หนึ่งในเรื่องที่เป็น “มะเร็งร้าย” เกาะกินประเทศไทยมากที่สุดเรื่องหนึ่ง หนีไม่พ้นกรณีการทุจริตคอร์รัปชัน โดยสะท้อนออกมาผ่านดัชนีรับรู้การทุจริตหรือ CPI
โดยเมื่อปี 2568 ที่ผ่านมา ไทยได้อันดับต่ำสุดในรอบ 19 ปี และต่ำกว่าหลายประเทศในอาเซียน จนทำให้หลายคนตั้งคำถามถึงมาตรการ และนโยบายของรัฐบาล ให้ความสำคัญในเรื่องนี้มากน้อยแค่ไหน
สำหรับประเทศไทย สำนักงานคณะกรรมการป้องกันและปราบปรามการทุจริตแห่งชาติ (ป.ป.ช.) มีมาตรการชี้วัดค่าความโปร่งใสของหน่วยงานของรัฐ หรือที่เรียกว่า การประเมินคุณธรรมและความโปร่งใสในการดำเนินงานของหน่วยงานภาครัฐ หรือ ITA (Integrity and Transparency Assessment) ถูกใช้เป็นเครื่องมือเพื่อตรวจสอบ และยกระดับมาตรฐานหน่วยงานรัฐ ให้มีความโปร่งใส และมีประสิทธิภาพ ลดอัตราการทุจริต และสร้างความเชื่อมั่นให้กับประชาชน
แต่ปฏิเสธได้ยากว่า ที่ผ่านมาแม้ ป.ป.ช.จะมีเครื่องมีชี้วัดความโปร่งใสอย่าง ITA ก็ตาม แต่หน่วยงานของรัฐ หรือองค์กรอิสระบางแห่ง กลับได้คะแนน “สูงลิ่ว” จนผิดคาดจากประชาชน ส่งผลให้เกิดเสียงวิพากษ์วิจารณ์ในการจัดทำผล ITA ว่า ดำเนินการอย่างโปร่งใส และมีศักยภาพตามนั้นจริงหรือไม่
สำหรับการประเมิน ITA ป.ป.ช.ดำเนินการมาตั้งแต่ปี 2558 หรือกว่า 10 ปีที่ผ่านมา มีการปรับปรุงเปลี่ยนแปลง รวมถึงแก้ไขหลักเกณฑ์ต่าง ๆ เพิ่มเติมหน่วยงานของรัฐที่ต้องเข้าสู่กระบวนการให้มากขึ้น พร้อมทั้งมีการพัฒนาเครื่องมือหลายอย่าง ให้การประเมิน ITA แม่นยำ และตรงจุด ที่สำคัญเปิดให้ภาคประชาชนเข้ามามีส่วนร่วมมากยิ่งขึ้น
แม้ว่าในช่วงปลายปี 2568 จะมีภาคประชาชน “กังขา” และตั้งคำถามว่าการประเมินผล ITA แต่ละครั้งที่ผ่านมา อาจเป็นเพียงแค่ “พิธีกรรม” หรือไม่ โดยชี้ให้เห็นว่า ขั้นตอนและกระบวนการจัดทำ ITA นั้น ใช้เงินภาษีประชาชนไปกับตัวเลขและรายงาน โดยไม่ได้สะท้อนภาพความเป็นจริง
เช่น การทำแบบสอบถาม หรือแม้แต่เจ้าหน้าที่ ป.ป.ช.เอง ใช้วิธีส่งลิงก์ ผลัดกันประเมินในแต่ละจังหวัด ทำให้ผลการประเมินออกมาสวยหรู แต่ความจริงอาจไม่ได้โปร่งใสตามผลคะแนน นอกจากนี้ยังอ้างว่า หน่วยงานรัฐจำนวนไม่น้อยทำเพื่อผ่าน มากกว่าทำเพื่อพัฒนา ส่งผลให้มีงานงอกมากขึ้น แต่ไม่แก้ปัญหาทุจริตอย่างแท้จริง
