ทรัพย์สินทางปัญญา ทางเลือกใหม่ในการเข้าถึงเงินทุน

แต่การนำมูลค่าดังกล่าวมาใช้เป็นเครื่องมือในการเข้าถึงแหล่งเงินทุน โดยเฉพาะใช้เป็นหลักประกันสินเชื่อ ยังมีความท้าทายในทางปฏิบัติอันเกิดจากความยากในการประเมินมูลค่า และความเสี่ยงที่สถาบันการเงินต้องรับภาระ

ประเด็นนี้กำลังได้รับความสำคัญในนโยบายเศรษฐกิจทั่วโลก เพราะการสร้างนวัตกรรมต้องอาศัยการระดมทุนเพื่อนำความคิดเหล่านั้นไปพัฒนาต่อยอดในเชิงพาณิชย์ด้วย

สำหรับประเทศไทย กระทรวงพาณิชย์เริ่มผลักดันการพัฒนาระบบประเมินมูลค่าทรัพย์สินทางปัญญา เพื่อเปิดโอกาสให้ผู้ประกอบการสามารถนำทรัพย์สินดังกล่าวมาใช้ประกอบการเข้าถึงแหล่งเงินทุน โดยเฉพาะการใช้เป็นหลักประกันสินเชื่อ

มูลค่าทางเศรษฐกิจที่ไม่ได้สะท้อนอยู่ในงบดุลเสมอไป

ทรัพย์สินทางปัญญาเป็นส่วนหนึ่งของสินทรัพย์ไม่มีตัวตน (Intangible Assets) ซึ่งมูลค่าขึ้นอยู่กับศักยภาพในการสร้างผลตอบแทนทางเศรษฐกิจในอนาคต ไม่ใช่เพียงต้นทุนในการพัฒนาอย่างครบถ้วน

เนื่องจากมาตรฐานบัญชีกำหนดเงื่อนไขในการรับรู้สินทรัพย์ไม่มีตัวตน ทำให้ข้อมูลไม่ชัดเจนและเกิดความไม่สมมาตรของข้อมูล (Information Asymmetry) ระหว่างผู้ประกอบการกับสถาบันการเงิน ซึ่งเป็นอุปสรรคต่อการประเมินมูลค่าเพื่อนำทรัพย์สินทางปัญญามาใช้เป็นหลักประกัน

เช่น เครื่องหมายการค้าที่กิจการสร้างเองอาจมีมูลค่าทางเศรษฐกิจสูงจากชื่อเสียงและความเชื่อมั่นของผู้บริโภค แต่ไม่สามารถรับรู้แบรนด์ที่สร้างขึ้นเองเป็นสินทรัพย์ไม่มีตัวตนในงบดุล ขณะที่สิทธิบัตรอาจมีมูลค่าทางเศรษฐกิจจากศักยภาพ สร้างรายได้ในอนาคตสูงกว่าต้นทุนการวิจัยและพัฒนาที่สามารถรับรู้เป็นสินทรัพย์ตามหลักเกณฑ์ทางบัญชี

IP Financing คืออะไร 

Intellectual Property Financing คือ การนำทรัพย์สินทางปัญญาและสินทรัพย์ไม่มีตัวตนที่เกี่ยวข้องมาใช้สนับสนุนการจัดหาเงินทุนของกิจการ ทั้งการใช้เป็นหลักประกันสินเชื่อ การใช้สิทธิในกระแสรายได้จากทรัพย์สินดังกล่าวเพื่อระดมทุน เพื่อประกอบการตัดสินใจลงทุน

รูปแบบหนึ่งคือ การใช้สิทธิในทรัพย์สินทางปัญญา (IP-backed Lending) เช่น สิทธิบัตร เครื่องหมายการค้า และลิขสิทธิ์ เป็นหลักประกันสินเชื่อ แต่ก็ไม่ได้ทำให้ได้รับอนุมัติสินเชื่อโดยอัตโนมัติ สถาบันการเงินยังต้องพิจารณาความสามารถในการชำระหนี้ กระแสเงินสด และความเป็นไปได้ในการบังคับหลักประกันเมื่อผู้กู้ผิดนัดชำระหนี้

ทรัพย์สินทางปัญญายังสามารถใช้สนับสนุนการระดมทุนผ่านตลาดตราสารหนี้ได้ เช่น ในปี 2540 David Bowie นักดนตรีชาวอังกฤษ ระดมทุน 55 ล้านดอลลาร์ ด้วยตราสารหนี้ที่มีกระแสรายได้ในอนาคตจากค่าลิขสิทธิ์เพลงเป็นสินทรัพย์รองรับ หรือ Bowie Bonds

จากการเข้าถึงสินเชื่อ สู่การเพิ่มผลิตภาพของเศรษฐกิจ

การประเมินมูลค่าทรัพย์สินทางปัญญาอย่างเป็นระบบ อาจช่วยให้สถาบันการเงินเห็นศักยภาพทางเศรษฐกิจของกิจการได้ครบถ้วนมากขึ้น โดยเฉพาะธุรกิจที่ลงทุนในงานวิจัย เทคโนโลยี หรือการพัฒนาแบรนด์อย่างต่อเนื่อง แต่มีข้อจำกัดด้านหลักประกันประเภทอื่น

