เกษียณแล้ว (อยาก)เรียนอะไรก็ได้?

หลังผ่านมหาวิทยาลัยชีวิตมากว่า 60 ปี ผู้สูงวัยแต่ละคนอาจออกแบบชีวิตปลายทางที่แตกต่างกันไป

มีผู้สูงอายุจำนวนไม่น้อย ที่ชีวิตหลังเกษียณอย่างไร้ความหมาย และต้องอยู่อาศัยเพียงลำพังไม่มีลูกหลานดูแลเอาใจใส่ เป็นสาเหตุสำคัญที่ทำให้ผู้สูงอายุอยู่ในภาวะซึมเศร้าโดยไม่รู้ตัว

มารู้จักกับผู้สูงอายุรุ่นใหม่ ยุค 4.0ที่มีหัวใจเรียนรู้แบบไม่รู้จบ ที่จะเปลี่ยนภาพความคิดของคนทั่วไป ที่เคยคิดถึงวัยชราทีไร ภาพผู้สูงอายุ “ติดเตียงติดบ้าน” ก็ลอยมาทันที

เพราะแม้ผู้สูงวัยบางคนร่างกายจะเสื่อมลง แต่ไม่ได้หมายความว่าผู้สูงอายุต้องเปราะบางหรือเป็นภาระเสมอไป แต่กลับมีใจไม่ยอมท้อถอย และวันนี้“พวกเขา” จึงเลือกที่จะสะพายกระเป๋า หอบสมุดเลคเชอร์ เดินเข้าสู่ประตูรั้ว “มหาวิทยาลัย” อีกครั้ง

อายุเป็นเพียงตัวเลข

ช่วงเวลาที่ทุกคนมองหาทาง ว่าจะไปอย่างไรดีกับสถานการณ์ “สังคมสูงวัย” ที่กำลังกลายเป็นวาระระดับชาติ

หากย้อนไปมองข้อดีอีกมุมของวัยสูงอายุ จะเห็นว่าเป็นวัยที่มีความเป็นอิสระมากกว่าช่วงวัยอื่นของชีวิต สามารถเลือกทำในสิ่งที่เหมาะสมตามที่ตนเองปรารถนาได้ เนื่องจากไม่ต้องแบกภาระและความรับผิดชอบด้านการเลี้ยงดูครอบครัวอีกต่อไป

ถึงสูงวัยแต่ผู้สูงอายุหลายคนยังคงมีศักยภาพ มีภูมิปัญญาทั้งในด้านภูมิความรู้ และประสบการณ์การดำเนินชีวิต จากแนวคิดดังกล่าวทำให้ที่  “เชียงราย” อีกจังหวัดที่กำลังเผชิญหน้ากับสังคมผู้สูงอายุในวันนี้ ด้วยอัตราสถิติเฉพาะผู้สูงอายุในเขตตัวเมืองเชียงรายแห่งเดียวที่พุ่งไปถึง 11,615 คน และยังมีแนวโน้มในปี 2565 จะเพิ่มเกิน 20% โดยจากการที่เชียงรายเป็นองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นที่ได้รับการคัดเลือกเป็น 1 ใน 5 เมืองของประเทศไทยในการดำเนินโครงการโดยเฉพาะอย่างยิ่งการดูแลผู้สูงอายุในท้องถิ่น ผ่านการจัดตั้ง มหาวิทยาลัยวัยที่สามนครเชียงราย และศูนย์พัฒนาคุณภาพชีวิตผู้สูงอายุและผู้พิการขึ้น ตั้งอยู่ที่บ้านน้ำลัด ภายในเขตเทศบาลนครเชียงรายซึ่งรุ่นแรกได้ทำการเปิดสอนไปเมื่อวันที่20 เมษายน 2560

U3A คืออะไร

ในต่างประเทศลักษณะของมหาวิทยาลัยวัยที่สาม หรือ University of Third Ages (U3A) คือเป็นศูนย์รวมของชุมชนของคนวัยเกษียณที่ยังเห็นคุณค่าของการ “เรียนรู้” และมองว่าคือรีวอร์ดในชีวิต

เมื่อแต่ละคนมีความรู้หรือความสามารถไม่เหมือนกัน ในบางวันพวกเขาอาจเป็นอาจารย์ในวิชาหนึ่ง ขณะเดียวกันก็อาจสลับบทบาทมาอยู่ในฐานะลูกศิษย์อีกวิชาหนึ่งเช่นกัน