ล่าสุด ในการประเมินผล ITA ประจำปี 2569 ได้ผนึกกำลังหน่วยงานรัฐหลายแห่ง พัฒนาภายใต้แนวคิด “Insight Driven Assessment” หรือการประเมินที่ขับเคลื่อนด้วยข้อมูลเชิงลึก ซึ่งมุ่งเน้นการนำข้อมูลเชิงประจักษ์ และการวิเคราะห์สถิติคำกล่าวหาร้องเรียนการทุจริตที่มีมายังสำนักงาน ป.ป.ช. มาใช้เป็นฐานในการออกแบบเครื่องมือประเมิน เพื่อให้การประเมินสะท้อนทั้งประสิทธิภาพการดำเนินงาน รวมถึงพฤติการณ์และความเสี่ยงการทุจริตที่อาจเกิดขึ้นได้อย่างรอบด้าน
โดยมีการพัฒนาที่สำคัญในภาพรวม 4 ด้าน ประกอบด้วย
1.ด้านกรอบแนวคิดการประเมิน โดยมุ่งเน้นการสะท้อนพฤติการณ์และความเสี่ยงด้านการทุจริตของหน่วยงานมากยิ่งขึ้น พร้อมทั้งเทียบเคียงมาตรฐานสากลที่เกี่ยวข้องกับการต่อต้านการทุจริต
2.ด้านระยะเวลาการประเมิน ได้ขยายช่วงเวลาการจัดเก็บข้อมูลไปจนถึงสิ้นปีงบประมาณ เพื่อให้ผลการประเมินสามารถสะท้อนการดำเนินงานของหน่วยงานได้อย่างต่อเนื่องและเป็นปัจจุบันมากยิ่งขึ้น
3.ด้านกระบวนการจัดเก็บข้อมูล สำนักงาน ป.ป.ช. เข้ามามีบทบาทหลักในการจัดเก็บข้อมูลจากผู้มีส่วนได้ส่วนเสียภายใน และมอบหมายให้หน่วยงานที่มีความเชี่ยวชาญด้านการวิจัยและประเมินผล เป็นผู้จัดเก็บข้อมูลจากผู้มีส่วนได้ส่วนเสียภายนอก เพื่อเสริมสร้างความเป็นกลางและความน่าเชื่อถือของข้อมูล
4.ด้านเครื่องมือการประเมิน มีการพัฒนาชุดคำถามเฉพาะ (Specific Questions) ให้สอดคล้องกับเรื่องร้องเรียนการทุจริตและภารกิจของหน่วยงานแต่ละประเภท รวมถึงยกระดับการเปิดเผยข้อมูลภาครัฐให้สอดคล้องกับภารกิจของหน่วยงานและมาตรฐานสากลมากยิ่งขึ้น
นับเป็นก้าวสำคัญในการประกาศทิศทางใหม่ของการประเมิน ITA ผ่านการพัฒนาเชิงลึกในหลากหลายมิติ โดยสำนักงาน ป.ป.ช. ยังคงยืนยันจุดยืนในการขับเคลื่อนภาครัฐให้มีความโปร่งใส ยึดมั่นในหลักธรรมาภิบาล และไม่ประนีประนอมกับการทุจริตทุกรูปแบบ เพื่อเป็นพลังสำคัญในการขับเคลื่อนประเทศไทยสู่สังคมที่สุจริต โปร่งใส และปลอดการทุจริตได้อย่างยั่งยืนต่อไป
บทความนี้สนับสนุนโดยกองทุน ป.ป.ช. หากพบเห็นการทุจริตของเจ้าหน้าที่รัฐ ร้องเรียนได้ที่ศูนย์บริการข้อมูล สำนักงาน ป.ป.ช. โทร.1205 หรือ www.nacc.go.th หรือสำนักงาน ป.ป.ช.ประจำจังหวัด