วิเคราะห์เจาะลึก NAZA ภาพยนตร์สารคดีของผู้กำกับอิสราเอล เจ้าของรางวัล ‘ขวัญใจคณะกรรมการ’ จากเทศกาลภาพยนตร์เมืองเวนิส ประจำปี 2026
KEY POINTS
- เจาะลึกภาพยนตร์สารคดี "NAZA" เจ้าของรางวัลขวัญใจคณะกรรมการ เทศกาลภาพยนตร์เมืองเวนิส ประจำปี 2026
- เปิดโปงปฏิบัติการของกองทัพอิสราเอลที่ใช้รหัส "NAZA" เป็นตัวเลขกำหนดจำนวนพลเรือนผู้บริสุทธิ์ที่อนุญาตให้สังหารได้ เพื่อกำจัดเป้าหมายศัตรูเพียงหนึ่งราย
- เนื้อหาหลักมาจากการสัมภาษณ์ทหารอิสราเอล 24 นาย ที่เปิดเผยถึงยุทธการ "ไล่ฆ่าล่าแต้ม" ซึ่งมองการสังหารพลเรือนผู้บริสุทธิ์เป็นความเสียหายที่ยอมรับได้ในการบรรลุเป้าหมาย
ขณะที่เทศกาลภาพยนตร์นานาชาติเมืองเวนิส ปี 2026 ครั้งที่ 83 กำลังจะฤกษ์งามยามดีเริ่มพิธีเปิดกันในอีก 9 วัน ประธานผู้จัดงานก็ลั่นคำประกาศในวันที่ 24 สิงหาคม ว่า ในบรรดาหนังที่ประกาศชื่อไปแล้ว 20 เรื่อง ที่จะมาประกวดชิงรางวัล ‘สิงโตทองคำ’ กันในปีนี้ จะยังมี ‘คู่แข่ง’ ปริศนา เป็นงานสารคดีเพิ่มเข้ามาอีกหนึ่งชื่อ
นั่นก็คือ NAZA ของสองคู่หูผู้กำกับชาวอิสราเอล Yuval Abraham และ Rachel Szor ซึ่งเคยร่วมกันสร้างผลงานเรื่อง No Other Land เมื่อปี 2024 และคว้ารางวัลออสการ์สาขาหนังสารคดียอดเยี่ยมประจำปีได้สำเร็จ
พร้อมด้วยเกร็ดข้อมูลว่าสารคดีชิ้นใหม่ชื่อ NAZA นี้ มีสื่อหนังสือพิมพ์หัวใหญ่อย่าง The Guardian แห่งสหราชอาณาจักรเป็นโต้โผ ร่วมทีมอำนวยการสร้างโดยผู้กำกับดัง Jonathan Glazer ซึ่งเคยส่งให้หนังเรื่อง The Zone of Interest (2023) คว้ารางวัลออสการ์สาขาภาพยนตร์นานาชาติยอดเยี่ยมมาก่อนแล้ว ร่วมกับค่าย James Wilson Films
โดยทีมงานของหนังจะตั้งแถวถ่ายรูปและทักทายผู้ชมบนพรมแดง ณ Sala Grande บนเกาะลิโด ในวันพฤหัสบดีที่ 10 กันยายน จนคนที่ติดตามเทศกาลอย่างใกล้ชิด ยังอดประหลาดใจไม่ได้ เพราะเทศกาลเวนิสไม่ใคร่จะเติมหนังเรื่องไหนเข้ามาในโปรแกรมโดยเฉพาะในสายประกวดอย่างง่าย ๆ ประกาศรายชื่อล่วงหน้าแล้วก็ลากันไปเตรียมงาน ส่วนผู้ชมก็วางแผนการเดินทางกันได้ ไม่ต้องหวังว่าจะมีเรื่องไหนมาเพิ่มอีก!
