‘สายน้ำคือชีวิต’ ถ้าไม่ดูแล ก็ไร้ชีวิต ‘Thai River Series’ สารคดีแม่น้ำไทย

เมื่อพูดถึง แม่น้ำ หลายคนคงมีภาพจำที่แตกต่างกันไป ชีวิตของเราทุกคนมีความเกี่ยวข้องสัมพันธ์กับน้ำ การเปลี่ยนแปลงของแม่น้ำ ลำน้ำ สายน้ำ แต่ละครั้ง ล้วนสร้างผลกระทบให้กับคนส่วนใหญ่ได้มากมาย

มาทำความรู้จัก สร้างความเข้าใจ มองเห็นความสำคัญเกี่ยวกับแม่น้ำในหลากหลายแง่มุม ในเสวนา อ่านน้ำ อ่านชีวิต มองวิถีไทย ผ่านภูมิศาสตร์สายน้ำ นำไปสู่โครงการ Thai River Series สารคดีระยะยาว ที่พาทุกคนไปสำรวจแม่น้ำไทยและลำน้ำสาขา ตั้งแต่ต้นน้ำ กลางน้ำ ไปถึงปลายน้ำ ณ Gathering Space ในงาน SX Sustainability Expo 2026 วันที่ 7 พฤศจิกายน 2569 ศูนย์ประชุมแห่งชาติสิริกิติ์

โดย อาศิรา พนาราม บรรณาธิการบริหาร นิตยสารเนชั่นแนล จีโอกราฟฟิก ฉบับภาษาไทย, ดร.ตรงใจ หุตางกูร นักวิจัย ฝ่ายคลังข้อมูลวิชาการ ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน), กีรติกร นาคสมภพ เบลาว์ รองบรรณาธิการ นิตยสารเนชั่นแนล จีโอกราฟฟิก ฉบับภาษาไทย

‘น้ำ’ ในหลากหลายมิติ

"เราเป็นคนจันทบุรี เติบโตใกล้น้ำ ทั้งแม่น้ำ แล้วก็ทะเล มันเป็นความเคยชิน และเป็นส่วนหนึ่งในชีวิตประจำวันไปแล้ว เคยมีคนถามว่า เสียงอะไรที่เขาชอบมากที่สุด เกินครึ่งถึงเกือบ 80% ตอบว่าชอบเสียงน้ำ ก็เลยมีความรู้สึกว่า น้ำ เข้าไปอยู่ในชีวิตของเรา เป็นยิ่งกว่าประโยชน์ใช้สอยทั่วไป มันคือชีวิตของเราจริง ๆ

นี่คือหนึ่งในเหตุผลที่ National Geographic ประเทศไทย ทำสารคดีเกี่ยวกับน้ำ มีการลงพื้นที่หาข้อมูล แผนที่แม่น้ำ ทำให้เราเห็นภูเขาสันปันน้ำฝั่งเหนือจนถึงฝั่งตะวันตก ด้านอีสานก็เป็นที่ราบสูงมีเขาขวางทางเกิดเป็นแอ่งอะไรต่าง ๆ ขึ้นมา"

อาศิรา พนาราม บรรณาธิการบริหาร นิตยสารเนชั่นแนล จีโอกราฟฟิก ฉบับภาษาไทย พูดถึงความสำคัญของน้ำ

Cr. Kanok Shokjaratkul

"เราให้นักภูมิศาสตร์เฉพาะทางมาตรวจสอบข้อมูลให้ เอาแผนที่มาเปรียบเทียบกัน ในแผนที่สีเขียวคือที่ราบ เกิดการสะสมตะกอน เป็นการตั้งถิ่นฐานของมนุษย์ นำมาซึ่งอาหารและความอุดมสมบูรณ์

วิถีชาวนาในเมืองสองแคว นาข้าวเจอน้ำท่วมทุกปี เขาจึงเลือกพันธุ์ข้าวที่พ้นน้ำท่วม หรือถ้ารู้ว่าน้ำจะมา ก็จะเกี่ยวข้าวก่อนเลย เป็นการปรับตัว ซึ่งบางทีหน่วยงานราชการที่เข้ามาจัดการน้ำด้วยวิธีต่าง ๆ ไม่ได้เข้าใจวิธีการปรับตัวของคนในพื้นที่

เรื่องน้ำ มีหลายมิติ แต่น้อยคนนักที่จะพูดตั้งแต่ต้นน้ำจนมาถึงการตั้งถิ่นฐาน เรื่องของธรรมชาติ อย่างตอนค้นคว้าเรื่องภาคอีสาน มันไม่ได้มีแค่คำว่า แม่น้ำ ห้วย หนอง คลอง บึง แต่มีคำว่า กุด แอ่ง มีอะไรต่าง ๆ มากมาย เราได้เห็นธรรมชาติของแม่น้ำที่มีลักษณะโค้งตวัด และมีความเปลี่ยนแปลงอยู่เสมอ ลำน้ำโค้งตวัด ถ้ามันแรงมาก จะโค้งจนกลายเป็นสระ แล้วก็กลายเป็นเกาะอยู่กลางทะเลสาบ