U3A มีเครือข่ายทั่วโลก ซึ่ง 35 ปีที่ผ่านมามีการจัดตั้งมหาวิทยาลัยรูปแบบนี้มาแล้วมากกว่าหนึ่งพันแห่ง และมีนักศึกษามากกว่า 40,000คนทั่วโลกที่สนใจลงหลักสูตรมากกว่าพันหลักสูตร ซึ่งหากนับเรื่องที่พวกเขาสนใจอาจมีมากมายและคาดไม่ถึง ตั้งแต่ ดนตรี ศิลปะ ไปจนถึง เทคโนโลยี หรือแม้แต่การเป็นนักสวนสัตว์

เหตุเพราะหลายคนเกษียณอายุแล้วยังไม่หมดไฟ และยังมีใจใฝ่หาความรู้ พวกเขาลุกขึ้นมาใช้ชีวิตอย่างมีคุณค่าและไม่ยอมปล่อยตัวเองให้เป็นภาระสังคม

U3A จึงตอบโจทย์การพัฒนาคุณภาพชีวิตให้กับคน “วัยที่สาม” หรือ  'third age' คือกลุ่มคนที่พ้นวัยทำงานและผ่านประสบการณ์ชีวิตมาแล้ว เช่นเดียวกับในเทศบาลนครเชียงราย

“ผู้สูงอายุในเชียงรายประมาณหมื่นกว่าคน แต่ประมาณเจ็ดพันคนของผู้สูงอายุกลุ่มนี้ ยังเป็นผู้สูงอายุที่สามารถใช้ชีวิตและมีกิจกรรมในสังคมได้ เพราะฉะนั้นที่อยู่กับเราพันคนแล้ว”อุบล แสนมหายักษ์ ผู้อำนวยการมหาวิทยาลัยวัยที่สาม นครเชียงรายบอกเล่า

อุบลเล่าว่าจริงๆ แล้วผู้สูงอายุส่วนใหญ่อยากมีกิจกรรม อยากเรียนรู้ในสิ่งที่ตัวเองยังไม่รู้ เพื่อเพิ่มศักดิ์ศรีให้ตัวเอง

“ส่วนหนึ่งที่เขามาเพราะเขาเหงา...” อุบลให้ข้อมูลต่อ“มหาวิทยาลัยของเราจึงเหมือนมหาวิทยาลัยชีวิตที่เขาจบจากการเรียนเรื่องชีวิตของเขามาจนถึงเวลานี้ แล้วมาศึกษาต่อกับเราที่นี่ซึ่งส่วนใหญ่ต้นทุนเขามีอยู่แล้วบางคนหลักสูตรคอมพิวเตอร์ไม่เป็นเลย พอเริ่มเป็นเขาไปซื้อโทรศัพท์ใหม่ตั้งกลุ่มกันเองเรียบร้อย”

ที่มหาวิทยาลัยแห่งนี้ จะเน้นการออกแบบหลักสูตรมีรากฐานจากการตามใจผู้เรียนเป็นอันดับแรก โดยหลักสูตรที่สอน จะใช้วิธีให้ผู้สูงอายุมาคุยกันใครอยากเรียนอะไร หรือเรื่องใดที่อยากรู้ และเป็นประโยชน์ แล้วแมปปิ้งออกมา

“ตอนแรกก็ได้มาเป็นร้อยๆ หลักสูตร ร้อยกว่าเรื่องเลยนะ แต่ได้ราชภัฏเชียงราย และมหาวิทยาลัยศรีนครินทร์วิโรฒ ที่นครนายก มาเป็นพี่เลี้ยง ช่วยเรากรุ๊ปปิ้ง จนทำให้เห็นแนวทางหลักสูตรว่าควรจะเป็นตามอัธยาศัยผู้เรียน ซึ่งพอมาเทียบหลักสูตรที่ทำ ก็ไปตรงกับพระราชบัญญัติของการศึกษาที่เกี่ยวกับระบบการศึกษาตามอัธยาศัย ทำให้เราสามารภขอใช้งบประมาณการศึกษาตามอัธยาศัยได้ ”