แต่พอได้ sneak preview ผ่านเนื้อหาย่อของหนังที่ประกาศออกมาพร้อมกัน ทุกคนก็เข้าใจทุกอย่างโดยพลันว่าทำไมเทศกาลจึงได้ ‘อั้น’ หนังเรื่องนี้ ไม่ยอมประกาศให้ผู้ที่ติดตามทราบข่าวกันในโอกาสแรก
เพราะ NAZA เป็นงานสารคดีที่ตีแสกหน้ารัฐบาลอิสราเอลกันอย่างไม่ไว้หน้า เนื้อหาระบุว่า เป็นการ “บันทึกภาพบนดาดฟ้าอาคารยามรัตติกาล ณ ย่านนครเทลอาวีฟ ด้วยการ brief คำถามให้ทหารโจมตีที่ทางอิสราเอลส่งไปไล่ล่าข้าศึกชาวปาเลสไตน์ ในพื้นที่ฉนวนกาซา อธิบายสูตรคำนวณการฆ่าว่าสามารถมีผู้เสียชีวิตได้เท่าไหร่ในการโจมตีแต่ละครั้ง และพวกเขาตั้งวางกลยุทธ์ต่าง ๆ ไว้อย่างไรในการกำจัดข้าศึกให้ได้มากที่สุด!”
อ่านถึงบรรทัดนี้แล้วทุกคนย่อมรู้สึกสะดุดในทันที โอ้โห! สารคดีที่กำกับโดยสองผู้กำกับอิสราเอล เชิญทหารฝั่งอิสราเอลมาประจานหัวใจยักษ์มารของรัฐบาล ที่สามารถสังหารชีวิต ‘ผู้บริสุทธิ์’ นับร้อยนับพัน แลกกับ ‘เป้า’ ที่หมายมั่นเพียงแค่หนึ่งราย!
การจัดฉายสารคดีเรื่อง NAZA ในสายประกวดหลัก จึงเป็นอะไรที่สุ่มเสี่ยงนักที่จะไปกระทบความรู้สึกอันละเอียดอ่อนของใคร ๆ ในเวทีนานาชาติที่ใฝ่ฝันถึงการประกวดประชันงานศิลปะอย่างสันติ และเหมือนเป็นการตำหนิรัฐบาลอิสราเอลกันแบบกลาย ๆ ว่าช่างกระหายสงครามและแก้ปัญหาด้วยความรุนแรงต่อเพื่อนมนุษย์ร่วมโลกอย่างอำมหิตและโหดเหี้ยม!
หากมีเวลาให้เตรียมนานเกินไปก็อาจจะมีใครลุกขึ้นมาประท้วง ไม่ยอมให้ร่วมฉาย การตัดสินใจออกมาแพร่งพรายเรื่องนี้ก่อนเส้นตายเบิกม่านเทศกาลเพียงแค่ 9 ราตรี จึงน่าจะเป็นวิธีที่เหมาะสมที่สุดแล้วกับสถานการณ์อันสุ่มเสี่ยงเช่นนี้ ทั้งยังมีประโยชน์ในการพิทักษ์รักษาสวัสดิภาพและความปลอดภัยให้กับผู้กำกับที่อาจจะโดนรัฐบาลหมายหัวทั้งสองอีกด้วย!