Cr. Kanok Shokjaratkul

ลำน้ำที่แรงมาก ๆ มันจะเกิดพื้นที่ชุ่มน้ำที่เป็นลักษณะป่าทาม อย่างแม่น้ำชีตอนกลางที่มหาสารคาม ป่าทามที่น้ำท่วมจะมีความอุดมสมบูรณ์เหมือนป่าโบราณ รอบ ๆ ก็จะกลายเป็นทะเลสาบ ชาวบ้านจะนับถือว่ามีเจ้าพ่อดูแลดินแดนอยู่ จะไม่มีใครไปทำอะไรในป่านั้น ปัจจุบันยกให้มหาวิทยาลัยแล้วเปลี่ยนเป็นศูนย์ศึกษาธรรมชาติในเชิงสมุนไพรไทยและการท่องเที่ยว ให้นักศึกษามาดูแล

ในสารคดี นอกจากจะเล่าเรื่องน้ำในฐานะทรัพยากรน้ำ แหล่งน้ำธรรมชาติแล้ว ยังมีเชิงชีวิตวัฒนธรรมที่เกี่ยวกับปากท้อง วัฒนธรรมความเชื่อ การเล่าด้วยภาพ นกเด้าลมแม่น้ำโขง เป็นนกตัวเดียวที่ใช้ชื่อแม่น้ำโขง เจอได้ที่นี่ กำลังเสี่ยงที่จะสูญพันธุ์ เพราะการสร้างเขื่อนไปเปลี่ยนระดับน้ำ ทำให้นกไม่สามารถพยากรณ์ได้ว่าจะวางไข่ได้เมื่อไร หรือภาพพิธีกรรมชาวกะเหรี่ยงบนแม่น้ำสาละวินที่แสดงความเคารพต่อแม่น้ำและสิ่งศักดิ์สิทธิ์ เป็นเรื่องจิตวิญญาณ

โครงการ Thai River Series จะมีสารคดีเกี่ยวกับแม่น้ำในประเทศไทย เริ่มที่ภาคเหนือก่อนในปีหน้า 2027 ปีต่อมา 2028 เป็นภาคอีสาน ปี 2029 เป็นภาคตะวันตก ปี 2030 เป็นภาคกลาง ส่วนภาคตะวันออกกับภาคใต้จะเป็นแม่น้ำสายสั้นไหลลงสู่ทะเล พอจบพื้นที่หนึ่งเราจะทำเป็น Coffee Table Book แล้วก็ทำเป็นภาพยนตร์สารคดีสั้น เล่าเรื่องราวชีวิตหรือเนื้อหาของภาคนั้น ๆ

ด้านนอกของงานนี้ SX Sustainability Expo 2026 เรามีนิทรรศการเล่าเรื่องแม่น้ำ 101 อยากให้ทุกคนเข้าใจแล้วมองกลับไปถึงระบบ มองเห็นความสัมพันธ์ของพื้นที่ทั้งหมด ย้อนถามกลับไปสู่คนที่วางนโยบาย กรมชลประทาน กรมประมง ว่าเห็นภาพรวมทั่วประเทศหรือเปล่า เห็นแม่น้ำที่มันเชื่อมโยงกันหรือเปล่า คุยกันบ้างมั้ยว่าเวลาจะตัดถนน ขุดคลอง หรือเพิ่มจำนวนน้ำในอ่างเก็บน้ำ คุยกับนักนิเวศก่อนมั้ยว่าวิถีน้ำในธรรมชาติเป็นอย่างไร พอทุกคนเข้าใจภาพรวมของธรรมชาติ ก็จะหาทางออกร่วมกันจัดการน้ำได้ดีมากยิ่งกว่านี้"

เส้นทางน้ำ คือตัวกำหนดชีวิตเรา

"ในมุมมองของผม น้ำเปลี่ยนแผ่นดิน แผ่นดินเปลี่ยนมนุษย์ แล้วมนุษย์ก็มาเปลี่ยนสายน้ำ แม่น้ำไหลจากที่สูงลงสู่ที่ต่ำ จากภูเขาลงสู่ทะเล พื้นที่ต่าง ๆ ถูกดัดแปลงด้วยการไหลของน้ำ แผ่นดินที่ได้รับน้ำ ทำให้พืชพันธุ์เติบโตขึ้น มนุษย์ก็เข้ามาตั้งถิ่นฐาน แต่ละที่แต่ละจุด มีลักษณะประเทศที่ไม่เหมือนกัน มนุษย์ที่มาอยู่ก็เปลี่ยนสายน้ำ ปัจจุบันนี้มีการทำลายด้วย สุดท้ายมันก็จะย้อนกลับมาที่มนุษย์อยู่ดี มันจะวนเป็นวัฏจักร

