ลมร้อนของเดือนเมษายนอาจชวนให้หลายคนนึกถึงการพักผ่อนริมชายหาด แต่สำหรับภูเก็ตในปีนี้ บรรยากาศของเมืองกลับอบอวลไปด้วยมวลของความคิดสร้างสรรค์ที่ลุ่มลึกกว่านั้น มหกรรมศิลปะร่วมสมัยนานาชาติ Thailand Biennale, Phuket 2025 กำลังเดินทางเข้าสู่ช่วงโค้งสุดท้ายอย่างเป็นทางการแล้ว นี่คือห้วงเวลาสำคัญที่เราจะได้เห็นภูเก็ตสลัดภาพจำของเมืองท่องเที่ยวตากอากาศ เพื่อสวมบทบาทใหม่ในการเป็นพื้นที่แห่งศิลปะร่วมสมัย พื้นที่ของการตั้งคำถาม และการเรียนรู้ร่วมกัน ภายใต้แนวคิดหลักที่ชวนขบคิดอย่าง “นิรันดร์ [กัลป์]” (Eternal [Kalpa]) ก่อนที่งานทั้งหมดจะรูดม่านปิดฉากลงในวันที่ 30 เมษายน 2569 นี้
ตลอดหลายเดือนที่ผ่านมา เทศกาลนี้ไม่ได้จำกัดงานศิลปะให้อยู่แค่ในแกลเลอรีสี่เหลี่ยม แต่ศิลปินทั้งไทยและต่างชาติได้เปลี่ยนเกาะภูเก็ตให้กลายเป็นผืนผ้าใบขนาดใหญ่ และนี่คือพิกัดสำคัญกว่า 20 จุดทั่วทั้งเกาะ ซึ่งถูกร้อยเรียงไว้ใน 3 เส้นทางหลักที่ผู้รักศิลปะและนักเดินทางไม่ควรพลาด
เมืองเก่าเล่าใหม่ ศิลปะในจังหวะชีวิตชุมชน
การเดินทางเพื่อทำความเข้าใจคำว่า "นิรันดร์ [กัลป์]" เริ่มต้นได้ดีที่สุดในย่านเมืองเก่าและใจกลางเมืองภูเก็ต ในเส้นทาง Heritage & City Vibes นี้ ผลงานศิลปะแบบเฉพาะพื้นที่ (site-specific) ไม่ได้ทำตัวแปลกแยกออกจากบริบทแวดล้อม แต่ค่อยๆ แทรกซึมเข้าไปอยู่ท่ามกลางสถาปัตยกรรมเก่าแก่และถนนสายมรดกอย่างเป็นธรรมชาติ ผู้ชมจะได้สัมผัสงานศิลปะในสถานที่ซึ่งมีความหมายทางจิตวิญญาณและประวัติศาสตร์ของชุมชน ไม่ว่าจะเป็น หอศิลป์ร่วมสมัยภูเก็ต, โรงหนังเพิร์ล, เพิร์ลโบว์ล, ธนาคารกรุงเทพพาณิชย์การ, บ้านเทอร์เทิลภูเก็ต, หยี่เต้งคอมเพล็กซ์, ดีซี ภูเก็ตทาวน์ และศาลเจ้าจุ้ยตุ่ย
พื้นที่เหล่านี้ถูกตีความใหม่ผ่านสายตาของศิลปินร่วมสมัยระดับแนวหน้า เราจะได้เห็นผลงานอันทรงพลังของ เมลาติ ซูร์โยดาร์โม, โอ๊ต มณเฑียร และ ไทกิ ศักดิ์พิสิษฐ์ ที่เนรมิตให้พื้นที่โรงหนังเพิร์ลมีชีวิตชีวาขึ้นมาอีกครั้ง ขณะที่ ทาลอย ฮาวินี และ อู๋ เจิง ได้ฝากร่องรอยไว้ที่ธนาคารกรุงเทพพาณิชย์การ ส่วน ปรัชญา พิณทอง เลือกสื่อสารผ่านพื้นที่หยี่เต้งคอมเพล็กซ์ ร่วมด้วยงานของ ริวเอะ นิชิซาวะ ณ หอศิลป์ร่วมสมัยภูเก็ต และผลงานของ อารยา ราษฎร์จำเริญสุข ณ ดีซี ภูเก็ตทาวน์ ทุกชิ้นงานบนเส้นทางนี้ล้วนชวนให้เรามองประวัติศาสตร์ของย่านเมืองเก่าด้วยมุมมองที่เปลี่ยนไปจากเดิม