ซึ่งการประกาศเปิดตัวอันล่าช้าก็ส่งอานิสงส์ให้หนังเรื่องนี้เป็นที่ฮือฮารอชมกันตั้งแต่ยังไม่เริ่มเทศกาล โดยเมื่อหนังได้เบิกม่านรอบสื่อไปในเช้าวันที่ 10 กันยายน ตามกำหนดการ NAZA ก็เป็นงานสายประกวดที่ได้รับการกล่าวขวัญวิพากษ์วิจารณ์อย่างเซ็งแซ่มากที่สุด
โดยจุดที่ได้รับเสียงชื่นชมมาก คือความกล้าหาญในการเชิญทหารโจมตีฝ่ายปาเลสไตน์ทางไกลจากกองทัพมาจับเข่าคุยกันหน้ากล้องยามราตรี แฉปฏิบัติการสุดโหดเหี้ยมที่ฝ่ายรัฐบาลอิสราเอลกระทำต่อพลเรือนผู้บริสุทธิ์ในฉนวนกาซาอย่างท้าทายยิ่ง
แต่หลายเสียงก็ยังติงว่าเนื้อหายังมีความซ้ำไปซ้ำมาจนเกินไป และผู้กำกับวางตัวเป็นเจ้าภาพการสนทนาได้อย่างน่าเคารพแล้วหรือไม่ โต้แย้งกันด้วยความน่าสนใจ กลายเป็นหนังที่ชวนให้ถกอภิปรายกันอย่างกว้างขวาง
สองวันต่อมา สารคดีเรื่อง NAZA ก็สร้างกระแสได้อีกครั้ง เมื่อคณะกรรมการตัดสินรางวัลสายประกวดหลักของเทศกาล ประกาศให้งานสารคดีเรื่องนี้ได้รับรางวัล Special Jury Prize หรือ ขวัญใจคณะกรรมการ เป็นงานที่โดดเด่นท่ามกลางหนังสายประกวดรวมทั้งสิ้น 21 เรื่อง ที่คว้ารางวัลติดไม้ติดมือกลับบ้าน
และแน่นอนว่าการประสบความสำเร็จของสารคดีเรื่องนี้ในเวทีเทศกาลเวนิส ย่อมทำให้กองทัพอิสราเอลต้องร้องกรี๊ด ปัดป้องความผิดพร้อมกล่าวว่าหนังเรื่องนี้บิดเบือนข้อมูลความจริงโดยผู้ทรยศชาติ ประกาศว่าจะถอนสัญชาติอิสราเอลจากผู้กำกับทั้งสองให้สิ้นอาการจองหองพองขนต่อกองทัพและรัฐบาล ซึ่งหลังเทศกาล ผู้กำกับ Yuval Abraham และ Rachel Szor ก็ยังไม่กล้าเดินทางกลับบ้าน และต้องหลบไปกบดานอยู่ที่สหราชอาณาจักร
เนื้อหาหลักใน NAZA คือการเชิญทหารหน่วยโจมตีระยะไกลจำนวน 24 รายที่บางส่วนใช้เทคโนโลยี AI ช่วยในการโจมตีข้าศึกฝ่ายปาเลสไตน์ โดยแต่ละครั้งทางกองทัพจะมอบหมายตัวเลข NAZA มาให้
เป็นยอดจำนวนที่หมายความว่า ในการกำจัดข้าศึกหนึ่งราย สามารถมีความเสียหายของชีวิตพลเรือนผู้บริสุทธิ์ได้เท่าไหร่ จะ 10 ราย 20 ราย หรือ 500 ราย ก็ว่ากันไป ขอให้สามารถกำจัดศัตรูได้ก็เป็นพอ!
เพียงได้ฟังข้อนิยามของชื่อหนังว่า NAZA คืออัตราของตัวเลขใด ผู้ชมทั้งโรงก็ถึงกับใจสลายว่า แล้วทำไมผู้บริสุทธิ์จำนวนนับร้อย ๆ จะต้องตายเพียงเพื่อสังหารเจ้าหน้าที่ทหารฝ่ายตรงข้ามเพียงแค่หนึ่งนาย แบบนี้ไม่ควรเรียกว่าสงคราม แต่ควรนิยามให้เป็นการ ‘ก่อการร้าย’ จากฝีมือของผู้ที่ได้ชื่อว่าเป็น ‘ฝ่ายรัฐบาล’!
เกือบตลอดความยาวหนัง เป็นการตั้งกล้องถ่ายทำจากดาดฟ้าอาคาร กลางเมืองเทลอาวีฟ ในยามรัตติกาล สถานปฏิบัติงานหลักของกระทรวงกลาโหมในสงครามครั้งนี้ โดยผู้กำกับ Yuval Abraham จะเชิญทหารอาสาทีละนาย มานั่งจับเข่าบรรยายถ่ายทอดยุทธการประหารพลเมืองผู้บริสุทธิ์ของกองทัพอิสราเอลที่พวกเขาเคยลงมือ โดยถืออุดมการณ์ว่าพลเมืองอีกด้านของเขตฉนวนกาซา ถือว่าเป็นศัตรูคู่อาฆาตของชาติอิสราเอลทั้งหมด!