เวลาเราพูดถึงสายน้ำกับชีวิต เราจะมองเห็นเป็นภาพเดียวว่า ชุมชนตรงนั้นตรงนี้เป็นยังไง แต่ผมอยากจะให้เห็นภาพกว้างว่าจริง ๆ แล้วมันมีเรื่องของสายน้ำที่มีรสชาติแตกต่างกันด้วย อย่างแม่น้ำท่าจีน ช่วงบนเป็นน้ำจืด ช่วงกลางเป็นน้ำกร่อย"

ดร.ตรงใจ หุตางกูร นักวิจัย ฝ่ายคลังข้อมูลวิชาการ ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) พูดถึงชีวิตกับสายน้ำ

Cr. Kanok Shokjaratkul

"เมื่อดูจากแผนที่ จุดสีเขียวเป็นชุมชนคนไทยพื้นถิ่นที่สมุทรสาคร จุดสีแดงเป็นวัด จุดสีเหลืองเป็นชุมชนชาวจีน มีอยู่ 2 กลุ่ม กลุ่มหนึ่งอยู่ที่ชายฝั่งทะเล อีกกลุ่มหนึ่งอยู่ตามสายน้ำ แม่น้ำท่าจีนจะมีคลองภาษีเจริญ กับคลองดำเนินสะดวก

ที่อำเภอเมืองสมุทรสาคร ตรงท่าฉลอม มหาชัย เป็นจุดสีเหลืองมีชาวจีนเยอะ แล้วก็มีกลุ่มชาวมอญมาอยู่ด้วยเพราะในสมัยรัชกาลที่ 3 ต้องการสร้างป้อมป้องกันการรุกรานจากเวียดนาม มีการเกณฑ์แรงงานต่างเชื้อชาติมาช่วยกันสร้าง พอสร้างเสร็จ ก็พระราชทานที่ให้อยู่แถว ๆ นั้น ก็เลยมีชาวมอญอยู่เยอะ ตรงคลองสุนัขหอน อีกกลุ่มหนึ่ง เรียกว่ากลุ่มบ้านเกาะ ทำประมง ทำเครื่องจักสาน ทำตับจาก เป็นชาวมอญเจ็ดริ้ว

จุดสีน้ำตาลเป็นกลุ่มไทยทรงดำ อาชีพหลักคือทำนา ภาพนี้บอกเรื่องการปรับตัวเข้ากับวิถีของสายน้ำที่เปลี่ยนไปตามน้ำจืด น้ำกร่อย เป็นตัวอย่างเรื่องความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับสายน้ำ"

การปรับตัวกับสายน้ำ

"มนุษย์เรียนรู้ที่จะอยู่กับน้ำ ที่คลาสสิกที่สุดคือ การสร้างบ้านลอยน้ำ หรือ บ้านเรือนแพ ทุก ๆ ปี แม่น้ำเจ้าพระยา คนที่อยู่ตรงอ่างทอง สิงห์บุรี อยุธยา น้ำท่วมหมด

สุโขทัย เป็นเมืองที่มีการปรับตัวเกี่ยวกับน้ำมาก เพราะแม่น้ำยม น้ำจะหลากมาก ตัวอำเภอเมืองสุโขทัยน้ำท่วมทุกปี ที่ริมแม่น้ำยมจะสร้างกำแพงสูงขนานเป็นแนวกั้นน้ำ สุโขทัย ไม่เหมาะกับการตั้งถิ่นฐานริมแม่น้ำ ในอดีต เมืองเก่าสุโขทัยจะอยู่ห่างไป 11 กิโลเมตร  เพราะสองปัจจัย 1.ความเชื่อเรื่องสิ่งศักดิ์สิทธิ์ ข้างหลังต้องเป็นภูเขา  2. เส้นแนวถนนเป็นพื้นที่ลุ่มต่ำ ถ้าน้ำมาก็ท่วมหมด สันนิษฐานว่าตรงนี้เรียกว่าทะเลหลวง ทะเลคือห้วงน้ำ เป็นคำเขมรโบราณ หลวงแปลว่าใหญ่ ก็คือห้วงน้ำใหญ่ บารายคือสระน้ำ เป็นระบบชลประทานในอดีต