ศิลปะนอกเมือง บทสนทนาลึกซึ้งระหว่างมนุษย์และธรรมชาติ
เมื่อขยับขยายเส้นทางออกจากความวุ่นวายของตัวเมือง เส้นทาง Beyond the City, where Art Meets Nature จะพาเราเข้าไปสำรวจภูมิทัศน์ทางธรรมชาติและพื้นที่ชุมชนรอบนอก งานศิลปะในเส้นทางนี้หยั่งรากลึกลงไปในวัฒนธรรมท้องถิ่น ระบบนิเวศ และรอยต่อระหว่างวิถีชีวิตมนุษย์กับสิ่งแวดล้อม สถานที่จัดแสดงล้วนมีเรื่องราวเฉพาะตัวและสะท้อนบริบทของภูเก็ตได้อย่างเฉียบคม อาทิ โรงแรมเมลโล พิลโล, บ้านหลังแรกของหลวงอำนาจนรารักษ์, ศาลเจ้ากะทู้, สวนสาธารณะลานกีฬากะทู้ (โรงเหล้าเก่า), เหมืองเจ้าฟ้า และจุดชมวิวระดับประเทศอย่างแหลมพรหมเทพ
ศิลปินได้เปิดบทสนทนาระหว่างศิลปะและบริบทแวดล้อมได้อย่างน่าทึ่ง ไฮไลต์ที่ต้องไปเยือนคือผลงานของ แอนดรูว์ โธมัส หวง ที่ศาลเจ้ากะทู้ และงานของ ลุอานา วิทรา บริเวณสวนสาธารณะลานกีฬากะทู้ ซึ่งอดีตเคยเป็นโรงเหล้าเก่า รวมไปถึงการนำเสนอของ ทุย เทียน เหงียน ณ โรงแรมเมลโล พิลโล และผลงานชวนตั้งคำถามของ โนแลน ออสวอลด์ เดนนิส ที่ยืนหยัดเผชิญหน้ากับความยิ่งใหญ่ของธรรมชาติ ณ แหลมพรหมเทพ
ชุบชีวิตมรดกความทรงจำ
อีกหนึ่งมิติอันเฉียบคมของเทศกาลครั้งนี้ คือเส้นทาง Heritage Reimagined ซึ่งชวนเราไปสำรวจร่องรอยของอดีต ทั้งอาคารเก่า พื้นที่ริมทะเล และภูมิทัศน์ที่เคยมีความหมายอย่างยิ่งในหน้าประวัติศาสตร์เมือง ศิลปินได้จับเอาความทรงจำเหล่านี้มาตีความใหม่ เชื่อมโยงอดีตเข้ากับจินตนาการแห่งปัจจุบัน ผ่านจุดจัดแสดงสำคัญอย่าง สวนสาธารณะสะพานหิน, อุโมงค์ป่าโกงกางสะพานหิน, อาคารยิมเนเซียม 4,000 ที่นั่ง, อาคารพูนผลพลาซ่า, อาคารเบจ และจุดชมวิวเขารัง
พื้นที่แห่งกาลเวลาเหล่านี้ถูกเติมเต็มด้วยผลงานระดับมาสเตอร์พีซ นำโดย ริวอิจิ ซากาโมโตะ และ ชิโระ ทาคะทานิ ที่สร้างสรรค์งาน ณ อาคารยิมเนเซียม 4,000 ที่นั่ง งานของ ปิตุพงษ์ เชาวกุล และ เมแกน โคป ที่สวนสาธารณะสะพานหิน ผลงานของ เอจิ ซูมิ บริเวณอุโมงค์ป่าโกงกางสะพานหิน การนำเสนอของ ไฉ้ หมิงเลี่ยง และ เจิ้ง มาเลอร์ ณ อาคารพูนผลพลาซ่า และงานของ อิบราฮิม มาฮามะ ที่จัดวาง ณ จุดชมวิวเขารัง ซึ่งทั้งหมดร่วมกันขยายความหมายของมรดกและกาลเวลาได้อย่างสมบูรณ์แบบ
ยิ่งกว่านิทรรศการ คือการสลักร่องรอยไว้ให้เมือง