ซึ่งแม้ U3A เชียงรายไม่ใช่ที่แรกในไทย เพราะเคยมีการจัดตั้งขึ้นที่คณะครุศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย หากแต่ไม่ได้มีการจัดการเรียนการสอนเป็นหลักสูตรเหมือนที่นี่

“ของเราเน้นหลักสูตรเป็นเรื่องราว เราสอนทุกวัน วันละ 8-11 วิชา โดยจะมีการสอน 3 ระดับ คือระดับเบื้องต้น กลาง และสูง ซึ่งนักศึกษามหาวิทยาลัยวัยที่ 3 ต้องมีการอัพเลเวลตัวเอง”

สำหรับอุบลเองเป็นหนึ่งที่เข้าข่าย “วัยที่สาม” ซึ่งนับว่าเป็นผู้สูงวัยที่มีต้นทุนผ่านประสบการณ์เป็นผู้บริหารสถานศึกษามาก่อน ซึ่งวันนี้เธอยังได้นำประสบการณ์ในอดีต มาสวมบทบาทผู้อำนวยการ U3A นครเชียงรายอีกครั้ง อุบลเล่าติดตลกว่าชีวิตที่ “ติดสังคม” ของเธอ ทำให้ผันตัวมาทำงานจิตอาสาในวันนี้และส่งผลให้เป็นผู้สูงอายุที่มีความสดใสกว่าคนวัยเดียวกัน

“จังหวัดเชียงรายต้นทุนเราดี ผู้สูงอายุในชุมชนส่วนใหญ่เป็นคนมีความรู้เหมือนปราชญ์ รวมถึงมีจิตอาสามาช่วยทำให้เราไปได้เร็ว ซึ่งเราจัดตั้งคณะกรรมการเป็นผู้สูงวัยจากหลากหลายวงการที่มาช่วยกัน และยังมีกลุ่มจิตอาสาจากหลากหลายวงการ มาช่วยกันคิด”

โดยจากการสำรวจข้อมูล พบว่านักเรียน U3A เชียงราย มีทั้งข้าราชการระดับสูง บางคนปริญญาโท บางคนเป็นคุณหมอ ปลัดจังหวัด ส่วนใหญ่มีฐานความรู้ แต่บางรายก็อาจเป็นปราชญ์ ที่อ่านหนังสือไม่ออกก็ยังมี สะท้อนว่ามหาวิทยาลัยแห่งนี้เปิดกว้างหลากหลาย

ถึงเวลาขยายแคมปัส!

“ตอนนี้เราให้นักเรียนของเราที่จบไป ซึ่งตอนนี้เขาก็จะกลายเป็นผู้รู้ในชุมชนและยังมีปราชญ์ชุมชนเป็นคนไปช่วยสอนให้วิทยาเขตอีก 4-5 แห่งที่กำลังจะตั้ง” พรทิพย์ จันทรตรากุล พยาบาลวิชาชีพชำนาญการพิเศษ เทศบาลนครเชียงรายเผยถึงแผนที่กำลังจะเกิดขึ้น

ภายหลังจากการได้รับการสนับสนุนจากสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ทำให้เ U3A สามารถทำงานต่อเนื่องเป็นระยะที่สอง  โดยกำลังมองถึงการขยายแคมปัสออกมาเป็นอีก 4 วิทยาเขต ในเขตนครเชียงรายที่ปัจจุบันมีชุมชนตั้ง 64 แห่งภายในปี 2561 เพื่อรองรับสมาชิกสูงวัยที่กำลังเพิ่มจำนวนขึ้นอีกมาก

“เราจะเน้นส่งเสริมด้านสุขภาพเช่นการปลูกพืชสมุนไพร ปลอดสารพิษ โดยแต่ละแห่งเราจะไม่ได้ทำมหาวิทยาลัยอย่างเดียว แต่จะทำครอบคลุมถึงการดูแลคุณภาพชีวิตผู้สูงอายุ กลุ่มผู้สูงอายุติดบ้านติดเตียงด้วย”

เป็นอีกแนวทางหนึ่งในการพัฒนาคุณภาพชีวิตของผู้สูงอายุ ด้วยการส่งเสริมการเรียนรู้ตลอดชีวิต ด้วยการศึกษาตามอัธยาศัยของผู้สูงอายุที่ถนัดและสนใจหรือต้องการ “เรียน” ในสิ่งที่ตัวเองอยากรู้