นอกจากนี้ ในอดีตผู้ประกอบการบางส่วนอาจมองการจดทะเบียนสิทธิบัตร หรือเครื่องหมายการค้าเป็นเพียงต้นทุนในการคุ้มครองสิทธิ แต่หากนำทรัพย์สินดังกล่าวไปใช้สนับสนุนการระดมทุนได้ ก็อาจทำให้เห็นความสำคัญของการบริหารทรัพย์สินทางปัญญาในฐานะกลยุทธ์ทางธุรกิจ และช่วยสนับสนุนการลงทุนในนวัตกรรม โดยเฉพาะในอุตสาหกรรมที่ต้องอาศัยการพัฒนาเทคโนโลยีและนวัตกรรมอย่างต่อเนื่อง

ทำไมธนาคารจึงยังลังเลที่จะรับทรัพย์สินทางปัญญาเป็นหลักประกัน

แม้ IP Financing จะมีศักยภาพ แต่การนำมาใช้จริงยังมีความท้าทาย 1. ความยากในการประเมินมูลค่า การประเมินมูลค่าทรัพย์สินทางปัญญามีความซับซ้อนกว่าทรัพย์สินที่จับต้องได้ เพราะมูลค่าขึ้นอยู่กับปัจจัยที่มีความไม่แน่นอน เช่น ความต้องการของตลาด ความก้าวหน้าทางเทคโนโลยี อายุการใช้ประโยชน์ทางเศรษฐกิจ และศักยภาพในการสร้างรายได้ในอนาคต

2. ความเสี่ยงทางกฎหมาย สิทธิบัตรที่นำมาใช้เป็นหลักประกันอาจถูกเพิกถอนหรือถูกโต้แย้งความสมบูรณ์ของสิทธิ ขณะที่ลิขสิทธิ์บางประเภทอาจมีข้อจำกัดในการโอนหรืออนุญาตให้ใช้สิทธิตามสัญญา ผู้ให้สินเชื่อจึงจำเป็นต้องตรวจสอบทั้งความเป็นเจ้าของ ภาระผูกพัน และความสามารถในการโอนสิทธิอย่างรอบคอบ

แนวทางสำหรับประเทศไทย

ประเทศไทยมี พ.ร.บ.หลักประกันทางธุรกิจ พ.ศ. 2558 ซึ่งเปิดช่องให้ใช้ทรัพย์สินทางปัญญาเป็นหลักประกันได้อยู่แล้ว ความท้าทายสำคัญจึงเป็นการทำให้กลไกดังกล่าวสามารถใช้ได้จริงในระบบการเงิน

การที่กระทรวงพาณิชย์ได้ประกาศแผนปฏิบัติด้าน IP Financing โดยเตรียมนำร่องการใช้เครื่องหมายการค้าเป็นหลักประกันสินเชื่อ ตลอดจนมีแผนพัฒนามาตรฐานการประเมินมูลค่าและส่งเสริมความร่วมมือกับสถาบันการเงิน

ถือเป็นความคืบหน้าสำคัญในการส่งเสริมการใช้ประโยชน์ทางเศรษฐกิจจากทรัพย์สินทางปัญญา และเป็นโอกาสสำคัญที่เชื่อมโยงการประเมินมูลค่าทรัพย์สินทางปัญญาเข้ากับการปล่อยสินเชื่อของสถาบันการเงิน

อย่างไรก็ตาม โครงการนำร่องควรมุ่งพัฒนาแนวทางที่ธนาคารสามารถนำมูลค่าทรัพย์สินทางปัญญามาประกอบการกำหนดวงเงินและเงื่อนไขสินเชื่อได้อย่างเหมาะสม ควบคู่กับการพัฒนาระบบข้อมูลและกลไกบริหารจัดการหลักประกัน ที่ช่วยลดความไม่แน่นอนในการประเมินความเสี่ยง

เพื่อสร้างความเชื่อมั่นให้สถาบันการเงิน และขยายโอกาสการเข้าถึงแหล่งเงินทุนของผู้ประกอบการที่มีทรัพย์สินทางปัญญาแต่ขาดหลักประกันประเภทอื่น

จากการคุ้มครองสิทธิ สู่การใช้ประโยชน์ทางเศรษฐกิจ

การป้องกันการละเมิดทรัพย์สินทางปัญญา เพียงอย่างเดียว ไม่ได้รับประกันว่าทรัพย์สินทางปัญญาจะสามารถสร้างรายได้หรือถูกนำไปใช้ในเชิงพาณิชย์ได้จริง เช่น สิทธิบัตรที่ได้รับความคุ้มครองอย่างเข้มแข็งอาจไม่สร้างประโยชน์ทางเศรษฐกิจ หากผู้ประกอบการขาดเงินทุนพัฒนาเทคโนโลยีหรือขยายตลาด

นโยบายจึงควรให้ความสำคัญทั้งการคุ้มครองสิทธิ และการสร้างกลไกที่เอื้อต่อการนำสิทธิไปใช้ประโยชน์ โดย IP Financing เป็นเครื่องมือที่ช่วยเชื่อมโยงทรัพย์สินทางปัญญาเข้ากับระบบการเงินและการลงทุน เพื่อเปลี่ยนศักยภาพของทรัพย์สินเหล่านี้ให้เป็นกิจกรรมทางเศรษฐกิจที่สร้างมูลค่าเพิ่ม 

ทั้งนี้ ความสำเร็จของนโยบายไม่ควรวัดเพียงจำนวนสิทธิที่จดทะเบียน หรือทรัพย์สินที่ใช้เป็นหลักประกัน แต่ควรดูการเข้าถึงเงินทุน การลงทุนที่เพิ่มขึ้น และผลต่อผลิตภาพของเศรษฐกิจในระยะยาว