ในขณะที่ผู้บริโภคในยุโรปเห็นว่า การลดการใช้บรรจุภัณฑ์ที่ไม่จำเป็นถือเป็นมาตรฐานปกติ ที่สะท้อนความรับผิดชอบต่อสิ่งแวดล้อม หลายคนอาจมีข้อสงสัยว่าคนไทยเองคิดเห็นอย่างไรกับเรื่องนี้
คนไทยจะยอมจ่ายเงินซื้อสินค้าที่ใช้บรรจุภัณฑ์ที่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อมจริงหรือไม่ และบรรจุภัณฑ์รักษ์โลกแบบไหนที่คนไทยยอมจ่ายในราคาที่สูงกว่าบรรจุภัณฑ์แบบอื่น
ในการปลดล็อกข้อสงสัยนี้ ผู้เขียนทั้งสองคนได้ทำวิจัยร่วมกันในหัวข้อ 'I want 100% recycled packaging, but I want it in a plastic-sealed carton!': implementing sustainability in an emerging market
ซึ่งได้รับการตอบรับตีพิมพ์ในวารสารวิชาการนานาชาติ Asia Pacific Journal of Marketing and Logistics ซึ่งเป็นวารสารชั้นนำ ได้รับการจัดอันดับคุณภาพวารสารระดับ A โดยสภาการศึกษาด้านธุรกิจแห่งออสเตรเลีย (Australian Business Deans Council Journal List: ABDC List)
งานวิจัยชิ้นนี้เป็นการศึกษาพฤติกรรมจริงของผู้บริโภค Gen Z ชาวไทย ก่อนการเก็บข้อมูล ผู้วิจัยได้ทำการลงทะเบียนล่วงหน้า (Pre-register) ถึงคำถามวิจัย สมมติฐาน จำนวนกลุ่มตัวอย่างที่จะเก็บข้อมูล ตัวแปรในงานวิจัย กระบวนการในการทำวิจัย และแนวทางในการวิเคราะห์
โดยผู้วิจัย Pre-register กับ AsPredicted ซึ่งเป็น website ที่บริหารงานโดย The Penn Wharton Credibility Lab ที่จัดตั้งขึ้น เพื่อส่งเสริมให้นักวิจัยทั่วโลกมีความโปร่งใสในการทำวิจัย
ผู้วิจัยเก็บข้อมูลกับกลุ่มตัวอย่างจำนวน 147 คน (ตามที่ระบุไว้ในการ Pre-register ว่าจะเก็บข้อมูล 120-150 คน) ในช่วงปลายปี 2567 ซึ่งผู้ร่วมวิจัยจะได้ตอบคำถามเพื่อวัดความเข้าใจและความตั้งใจในการร่วมวิจัยด้วย
โดยในขั้นตอนการวิเคราะห์มีการคัดผู้ร่วมวิจัยออก 14 คน จากนั้นจึงนำข้อมูลจากผู้ร่วมวิจัย 133 คน หรือคิดเป็น 90.5% ของจำนวนทั้งหมดมาทำการวิเคราะห์
เพื่อทำความเข้าใจว่า หากผู้บริโภคต้องเลือกระหว่างบรรจุภัณฑ์รักษ์โลกที่เน้น “ความยั่งยืนด้านสิ่งแวดล้อม” กับ บรรจุภัณฑ์ที่ให้ “ความมั่นใจในตัวสินค้า” ว่าเป็นของแท้ มีความปลอดภัยในการนำไปใช้ ผู้บริโภคจะตัดสินใจอย่างไร
โดยผู้ร่วมวิจัยตัดสินใจเลือกสินค้าในสถานการณ์ต่าง ๆ กัน ในแต่ละสถานการณ์ก็จะมีบรรจุภัณฑ์ ราคา และลักษณะของร้านค้าที่แตกต่างกันไป จากนั้นผู้วิจัยใช้เทคนิคที่เรียกว่า conjoint analysis ในการวิเคราะห์การตัดสินใจของผู้บริโภค ว่าหากจำเป็นต้องเลือกแบบได้อย่างเสียอย่าง อะไรคือสิ่งที่สำคัญกว่า และยอมจ่ายแพงกว่าไหม
จากงานวิจัยชิ้นนี้ ผู้เขียนได้พบมุมมองที่สำคัญ 3 ประการ ดังนี้
(1) ผู้บริโภคชื่นชอบขวดพลาสติกรีไซเคิลแต่ไม่อยากจ่ายเพิ่ม
ผู้บริโภคชาวไทยชื่นชอบและเลือกที่จะใช้ขวดที่ผลิตจากพลาสติกรีไซเคิลมากกว่าขวดพลาสติกใหม่ ในวงเล็บว่าหากราคาของขวดรีไซเคิลไม่สูงกว่าราคาขวดพลาสติกใหม่
ข้อมูลนี้บ่งบอกอย่างชัดเจนว่าผู้บริโภคไทยไม่ได้เพิกเฉยต่อปัญหาสิ่งแวดล้อม และมีความรู้สึกเชิงบวกต่อสินค้ากรีน แต่เมื่อลงลึกไปถึงการตัดสินใจซื้อจริงและความเต็มใจในการจ่ายเงินเพิ่มขึ้น ผู้บริโภคจะไม่จ่ายเพิ่มขึ้น
(2) ผู้บริโภคกลับยอมจ่ายเงินเพิ่มขึ้นสำหรับสินค้าที่บรรจุในกล่องกระดาษที่มีพลาสติกหุ้มอีกชั้นหนึ่ง