ในขณะที่คนสัมภาษณ์คือ Yuval Abraham จะได้แสงจากตามตึกอาคารส่องผ่านบนใบหน้าให้เห็นว่าเป็นใครอยู่เสมอ นำเสนอภาพ ‘อสมมาตร’ ของคู่สนทนา ที่ฝ่ายหนึ่งไม่อาจเปิดเผยใบหน้า ในขณะที่ผู้ตั้งข้อปุจฉา สามารถแสดงตัวตนท่ามกลางความมืดมนอนธกาลของฉากหลังได้อย่างทรงเกียรติ!
ผู้กำกับ Yuval Abraham และ Rachel Szor ละเอียดกับการวางข้อกำหนดในการถ่ายทำ เพื่อให้หนังนำเสนอเนื้อหาออกมาในลักษณะลีลาที่เรียกร้องหาสันติภาพและความชอบธรรมมากที่สุด
กล้องยังพยายามรักษาความเป็น ‘มนุษย์’ ของ subject ผู้ยอมเสี่ยงภัย เปิดโอกาสให้พวกเขาได้เล่า โดยไม่เข้าไปท้วงทักตัดสิน นั่งคุยกันอย่างเอกเขนกเหมือนเพื่อนที่ชวนกันกินมื้อค่ำด้วยกันแบบเบา ๆ ด้วยระยะที่สามารถเข้าไปตบบ่าสัมผัสกายากันได้
เป็น ‘มนุษย์สองนาย’ ที่กำลังสนทนา โดยไม่มีแบ่งขวาแบ่งซ้าย ปล่อยให้พวกเขาได้ระบายทุก ๆ ทัศนคติโดยไม่พิพากษา ในมือมีกระดาษ ดินสอ หรือปากกา คอยวาดรูปให้ผู้ชมดูว่า สถานการณ์การโจมตีมีหน้าตาเป็นอย่างไร
โดยจุดที่ชวนให้สะเทือนมากที่สุดคือ รัฐบาลอิสราเอล บีบบังคับให้พวกเขาต้องไล่ล่าข้าศึกผู้บงการจากฝ่ายปาเลสไตน์ด้วยการไล่เก็บแต้ม แถมยังอนุญาตให้ ‘สังหาร’ พลเมือง ณ ตำแหน่งใกล้เคียงได้ไม่ว่าจะเป็นเด็กหรือผู้ใหญ่
เป้าหมายระยะไกลอาจเป็นคุณพ่อผู้มีตำแหน่งในชนชั้นปกครองที่ต้องกำจัดไม่ให้เหิมเกริมได้ ทว่าหากใต้ชายคานั้นมีบุตรชายหรือบุตรสาวผู้เยาว์วัย ก็ต้องถือว่าเป็นลูกในไส้ของศัตรูผู้ไม่สมควรจะมีชีวิตอยู่เพื่อดูโลก!
โศกนาฏกรรมอันสุดระยำจึงเหยียบย่ำสำนึกแห่ง ‘มนุษยธรรม’ ว่ามิใช่เรื่องที่จำเป็นจะต้องมาตอแย ขอแค่จำกัดข้าศึกศัตรูได้ พลเรือนจะล้มตายไปมากน้อยแค่ไหนก็ไม่เห็นจะต้องใส่ใจตราบใดที่พลเรือนเหล่านั้น มิได้มีสัญชาติเดียวกันกับเรา!
สารคดีเรื่องนี้จึงยังแอบมีท่าที ‘ตัดสิน’ ให้เห็นอยู่ประปราย ก็ในเมื่อ NAZA มีผู้กำกับที่เป็น ‘มนุษย์’ อยู่เบื้องหลังการถ่ายทำ มันก็จำต้องมี ‘อารมณ์’ มาผสมให้รู้สึก ‘แกว่ง’ กันบ้าง ซึ่งถ้าเลือกเขียน prompt สั่ง AI ทำให้ เราก็จะได้ผลลัพธ์เป็นอีกอย่าง ที่รับรองได้เลยว่าจะมีความแตกต่างโดยเฉพาะในด้านความเปราะบางแห่งหัวใจมนุษย์!
