Glacial Lake Outburst Flood) กลายเป็นภัยธรรมชาติใหม่ที่น่ากลัว อย่างเช่นที่เพิ่งเกิดขึ้นในภูมิภาคเนปาลและทิเบต ที่ส่งผลให้เกิดโคลนถล่มและน้ำท่วมฉับพลัน สร้างความเสียหายต่อชีวิตและทรัพย์สินของประชาชนในทันที

ดักลาส ที มอมเบโชรา รัฐมนตรีกระทรวงสาธารณสุขและการดูแลเด็กของซิมบับเว และคณะผู้นำสาธารณสุขแอฟริกา เรียกร้องให้องค์กรอนามัยโลกประกาศภาวะฉุกเฉินทางสาธารณสุขระหว่างประเทศ (PHEIC) เพื่อรับมือกับภัยแล้ง อุทกภัย และโรคระบาด

สถานการณ์เหล่านี้ ทำให้กลุ่มประเทศกำลังพัฒนา ประเทศยากจน และกลุ่มประเทศเกาะขนาดเล็ก ต้องเผชิญกับผลกระทบรุนแรงและภาวะสูญเสียอย่างมาก ทั้งที่กลุ่มประเทศเหล่านี้ปล่อยก๊าซเรือนกระจกเพียงน้อยนิด เมื่อเทียบกับประเทศอุตสาหกรรม

โยฮัน ร็อคสตรอม ผู้อำนวยการสถาบันวิจัยผลกระทบสภาพภูมิอากาศพ็อทสแดม กล่าวว่า “การที่อุณหภูมิโลกเร่งตัวขึ้น และเรากำลังจะละเมิดขีดจำกัด 1.5 องศาเซลเซียสอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ ถือเป็นความล้มเหลวระดับโลก”

ด้านฆวน คาร์ลอส มอนเตอร์เรย์ อดีตทูตด้านสภาพภูมิอากาศของปานามา กล่าวอย่างตรงไปตรงมาว่า “คำมั่นสัญญาจำนวนมากที่เคยให้ไว้ กลายเป็นเพียงแค่อากาศร้อน ๆ หากวัดด้วยเกณฑ์แล้ว เราล้มเหลวอย่างสิ้นเชิง แต่ความตกลงปารีสยังคงเป็นเข็มทิศศีลธรรมที่บอกทิศทางที่เราควรจะไป แม้ว่าเราจะไม่ได้เดินตามได้เร็วเท่าที่ต้องการก็ตาม”

 

การเปลี่ยนแปลงในภาคพลังงานสะอาด

ความตกลงปารีสได้สร้างการเปลี่ยนแปลงเทคโนโลยีสะอาดครั้งใหญ่ ส่งผลให้ต้นทุนของพลังงานหมุนเวียนลดต่ำลง จนถูกกว่าพลังงานจากเชื้อเพลิงฟอสซิลในปัจจุบัน ทั้งยังช่วยลดมลพิษทางอากาศและป้องกันการเสียชีวิตก่อนวัยอันควรได้หลายแสนรายต่อปี  โดยเฉพาะพลังงานแสงอาทิตย์ ที่โซลาร์เซลล์เติบโตอย่างก้าวกระโดด ทั้งในประเทศพัฒนาแล้วและประเทศกำลังพัฒนา

เช่นเดียวกับ “รถยนต์ไฟฟ้า” ที่เติบโตขึ้นอย่างมากในภาคการขนส่ง จนเกิดการนำไปใช้ในวงกว้าง ขณะเดียวกันผู้บริโภคในหลายภูมิภาคหันมาเปลี่ยนใช้วิธีเดินทางที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อมมากขึ้น เห็นได้จากยอดขายรถยนต์ไฟฟ้าต้นทุนต่ำจากจีนในเวียดนามสูงขึ้น จนมีสัดส่วนมากกว่า 40% ของยอดขายรถยนต์ทั้งหมดในประเทศ แสดงให้เห็นว่าเทคโนโลยีสะอาดได้ก้าวข้ามจากนโยบายภาครัฐ ไปสู่การใช้งานในชีวิตประจำวันของภาคประชาชน

เคลาดิโอ แองเจโล จากสถาบันวิจัย​​หอดูดาวภูมิอากาศ ชี้ว่า “แผงโซลาร์เซลล์บนหลังคาและรถยนต์ไฟฟ้าบนท้องถนน คือหลักฐานความสำเร็จของความตกลงปารีส ซึ่งแม้จะไม่สามารถควบคุมอุณหภูมิให้ไม่เกิน 1.5 องศาเซลเซียสได้ แต่ก็ได้ปฏิวัติโครงสร้างพลังงานไปอย่างสิ้นเชิง”

นอกจากจะต้องหยุดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกแล้ว การเปลี่ยนผ่านสู่พลังงานไฟฟ้าก็สำคัญไม่แพ้กัน โดยเจน โรเซโนว์ ศาสตราจารย์แห่งมหาวิทยาลัยออกซ์ฟอร์ด ประเมินว่า ประสิทธิภาพของพลังงานไฟฟ้าจะช่วยลดการใช้พลังงานขั้นสุดท้ายของโลกลงได้ครึ่งหนึ่ง สอดคล้องกับความเห็นของอะแดร์ เทอร์เนอร์ ประธานร่วมคณะกรรมาธิการการเปลี่ยนผ่านพลังงาน ย้ำว่า “การใช้พลังงานไฟฟ้าเป็นปัจจัยที่สำคัญที่สุด ในการบรรลุเป้าหมายการปล่อยก๊าซเรือนกระจกเป็นศูนย์”

เมื่อเข้าสู่ทศวรรษใหม่ จำเป็นต้องทำให้ความตกลงปารีสเกิดขึ้นจริงให้ได้ โดยเปลี่ยนจากความสมัครใจไปสู่มาตรการบังคับทางกฎหมายและการลงโทษทางเศรษฐกิจอย่างจริงจัง เพื่อไม่ให้สัญญาภูมิอากาศกลายเป็นเพียงเศษกระดาษที่ไม่มีใครสนใจ

ที่มา: Aljazeera, ESG News, The Guardian