เมื่อเปรียบเทียบระหว่างสินค้าในขวดที่ไม่ได้มีกล่องใส่มา ขวดที่ใส่มาในกล่องกระดาษ และขวดที่ทั้งใส่มาในกล่องกระดาษและแถมยังมีพลาสติกหุ้มอีกชั้น หากเป็นท่านผู้อ่าน ท่านคิดว่าท่านจะเลือกซื้อแบบไหน ท่านยอมจ่ายแพงกว่าเพื่อบรรจุภัณฑ์แบบไหนไหม
ผลวิจัยพบว่าขวดที่ไม่ได้ใส่มาในกล่องได้รับความนิยมต่ำที่สุด ในทางตรงกันข้าม สินค้าที่ทั้งใส่ในกล่องกระดาษ และยังมีพลาสติกหุ้มอีกชั้นกลับได้รับคะแนนความนิยมสูงสุด และผู้บริโภคยินดีจ่ายเงินเพิ่มขึ้นกับบรรจุภัณฑ์แบบนี้
แน่นอน สาเหตุสำคัญในการตัดสินใจเลือกนี้ ไม่ได้เกิดจากความอยากได้บรรจุภัณฑ์หลายๆ ชั้น และไม่ใช่ความไม่ใส่ใจสิ่งแวดล้อม แต่เป็นเพราะผู้บริโภคจำเป็นต้องเลือกสินค้าที่รู้สึกว่าปลอดภัย ในสถานการณ์ที่บ้านเรายังมีทั้งสินค้าของแท้และของปลอมปะปนกันอยู่
การที่สินค้ามาในกล่องที่แถมยังหุ้มพลาสติกอย่างแน่นหนา จึงทำหน้าที่เป็น “สัญลักษณ์ของความปลอดภัย” ที่ยืนยันว่าสินค้าชิ้นนี้ยังไม่เคยถูกแกะกล่อง สะอาด ไม่มีสิ่งเจือปน และเป็นของแท้จากผู้ผลิต ความกังวลด้านสุขอนามัยและความปลอดภัยของตัวผู้บริโภคเองจึงมีน้ำหนักเหนือกว่าการลดการใช้บรรจุภัณฑ์เพื่อให้เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม
(3) ร้านค้าทางการ หรือ Official Shop คือตัวแปรสำคัญที่ช่วยปลดล็อกการลดพลาสติก
การศึกษานี้ไม่ได้สรุปว่าคนไทยติดการใช้พลาสติกหรือการมีบรรจุภัณฑ์หลาย ๆ ชั้น ในทางตรงข้าม ผู้เขียนค้นพบว่าหากช่องทางจัดจำหน่ายมีความน่าเชื่อถือ เช่น เป็นร้านค้าทางการ ก็จะสามารถให้ความมั่นใจแก่ผู้บริโภคว่าสินค้าเป็นของแท้ ทดแทนการใช้บรรจุภัณฑ์หลายๆ ชั้นได้
เมื่อผู้บริโภคเลือกซื้อสินค้าผ่านร้านค้าทางการ หรือที่เรียกว่า Official Shop ความกังวลเรื่องสินค้าปลอมหรือสินค้ามีตำหนิจะลดลงอย่างมาก ส่งผลให้พวกเขามีแนวโน้มที่จะยอมรับสินค้าที่ไม่ต้องมีกล่องกระดาษและพลาสติกหุ้มชั้นนอกเพิ่มขึ้นอย่างเห็นได้ชัด ชื่อเสียงและการรับประกันจากแพลตฟอร์มได้กลายเป็นหลักประกันความปลอดภัยแทนที่พลาสติกหุ้มไปโดยปริยาย
จากผลการวิจัยนี้ ข้อคิดสำคัญสำหรับแบรนด์และผู้กำหนดนโยบายคือ การผลักดันความยั่งยืนในประเทศไทยไม่สามารถใช้วิธีลดบรรจุภัณฑ์ออกทันทีเหมือนยุโรป เพราะบรรจุภัณฑ์ในแต่ละตลาดทำหน้าที่ไม่เหมือนกัน
ทางออกที่ใช้ได้จริงไม่ใช่การบังคับให้ผู้บริโภคเลือกระหว่างสิ่งแวดล้อมหรือความปลอดภัยส่วนตัว แต่คือการสร้าง “ความเชื่อมั่นรูปแบบใหม่” เพื่อมาทดแทนพลาสติกหรือการมีบรรจุภัณฑ์หลายๆ ชั้น
จากที่กล่าวมานี้ แบรนด์อาจเริ่มต้นจากการสร้างความน่าเชื่อถือผ่านช่องทางร้านค้าทางการ การพัฒนาระบบตรวจสอบย้อนกลับ หรือการปรับไปใช้สติกเกอร์กันแกะขนาดกะทัดรัดที่ตัวสินค้าโดยตรง แทนการหุ้มพลาสติกทั้งกล่อง
เพราะแท้ที่จริงแล้ว ผู้บริโภคไม่ได้ต้องการสะสมขยะพลาสติก แต่พวกเขาต้องการความสบายใจในแง่ความปลอดภัยและสุขอนามัยจากการใช้สินค้าที่เป็นของแท้
ดังนั้น เมื่อธุรกิจสามารถส่งมอบความเชื่อมั่นนั้นได้ด้วยวิธีอื่น การลดการใช้บรรจุภัณฑ์ ซึ่งจะนำไปสู่การลดการใช้พลาสติก รวมถึงการลดปริมาณขยะ ก็จะไม่ใช่เรื่องของการฝืนใจ แต่จะเป็นสิ่งที่ผู้บริโภคพร้อมเลือกด้วยความเต็มใจและมั่นใจนั่นเอง





