หนุมาน นางสุพรรณมัจฉา มัจฉานุ พระอภัยมณี และนางเงือก ตัวละครจากวรรณคดีไทยที่คุ้นเคย ถูกนำมาถ่ายทอดเป็นประติมากรรมประดับพระเมรุมาศ ในงานพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เพื่อสื่อถึงพระราชกรณียกิจด้านการอนุรักษ์และสืบสานศิลปวัฒนธรรมไทย
เมื่อวันที่ 16 พฤศจิกายน 2569 นายพนมบุตร จันทรโชติ อธิบดีกรมศิลปากร นำสื่อมวลชนและกลุ่มนักวิชาการเข้าชมการจัดสร้างพระเมรุมาศและสิ่งปลูกสร้างประกอบพระเมรุมาศ ณ มณฑลพิธีท้องสนามหลวง พร้อมเผยแนวคิดการออกแบบและรายละเอียดงานศิลปกรรมตามหลักวิชาการและโบราณราชประเพณี
หนึ่งในรายละเอียดที่น่าสนใจคือการนำตัวละครจากวรรณคดีไทยมาสร้างสรรค์เป็นประติมากรรมประดับพระเมรุมาศ อาทิ พระรามและมารีศจากเรื่องรามเกียรติ์ หนุมาน นางสุพรรณมัจฉา และมัจฉานุ จากตอนศึกไมยราพ รวมถึงพระอภัยมณีและนางเงือก จากวรรณคดีเรื่องพระอภัยมณี
ทั้งนี้ ตามโบราณราชประเพณี การจัดงานพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพกษัตริย์และพระบรมวงศานุวงศ์ไทย ส่วนของพระเมรุมาศจะถูกประดับด้วยประติมากรรมสัตว์หิมพานต์ เพื่อจำลองพระเมรุมาศให้เป็นดั่งเขาพระสุเมรุ
แต่การจัดงานพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ในครั้งนี้ ได้มีการนำตัวละครจากวรรณกรรมต่างๆ มาประดับแทน อาทิ
- พระราม - มารีศ จากเรื่องรามเกียรติ์ ตอน มารีศต้องศรพระราม
- หนุมาน - นางสุพรรณมัจฉา - มัจฉานุ จากเรื่อง รามเกียรติ์ ตอน ศึกไมยราพ
- พระอภัยมณี - นางเงือก จากเรื่อง พระอภัยมณี
เพื่อน้อมรำลึกถึงพระมหากรุณาธิคุณของสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง ที่ทรงมีพระราชปณิธานในการฟื้นฟูโขนไทยให้กลับมารุ่งเรืองและได้รับความนิยมอย่างต่อเนื่อง จนองค์การยูเนสโกขึ้นทะเบียนเป็น “มรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ของมวลมนุษยชาติ” ในปี พ.ศ. 2561
นอกจากงานประติมากรรมที่สะท้อนเรื่องราวจากวรรณคดีแล้ว การออกแบบพระเมรุมาศยังยึดตามคติภูมิจักรวาลและโบราณราชประเพณี โดยองค์พระเมรุมาศเป็นอาคารจัตุรมุขเครื่องยอดมงกุฎแปลง มีหลังคาซ้อน 7 ชั้นเชิงกลอน เทียบเคียงกับพระมหาปราสาทในพระบรมมหาราชวัง เพื่อถวายพระเกียรติยศสูงสุด
ส่วนการวางผังโดยรอบจำลองแนวคิดเขาพระสุเมรุซึ่งเป็นศูนย์กลางจักรวาล แวดล้อมด้วยลานประทักษิณและอาคารประกอบที่สื่อถึงเขาสัตบริภัณฑ์และมหานทีสีทันดร ขณะที่ฐานรอบพระเมรุมาศออกแบบเป็นสระบัว สื่อถึงสระโบกขรณี มีการปลูกบัวทั้ง 4 สระ และประดับประติมากรรมสัตว์หิมพานต์ตระกูลหงส์
ทั้งนี้ ภายในมณฑลพิธี เขตรั้วราชวัตรพระเมรุมาศ ประกอบด้วย พระเมรุมาศ พระที่นั่งทรงธรรม อาคารประกอบพระเมรุมาศ ได้แก่ ศาลาลูกขุน ทิม ทับเกษตร พลับพลายกสนามหลวง การตกแต่งภูมิทัศน์และประติมากรรมประดับพระเมรุมาศ
โดยกรมศิลปากรได้รับมอบหมายจากรัฐบาลในการออกแบบและก่อสร้างพระเมรุมาศ และสิ่งปลูกสร้างประกอบพระเมรุมาศถวายพระเพลิงพระบรมศพ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ซึ่งเป็นไปตามแผนการดำเนินงานและกรอบเวลาที่กำหนดไว้ โดยมีกรอบแนวความคิดหลักในการออกแบบ ดังนี้
รูปแบบโดยรวม
การวางผังพระเมรุมาศและอาคารประกอบหลังต่าง ๆ เป็นการออกแบบตามโบราณราชประเพณี โดยจำลองรูปแบบตามคติภูมิจักรวาล มีองค์พระเมรุมาศตั้งอยู่บนฐานชั้นชาลายกสูงซ้อนชั้นเป็นอาคารประธาน แทนเขาพระสุเมรุอันเป็นแกนหลักของจักรวาลที่สถิตของเทพยดา ณ สวรรค์ชั้นต่าง ๆ เป็นลำดับชั้นสูงขึ้นไป
แวดล้อมด้วยลานประทักษิณและอาคารประกอบ ซึ่งหมายถึงเขาสัตบริภัณฑ์ และมหานทีสีทันดรที่อยู่ล้อมรอบเขาพระสุเมรุ การวางผังและออกแบบงานภูมิสถาปัตยกรรม มีวัตถุประสงค์เพื่อให้พึ้นที่สามารถรองรับการใช้งานได้อย่างครบถ้วนสมบูรณ์ถูกต้องตามโบราณราชประเพณี และสื่อความหมายถึงสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง
ส่วนฐานรอบพระเมรุมาศมีลักษณะเป็นสระบัวล้อมรอบพระเมรุมาศ สื่อความหมายถึง “สระโบกขรณี” ภายในสระปลูกบัวเต็มทั้ง 4 สระรอบฐานพระเมรุมาศ และประดับด้วยสัตว์หิมพานต์ตระกูลหงส์
การถวายพระเกียรติยศสูงสุด
องค์พระเมรุมาศเป็นอาคารจัตุรมุขเครื่องยอดมงกุฎแปลง ตามอย่างเครื่องศิราภรณ์ของเจ้านาย ประกอบด้วยชั้นหลังคาซ้อน 7 ชั้นเชิงกลอน เทียบได้กับจำนวนชั้นเชิงกลอนของพระมหาปราสาทในพระบรมมหาราชวัง เป็นการแสดงถึงการถวายพระเกียรติยศอย่างสูงสุดแด่พระผู้ทรงดำรงฐานะทั้งพระบรมราชินีนาถและพระบรมราชชนนีแห่งพระมหากษัตริย์
ทั้งนี้ กรมศิลปากรได้ประสานความร่วมมือกับคณะกรรมการฝ่ายต่าง ๆ ทำให้การดำเนินการเป็นไปด้วยความเรียบร้อย เหมาะสม เป็นไปตามโบราณราชประเพณี และสมพระเกียรติยศทุกประการ