นัยสำคัญของการจัด Thailand Biennale, Phuket 2025 ไม่ได้หยุดอยู่แค่การดึงศิลปินระดับโลกมาจัดแสดงงาน แต่คือการสร้างนิเวศทางศิลปะระยะยาวให้แก่ประเทศ ซาบีดา ไทยเศรษฐ์ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงวัฒนธรรม ได้ให้มุมมองที่น่าสนใจว่า ความน่าจดจำของงานนี้อยู่ที่การเปิดพื้นที่ใหม่ให้ภูเก็ตถูกมองผ่านสายตาอีกแบบหนึ่ง เป็นพื้นที่ที่ศิลปะเชื่อมต่อกับเมือง ชุมชน ธรรมชาติ และผู้คนได้อย่างแท้จริง พร้อมทั้งสร้างแรงกระเพื่อมให้เกิดขึ้นกับทั้งชาวภูเก็ตและนักเดินทางผู้มาเยือน
เทศกาลนี้จึงเป็นก้าวสำคัญที่ช่วยสลัดภาพจำเดิมๆ ของภูเก็ต และผลักดันให้ก้าวไปสู่การเป็น "จุดหมายปลายทางทางศิลปะและวัฒนธรรมระดับนานาชาติ" ซึ่งสอดคล้องกับเจตนารมณ์ของสำนักงานศิลปวัฒนธรรมร่วมสมัย กระทรวงวัฒนธรรม ที่ริเริ่มจัดมหกรรมศิลปะในรูปแบบ 'เบียนนาเล่' (การแสดงศิลปะสองปีครั้ง) หมุนเวียนไปตามจังหวัดต่างๆ ตั้งแต่กระบี่ในปี 2561, โคราชในปี 2564, เชียงรายในปี 2566 และล่าสุดที่ภูเก็ตในปี 2568 นี้ เพื่อกระตุ้นพัฒนาการในแวดวงศิลปะร่วมสมัยไทยและส่งเสริมการสร้างมูลค่าเพิ่มให้กับวัฒนธรรมท้องถิ่น
โค้งสุดท้าย ก่อนประสบการณ์จะกลายเป็นความทรงจำ
เสน่ห์ที่ลอกเลียนแบบไม่ได้ของงานศิลปะแบบเฉพาะพื้นที่ (site-specific) ใน Thailand Biennale ครั้งนี้ คือความหมายที่ลึกซึ้งเมื่อเราได้ไปยืนสัมผัสอยู่ ณ พื้นที่จริง ในช่วงเวลาจริง เมื่อถึงกำหนดสิ้นสุดเทศกาล ประสบการณ์หลายอย่าง ทั้งความสัมพันธ์ระหว่างชิ้นงานกับบริบทแวดล้อม หรือความรู้สึกขณะเดินหลงเข้าไปในตรอกซอกซอยของเกาะภูเก็ตเพื่อค้นหางานศิลปะ อาจถ่ายทอดหรือสร้างซ้ำให้เหมือนเดิมไม่ได้อีก
ช่วงเวลาโค้งสุดท้ายของเทศกาลนี้จึงเป็นดั่งหมุดหมายเวลาสำคัญที่เราควรออกเดินทางไปพบกับหน้าประวัติศาสตร์ของวงการศิลปะร่วมสมัยไทย ไปสัมผัสกับอีกแง่มุมหนึ่งของเกาะภูเก็ตก่อนที่นิทรรศการระดับโลกนี้จะกลายเป็นเพียงความทรงจำอันงดงาม
งาน Thailand Biennale, Phuket 2025 จัดแสดงไปจนถึงวันที่ 30 เมษายน 2569 ตามจุดจัดแสดง 20 แห่งทั่วเกาะภูเก็ต ไม่ว่าจะเป็นย่านเมืองเก่า สะพานหิน เมืองกะทู้ หรือแหลมพรหมเทพ ดูพิกัดแผนที่จุดจัดงานหลักได้ที่ลิงก์แผนที่ของนิทรรศการ และติดตามรายละเอียดเพิ่มเติมเพื่อวางแผนการเดินทางได้ที่เว็บไซต์ www.thailandbiennale.org หรือ Facebook: Thailand Biennale และ Instagram: thailand_biennale