จุดที่หลาย ๆ คนติงว่าสิ่งที่หนังถ่ายทอดตลอดความยาว ยังสืบสาวด้วยข้อมูลปากคำที่ออกจะซ้ำ ๆ กันในหมู่ทหารผู้กล้าท้ากองทัพทั้ง 24 นาย ก็คงสามารถตอบได้ว่ามันทั้ง ‘ใช่’ และ ‘ไม่ใช่’
จริงอยู่ที่ทหารหลายนายให้การด้วยปฏิบัติการที่มาจากคำสั่งชุดเดียวกัน แต่แต่ละวีรกรรมนั้นมันกลับมีรายละเอียดที่ชวนสยดสยองมากขึ้น ๆ ทั้งยังยืนยันถึงความอำมหิตเลือดเย็นของผู้เป็นแม่ทัพบังคับบัญชาการ ไม่มีทหารคู่ใดให้สารแบบซ้ำกันตรง ๆ หากยังลงรายละเอียดที่เผยด้านมืดอันน่าตกใจได้ในทุก ๆ คำสารภาพ
หากส่วนที่ฟ้องถึงความหยาบช้ามากที่สุดของสงครามในครั้งนี้ ก็คือส่วนสรุปที่เผยให้เห็นภาพหัวใจอันแหลกสลายของผู้เป็นบิดา ที่กลับมาร่ำร้องเรียกหาลูก ๆ ในซากตึกจากแรงระเบิดแสวงเป้าด้วยน้ำตาคลอเบ้า พร้อมถ้อยคำตัดพ้อว่าทำไมบุตรชายคนโตของเขาช่างโง่เขลา ไม่ดูแลน้อง ๆ ให้ดี ๆ ในฐานะเป็นพี่ โดยที่ไม่ได้กล่าวโจมตีฝ่ายก่อการที่ทุก ๆ บ้านก็รู้ดีว่าเป็นใคร . . . ไม่มีเลยสักหนึ่งคำ!
ซึ่งฉากสั้น ๆ นี่เองที่ทำให้ผู้ชมหลาย ๆ คนต้องรู้สึกสะเทือนใจอย่างรุนแรง หากอีกแพร่งมันก็ทำให้ทุกอย่างที่ผู้กำกับทั้งสองปูวางเอาไว้อย่างดีที่จะมาเพื่อรับฟังเรื่องราววงในโดยปล่อยให้ผู้ชมได้ตัดสินจากการฟังด้วยหูดูด้วยตาตนเอง ต้องโคลงเคลงจากเจตนารมณ์เดิมไป ด้วยการใส่ภาพความสูญเสียเข้ามาตรง ๆ เหมือนหนังเองก็ไม่รู้ว่าจะหาทางลงอย่างไร
เพราะหากไม่มีภาพบาดตาบาดใจ หนังทั้งเรื่องก็จะดำเนินไปด้วยบรรยากาศที่ออกจะ monotone โหนด้วยอารมณ์เดียว จึงต้องหักเลี้ยวด้วยการ build drama เป็นเนื้อหาในตอนจบ
หากทั้งนี้ทั้งนั้น NAZA ก็ได้กลายเป็นขวัญใจผู้ชมคอหนังสายรางวัลเทศกาลและผู้ชื่นชมงานสารคดีที่เล่าเหตุการณ์ร่วมสมัย จนมีผู้สนใจซื้อสิทธิ์ไปฉายในหลาย ๆ ประเทศ รวมทั้งประเทศไทย และดูทรงแล้วก็น่าจะไปได้ไกลถึงขั้นได้เข้าชิงรางวัลออสการ์ในหลาย ๆ สาขา ไม่เฉพาะแค่ส่วนหนังสารคดี!