จากข้อมูลโบราณคดีเราพบว่า ระหว่างเขาหลวงกับเมืองสุโขทัยจะมีคันกั้นน้ำเยอะแยะ เพราะน้ำจากภูเขามันไหลลงมาต้องมีการเบี่ยงน้ำให้ออกข้าง ๆ ให้หมด ถนนพระร่วง ที่เริ่มจากสุโขทัยถึงกำแพงเพชร ก็เป็นรูปแบบหนึ่งของคันกั้นน้ำ แล้วก็ใช้เป็นถนนด้วย ความสัมพันธ์ระหว่างสายน้ำกับคน แยกไม่ได้ อยู่ที่ว่าเราจะพูดถึงในมิติไหนเวลาตอนไหน นี่เป็นตัวอย่างจากสุโขทัย

ตัวอย่างของ อยุธยา อยุธยาไม่มีภูเขา เป็นที่ราบภาคกลางตอนล่าง ฤดูน้ำหลากน้ำท่วมเยอะ ต้องดัดแปลงน้ำ ทำให้น้ำออกไปเร็วที่สุด มีการขุดคลองหลายครั้ง มีการเชื่อมเส้นทางจากลพบุรีลงมาถึงอยุธยาให้เร็วที่สุด ในแผนที่ตรงไหนที่เป็นเส้นตรงยาว ๆ มนุษย์ขุดหมด เพื่อให้เดินทางได้แล้วก็ระบายน้ำออก"

กรุงเทพฯ ในอดีตเป็นหุบเขา

"ตรงจุดที่เรานั่งเสวนากันอยู่นี้ เรียกว่าที่ราบภาคกลางตอนล่าง เมื่อ 20,000 ปีที่แล้ว โลกเราเป็นยุคน้ำแข็ง พื้นที่ตรงนี้เป็นหุบเขาลึกลงไปเป็นที่ราบ น้ำทะเลต่ำกว่าปัจจุบัน 120 เมตร อ่าวไทยทั้งหมดเป็นแผ่นดินเชื่อมต่อไปถึงเกาะชวา เรียกว่า แผ่นดินซุนดา (Sundaland)

หลังจาก 20,000 ปี น้ำแข็งละลาย ระดับน้ำทะเลก็ค่อย ๆ สูงขึ้น จน 8,400 ปีที่แล้ว น้ำทะเลขึ้นไปถึงอ่างทองและสุพรรณบุรี หลังจากนั้นค่อย ๆ ลดระดับลงมา ตะกอนจากแม่น้ำค่อย ๆ ไหลลงมา เกิดเป็นแนวป่าชายเลน พัฒนามาเรื่อย ๆ จนเป็นที่ราบในปัจจุบัน สะท้อนให้เห็นว่า สายน้ำสร้างแผ่นดิน แผ่นดินสร้างมนุษย์และการตั้งถิ่นฐาน

นอกจากมิติกายภาพแล้ว สายน้ำยังมีมิติด้านจิตวิญญาณและความเชื่ออีกด้วย เช่น ประเพณีลอยกระทง ในอดีตสมัยอยุธยาช่วงเดือน 12 จะมีพิธีกรรมทางราชสำนักที่เรียกว่า พิธีไล่ชล หรือ ไล่น้ำ เพื่อสร้างขวัญกำลังใจและขอให้น้ำลดลงก่อนที่ข้าวในนาจะเน่าเสีย

ปัจจุบัน สภาพภูมิอากาศและภัยธรรมชาติรุนแรงขึ้น เรากำลังเข้าสู่ยุค แอนโทรโปซีน (Anthropocene) ที่กิจกรรมของมนุษย์ส่งผลกระทบและเปลี่ยนแปลงระบบนิเวศอย่างมหาศาล ทั้งน้ำท่วมขัง ฝุ่น PM 2.5 ภัยธรรมชาติต่าง ๆ

การเอาชนะธรรมชาติเป็นเรื่องที่เป็นไปไม่ได้ การกั้นน้ำหรือบังคับน้ำแบบเดิมอาจใช้ไม่ได้ผล สิ่งสำคัญที่สุดคือการตระหนักรู้ การเรียนรู้ที่จะปรับตัว อยู่ร่วมกับน้ำ และการเตรียมพร้อมรับมือภัยพิบัติอย่างมีประสิทธิภาพ

ทุก ๆ สาย เส้นของน้ำ คือการกำหนดทิศทางของประเทศ ประเทศเราใช้แม่น้ำเป็นตัวขับเคลื่อน ทั้งเรื่องของพลวัต เรื่องของชีวิต เรื่องของสังคม เรื่องของเศรษฐกิจต่าง ๆ ถ้าเราดูแลแม่น้ำไม่ดี มันก็พอจะเดาได้ว่าอนาคตประเทศจะเป็นยังไง แต่ถ้าเรารักษาสายน้ำให้ดี เราก็จะเดาได้หรือทำนายได้ว่าอนาคตเราจะเป็นยังไง เส้นทางน้ำคือตัวกำหนดชีวิตเรา"

Cr. Kanok Shokjaratkul

Cr. Kanok Shokjaratkul